Poradnik

Żołnierze Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie

Przewodnik dla rodzin żołnierzy, którzy walczyli pod brytyjskim dowództwem operacyjnym: w armii odtworzonej we Francji i po czerwcu 1940 roku w Wielkiej Brytanii, w lotnictwie i marynarce, w Brygadzie Karpackiej, w 1 Dywizji Pancernej gen. Maczka, w 1 Samodzielnej Brygadzie Spadochronowej i w 2 Korpusie gen. Andersa, który wyrósł z armii sformowanej w ZSRR i wyprowadzonej w 1942 roku do Iranu. Latem 1945 roku PSZ liczyły według różnych szacunków ok. 200–250 tys. żołnierzy. Według danych brytyjskich przez Polski Korpus Przysposobienia i Rozmieszczenia przeszło ok. 115 tys. osób, a ok. 105 tys. żołnierzy z Zachodu wróciło do Polski.

Jak szukać

1. 01Warto zacząć od domowych pamiątek: legitymacji, książeczki wojskowej (Soldbuch), zdjęć w mundurze, odznak, listów z poczty polowej i dokumentów z Polskiego Korpusu Przysposobienia i Rozmieszczenia. Odznaka na rękawie, nazwa jednostki i numer ewidencyjny bardzo ułatwiają dalsze poszukiwania.
2. 02Główne źródło to teczki personalne przechowywane przez brytyjskie Ministerstwo Obrony. Wniosek o akta żołnierza, który służył pod brytyjskim dowództwem, składa się przez stronę gov.uk (online lub pocztą); trzeba podać pełne imię i nazwisko, datę urodzenia i, jeśli jest znany, numer ewidencyjny. Według strony MOD nie pobiera opłaty, a odpowiedź może przyjść nawet po roku. Akt zgonu nie jest wymagany, ale bez niego część informacji może zostać zatajona, chyba że żołnierz zginął w służbie albo urodził się ponad 116 lat temu.
3. 03Lotników i członkinie PLSK warto od razu sprawdzić na Liście Krzystka: wyszukiwarka pozwala szukać po nazwisku, numerze ewidencyjnym, dacie lub miejscu urodzenia i podaje stopień, specjalność, odznaczenia, a często także miejsce osiedlenia po 1947 roku i miejsce pochówku.
4. 04Z kopią teczki z MOD można napisać do Instytutu Polskiego i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie. Instytut sam prosi, by najpierw uzyskać dane od instytucji, które przechowują akta personalne, a do zapytania dołączyć ich kopie; jego archiwum pomaga zrozumieć szlak jednostki. Zapytania badawcze są płatne według cennika archiwum.
5. 05Jeśli żołnierz zginął, warto szukać grobu w katalogu cmentarzy wojennych bazy Polonika, która ma wyszukiwanie według osoby. Żołnierze, którzy wrócili do kraju, mogą mieć ślady w zasobie IPN: katalog archiwalny zawiera m.in. arkusze ewidencji personalnej żołnierzy PSZ z lat 1946–1947.
6. 06Jeśli żołnierz trafił do armii Andersa z zesłania lub łagru, część jego historii jest w przewodniku „Deportowani w głąb ZSRR”. Jeśli wcześniej służył przymusowo w Wehrmachcie i przeszedł do PSZ, pomoże przewodnik „Powołani do Wehrmachtu”.

