Zdobycie Gdańska

30 marca 1945 roku ustały walki uliczne w Gdańsku (Danzig). Wojska 2 Frontu Białoruskiego marszałka Konstantego Rokossowskiego, wspierane przez żołnierzy polskiej 1 Brygady Pancernej, opanowały miasto, od którego sporu o status zaczęła się w 1939 roku wojna. Niemiecka załoga, która przez dwa tygodnie osłaniała ewakuację uchodźców przez port, wycofała się na wschód, w delcie Wisły, a jej część odpłynęła na Hel. Zabytkowe Główne Miasto było już wtedy morzem ruin i pożarów – i płonęło jeszcze przez wiele dni po zakończeniu walk.

Zdobycie Gdańska zamykało długi, kilkutygodniowy proces. Pod datą 7 marca zestawienia wydarzeń wojny podają zwykle, że Niemcy zaczęli ewakuować Gdańsk, a pod 18 marca – że Armia Czerwona podeszła pod miasto. Obie informacje wymagają doprecyzowania: ewakuacja morzem trwała tu już od końca stycznia, a wojska radzieckie stanęły przed zewnętrznymi pozycjami obrony w połowie marca. 7 marca był natomiast mniej więcej tym momentem, gdy Gdańsk stracił połączenie lądowe z Rzeszą i morze stało się jedyną drogą ucieczki.

Wolne Miasto, Okręg Rzeszy, twierdza

Gdańsk wszedł w II wojnę światową z odrębnym statusem. Na mocy traktatu wersalskiego od 1920 roku był Wolnym Miastem pod opieką Ligi Narodów, związanym z Polską unią celną i polskimi uprawnieniami w porcie, ale zamieszkanym w przeważającej części przez Niemców. Od 1930 roku nazistowską partią w mieście kierował gauleiter Albert Forster, który stopniowo podporządkował sobie senat i ulicę. Hitlerowskie żądanie „powrotu Gdańska do Rzeszy” stało się w 1939 roku jednym z pretekstów do napaści na Polskę. 1 września, w pierwszych godzinach wojny, Niemcy uderzyli na Westerplatte i Pocztę Polską, a Forster ogłosił przyłączenie miasta do Rzeszy.

W następnych latach Gdańsk był stolicą Okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie. Polską ludność Wolnego Miasta i Pomorza Gdańskiego spotkały egzekucje, wysiedlenia i przymusowe wpisywanie na Volkslistę; kilkadziesiąt kilometrów na wschód od miasta działał obóz koncentracyjny Stutthof. Stocznie gdańskie budowały okręty podwodne dla Kriegsmarine, a sam port aż do 1945 roku leżał daleko od frontów.

Zmieniła to zimowa ofensywa Armii Czerwonej. W styczniu 1945 roku wojska radzieckie odcięły Prusy Wschodnie od reszty Rzeszy, a od 10 lutego, w operacji pomorskiej, 2 Front Białoruski parł znad dolnej Wisły na północny zachód. Gdańsk i Gdynia (Gotenhafen) stały się jednocześnie zapleczem frontu, celem setek tysięcy uchodźców i głównymi portami, przez które Kriegsmarine prowadziła ewakuację ludności i wojsk.

Port ucieczki

Ewakuację morzem rozpoczęto w drugiej połowie stycznia z rozkazu wielkiego admirała Karla Dönitza; w historiografii nazywa się ją operacją Hannibal. Do Gdańska i Gdyni ciągnęły kolumny uciekinierów z Prus Wschodnich, w tym ci, którzy przeszli po lodzie Zalewu Wiślanego, a także mieszkańcy Pomorza. Forster długo zabraniał ewakuacji własnego okręgu i ogłaszał ją z opóźnieniem, więc wielu cywilów ruszyło w drogę dopiero wtedy, gdy front był już tuż-tuż.

Ucieczka morzem miała swoją cenę. W nocy z 30 na 31 stycznia radziecki okręt podwodny S-13 zatopił na wysokości Łeby statek „Wilhelm Gustloff”, który wypłynął z Gdyni z uchodźcami, rannymi i żołnierzami; liczbę ofiar szacuje się na od ok. 5,3 do ponad 9 tys. Mimo to statki odpływały z Gdyni, Nowego Portu i Helu niemal codziennie. Według Encyklopedii Gdańskiej (Gedanopedii) z samego portu gdańskiego od stycznia do maja wywieziono ok. 119 tys. uchodźców, blisko 46 tys. rannych i ok. 5 tys. żołnierzy; z całej Zatoki Gdańskiej – wielokrotnie więcej.