Gdzie szukać

• Archiwum / zbioryMinisterstwo Obrony Wielkiej Brytanii (MOD), akta żołnierzy polskich pod brytyjskim dowództwem ↗Teczki personalne żołnierzy polskich, którzy w czasie II wojny światowej służyli pod brytyjskim dowództwem. Wniosek składa się online lub pocztą; strona podaje, że MOD nie pobiera opłaty.gov.uk/get-copy-military-service-records/apply-for-the-records-of-a-deceased-serviceperson
• Wyszukiwarka onlineLista Krzystka (personel Polskich Sił Powietrznych w Wielkiej Brytanii 1940–1947) ↗Imienny wykaz ponad 17 tys. lotników i ponad 1,3 tys. kobiet z PLSK, opracowany na podstawie ksiąg RAF udostępnionych przez MOD. Wpis podaje m.in. stopień, specjalność, datę i miejsce urodzenia, odznaczenia, a często dalsze losy.listakrzystka.pl
• Archiwum / zbioryInstytut Polski i Muzeum im. gen. Sikorskiego (Londyn) ↗Największe archiwum historii Polski na Zachodzie, z dokumentami władz i wojska na uchodźstwie. Odpowiada na zapytania rodzin, ale prosi, by najpierw zwrócić się po akta personalne do MOD i dołączyć ich kopie. Materiały 1 Samodzielnej Brygady Spadochronowej są do 1 marca 2027 roku niedostępne z powodu digitalizacji.pism.org.uk/family-research
• Wyszukiwarka onlineBaza Polonika: katalog cmentarzy wojennych ↗Katalog polskich cmentarzy i kwater wojennych za granicą, prowadzony przez Instytut Polonika, z wyszukiwaniem według osoby.baza.polonika.pl/pl/katalogi/katalog-cmentarzy-wojennych
• Wyszukiwarka onlineArchiwum IPN: katalog archiwalny ↗Opisy akt przechowywanych w IPN, w tym arkuszy ewidencji personalnej z przebiegiem służby żołnierzy PSZ przebywających w Wielkiej Brytanii (1946–1947). Wgląd lub kopie zamawia się w archiwum IPN.inwentarz.ipn.gov.pl

Adresy i zakres zbiorów sprawdziliśmy na stronach tych instytucji. Zasady udostępniania mogą się zmieniać: przed wysłaniem zapytania warto zajrzeć na ich aktualną stronę.

Przeczytaj w kronice

• 1945Demobilizacja w Wielkiej BrytaniiW czerwcu 1945 Wielka Brytania zaczęła zwalniać żołnierzy według wieku i stażu służby (plan Bevina, start 18 VI). Wojna z Japonią wciąż trwała.
• 1944Bitwa o Monte CassinoOd 17 stycznia do 18 maja 1944 alianci czterokrotnie szturmowali linię Gustawa pod Cassino. Ruiny klasztoru zajął 18 maja 2 Korpus Polski.
• 1945Kapitulacja wojsk niemieckich we Włoszech2 maja 1945 o 14.00 czasu lokalnego weszła w życie kapitulacja z Caserty. Niemieckie wojska we Włoszech złożyły broń jako pierwszy cały front Rzeszy.
• 1940Operacja Aerial15 czerwca 1940 Brytyjczycy zaczęli ewakuować wojska z portów zachodniej Francji. Do 25 czerwca zabrali stamtąd także Polaków, Czechosłowaków i część Francuzów.
• 1940Bitwa o AnglięOd 10 lipca do 31 października 1940 Luftwaffe próbowała zniszczyć RAF przed inwazją na Wielką Brytanię. Przegrała, a Hitler odłożył desant.
• 1941Oblężenie TobrukuOd 10 kwietnia do 27 listopada 1941 Australijczycy, Brytyjczycy, Polacy i Czechosłowacy bronili Tobruku przed Rommlem. Twierdza zaopatrywana z morza nie padła.
• 1944Kocioł pod Falaise14 sierpnia 1944 Kanadyjczycy i Polacy ruszyli na Falaise w operacji „Tractable”. Kocioł zamknięto 19–21 sierpnia pod Chambois i na Maczudze.
• 1944Operacja „Market Garden”Od 17 do 25 IX 1944 alianci próbowali desantem i natarciem XXX Korpusu zdobyć mosty w Holandii aż po Ren. Wzięli Nijmegen, lecz pod Arnhem ponieśli klęskę.