Na początku marca sytuacja zmieniła się zasadniczo. 4–5 marca radzieckie czołgi wyszły nad Bałtyk pod Koszalinem (Köslin) i Kołobrzegiem, rozcinając niemieckie siły na Pomorzu na dwie części. Niemiecka 2 Armia z kilkuset tysiącami uchodźców została odcięta na wschodzie. Według Gedanopedii około 5–7 marca ustała ewakuacja kolejowa z Gdańska na zachód – to właśnie ten moment zapisano w kronikach wojny pod datą 7 marca jako „początek ewakuacji Gdańska”. Trafniej byłoby powiedzieć, że od tej chwili ewakuacja mogła się odbywać już wyłącznie przez morze, a miasto przemieniło się w zatłoczony przyczółek.

Według polskiej Wikipedii w rejonie Gdyni i Gdańska znalazło się ok. 200 tys. żołnierzy oraz – wraz z mieszkańcami – nawet milion uchodźców. 12 marca dowództwo 2 Armii objął gen. Dietrich von Saucken. Otrzymał zadanie bronić umocnionego rejonu Gdańsk–Gdynia jak najdłużej, aby utrzymać otwarte porty. Obronę wspierały ciężkie okręty Kriegsmarine, które ostrzeliwały nacierające wojska z wód zatoki. Na górze dowodzenia także zaszła zmiana: 20 marca Gotthard Heinrici zastąpił Heinricha Himmlera na czele Grupy Armii „Wisła”, ale 2 Armia była już od niej faktycznie odcięta i walczyła na własną rękę.

Pierścień wokół Trójmiasta

Po wyjściu nad morze Rokossowski zwrócił front na wschód. Od 6 marca jego armie, wzmocnione przekazaną przez Żukowa 1 Armią Pancerną Gwardii i polską 1 Brygadą Pancerną im. Bohaterów Westerplatte, parły ku Zatoce Gdańskiej. Do 9 marca zajęto Słupsk, Bytów i Kościerzynę, 10 marca wojska radzieckie stanęły pod Lęborkiem i Kartuzami, 12 marca padł Tczew, a 17 marca poddał się Malbork. Polscy czołgiści walczyli od 12 do 17 marca o Rumię, na zachodnich podejściach do Gdyni.

W rejon Gdańska czołowe oddziały radzieckie dotarły według polskiej Wikipedii 13 marca, a następnego dnia zaczęły się walki o zewnętrzne pozycje obrony; od 14 marca miasto było systematycznie bombardowane i ostrzeliwane. Pod datą 18 marca kroniki wojny odnotowują, że Armia Czerwona „zbliża się do Gdańska” – to uproszczenie, bo w tym dniu wojska radzieckie od kilku dni szturmowały już umocnione wzgórza morenowe nad Sopotem, Oliwą i Wielkim Kackiem. Walki o te wzgórza były wyjątkowo krwawe. Z bombardowań najdotkliwsze były nocne naloty radzieckiego lotnictwa z 18/19 i 20 marca, które wywołały pożary w śródmieściu; według Gedanopedii ucierpiały wtedy m.in. Ratusz Głównego Miasta, Muzeum Miejskie i gmach telegrafu.

Rokossowski postanowił rozdzielić oba miasta klinem wbitym w rejonie Sopotu. 22 marca radziecka 70 Armia wyszła nad morze między Sopotem a Orłowem, a do 25 marca zajęto Sopot i Oliwę. Obrona została przecięta na dwie części: gdyńską i gdańską. 24 marca Rokossowski wystosował do obrońców ultimatum z wezwaniem do kapitulacji, zapowiadając, że chce oszczędzić miasto i ludność. Niemcy go nie przyjęli – według Gedanopedii załoga ogłoszonej twierdzą Gdańska miała z rozkazu Hitlera bronić się do ostatniego żołnierza.

Szturm

Decydujące natarcie na Gdańsk ruszyło 27 marca. Według gdańskich opracowań uderzały cztery armie: 2 Armia Uderzeniowa gen. Iwana Fiediuninskiego od południowego wschodu, 65 Armia gen. Pawła Batowa od południowego zachodu, a także 49 i 70 Armia od zachodu i północy. Batow kierował szturmem na śródmieście z punktu dowodzenia na Biskupiej Górce, wzgórzu górującym nad Głównym Miastem. Niemieccy obrońcy – oddziały kilku rozbitych dywizji, Volkssturm i marynarze – bronili się w ruinach, a z zatoki wspierały ich działa okrętów.

Równolegle rozstrzygnęły się losy Gdyni. Atakowała ją radziecka 19 Armia, a w jej składzie główne siły polskiej brygady pancernej. Szturm na miasto rozpoczął się 26 marca; 28 marca Niemcy zostali wyparci z miasta i portu na Kępę Oksywską, skąd Kriegsmarine nocami przewoziła żołnierzy i cywilów na Hel. Polskie źródła przyjmują za datę wyzwolenia Gdyni 28 marca, część zachodnich opracowań – 26 marca, kiedy w mieście trwały już walki uliczne. Dla polskich czołgistów była to walka o miasto, które w okresie międzywojennym zbudowała od podstaw Rzeczpospolita jako swoje okno na morze.

W Gdańsku 28 marca czołgi, także polskie, wdarły się do płonącego centrum, a oddziały radzieckie dotarły do Motławy. Część sił 1 Brygady Pancernej – batalion piechoty zmotoryzowanej z plutonem czołgów – walczyła w zachodniej części miasta i według polskiej Wikipedii jeszcze tego samego dnia doszła do Długiego Targu. Planowano zawiesić flagę na wieży ratusza, ale ta stała w ogniu. Dwaj dziewiętnastoletni czołgiści, ppor. Bronisław Wilczewski i chor. Zbigniew Michel, zerwali więc hitlerowską flagę z masztu na Dworze Artusa i zatknęli tam biało-czerwony sztandar. Data tego wydarzenia nie jest pewna: Muzeum Gdańska, Gedanopedia i opis szlaku bojowego brygady podają 28 marca, inne relacje 29 lub 30 marca. Scena stała się w PRL jednym z symboli „powrotu Gdańska do Macierzy”.

Wieczorem 29 marca opór w śródmieściu został złamany, a 30 marca ustały walki uliczne; tę datę przyjęto jako dzień zdobycia miasta. Resztki załogi wycofały się przez Wisłę na wschód, do delty rzeki i na Mierzeję Wiślaną, część odpłynęła na Hel. Rejon Westerplatte i twierdzy w Wisłoujściu zajęto dopiero na początku kwietnia.

Straty walk o miasto znane są tylko w przybliżeniu. Według polskiej Wikipedii poległo ponad 3 tys. żołnierzy radzieckich, w tym dowódca 37 Gwardyjskiej Dywizji Strzeleckiej gen. Sobir Rahimov (Sabir Rachimow), śmiertelnie ranny kilka dni przed zdobyciem miasta, a polska brygada pancerna straciła w walkach o Gdańsk 88 zabitych i 193 rannych. Radzieckie komunikaty mówiły o 39 tys. zabitych i 10 tys. wziętych do niewoli Niemców w całej operacji gdańskiej – liczby te, jak wiele radzieckich danych z tego okresu, historycy traktują ostrożnie.

Miasto w ogniu

Gdańsk, który przetrwał niemal całą wojnę bez większych zniszczeń, w ciągu kilku tygodni przestał istnieć jako zabytkowe miasto. Według Muzeum Gdańska Śródmieście zostało zniszczone w ok. 90 procentach; w całym mieście, jak podaje polska Wikipedia, legło w gruzach ok. 55 procent zabudowy, a z 87 urządzeń portowych ocalało tylko siedem. Wycofujący się Niemcy wysadzali nabrzeża i falochrony, w ruinach znalazły się Bazylika Mariacka, ratusz, Dwór Artusa i niemal wszystkie kamienice Głównego Miasta.

Nie wszystkie te zniszczenia były skutkiem walk. Polscy i niemieccy historycy podkreślają, że duża część śródmieścia spłonęła już po zdobyciu miasta, gdy żołnierze radzieccy plądrowali i podpalali opuszczone kamienice; według szacunków przytaczanych w polskiej Wikipedii mniej więcej połowa zniszczeń przypadała na naloty i ostrzał, a druga połowa na burzenie i podpalenia po zakończeniu walk. Pożary trwały w Gdańsku jeszcze przez wiele dni po 30 marca.

W mieście pozostały dziesiątki tysięcy cywilów, w większości Niemców – mieszkańców i uchodźców, którym nie udało się odpłynąć – ale także Polaków, robotników przymusowych i jeńców. Wielu z nich doświadczyło przemocy ze strony zwycięskich żołnierzy: niemieccy i polscy świadkowie opisują masowe gwałty, zabójstwa i rabunki, a ich ofiarami padały także Polki i Kaszubki. Wiele osób odebrało sobie życie. Pełnej liczby ofiar cywilnych nie da się ustalić; według Gedanopedii tylko w kwietniu i maju 1945 roku ekshumowano i pochowano w zbiorowych mogiłach ok. 6 tys. zabitych.

Ocena tamtych dni wciąż budzi spory. W PRL mówiono wyłącznie o „wyzwoleniu Gdańska” i „powrocie do Macierzy”. Dla Polaków z Wolnego Miasta, prześladowanych od 1939 roku, był to rzeczywiście koniec niemieckiego terroru, a dla polskiego państwa – odzyskanie ujścia Wisły. Dla niemieckich mieszkańców był to koniec ich miasta, a dla wielu Polaków – początek nowej, komunistycznej zależności i aresztowań przez NKWD. Muzeum Gdańska, które w kolejne rocznice przypomina wszystkie te perspektywy, pyta wprost: wyzwolenie, powrót do Macierzy czy nowe zniewolenie?

Co przyniosło zdobycie Gdańska

Walki o Pomorze Gdańskie nie skończyły się 30 marca. Na Kępie Oksywskiej Niemcy bronili się do 4–5 kwietnia, a resztki 2 Armii – w delcie Wisły, na Mierzei Wiślanej i na Helu, gdzie we wrześniu 1939 roku najdłużej broniło się Wybrzeże – utrzymały się aż do kapitulacji 9 maja. Do ostatnich dni wojny Kriegsmarine wywoziła stamtąd ludzi na zachód. 16 kwietnia radziecki okręt podwodny zatopił płynący z Helu transportowiec „Goya”, na którym zginęło ok. 6–7 tys. osób – była to jedna z największych katastrof morskich w dziejach.

Zdobycie Gdańska i Gdyni pozwoliło Rokossowskiemu przerzucić wojska nad dolną Odrę, gdzie w drugiej połowie kwietnia 2 Front Białoruski wziął udział w ostatniej ofensywie wojny, na północ od Berlina. Dla Niemiec utrata portów Zatoki Gdańskiej oznaczała koniec ewakuacji na wielką skalę i ostateczne odcięcie wojsk w Prusach Wschodnich i Kurlandii.

Dekretem z tego samego dnia, 30 marca 1945 roku, władze polskie utworzyły województwo gdańskie, którego tymczasową siedzibą był Sopot. O przyszłości miasta formalnie przesądziła latem konferencja poczdamska, która oddała Gdańsk pod administrację polską. Większość niemieckich mieszkańców – według polskiej Wikipedii w połowie 1945 roku ok. 120–130 tys. osób – została w następnych latach wysiedlona, a ich miejsce zajęli przesiedleńcy z centralnej Polski i z Kresów Wschodnich, które zagarnął ZSRR. Polscy mieszkańcy dawnego Wolnego Miasta musieli przejść weryfikację narodowościową.

W ten sposób skończyła się historia Gdańska jako miasta niemieckiego i sporu, który w 1939 roku stał się jednym z pretekstów wojny. Odbudowa Głównego Miasta, prowadzona od końca lat 40. według dawnych widoków i planów, trwała dziesięciolecia; w jej efekcie Gdańsk odzyskał swój historyczny kształt, choć jako zupełnie inne, polskie miasto.