Poradnik

Żołnierze podziemia i powstańcy warszawscy

Przewodnik dla rodzin żołnierzy Służby Zwycięstwu Polski, Związku Walki Zbrojnej i Armii Krajowej, a także organizacji, które weszły do AK – według różnych zestawień około 200, w tym większość Batalionów Chłopskich. W akcji „Burza” w 1944 roku zmobilizowano według najczęściej podawanych szacunków około 100 tysięcy żołnierzy, a w powstaniu warszawskim zginęło około 16 tysięcy powstańców. Wielu z tych, którzy przeżyli, trafiło po wojnie do więzień NKWD i UB, do łagrów albo zginęło bez śladu, jak około 600 zatrzymanych w obławie augustowskiej w lipcu 1945 roku.

Jak szukać

1. 01Warto zacząć od domowych pamiątek: legitymacji i odznaczeń (np. Krzyża Armii Krajowej, Warszawskiego Krzyża Powstańczego), zaświadczeń kombatanckich, zdjęć i listów. Szczególnie cenny jest pseudonim, nazwa oddziału lub obwodu i miejsce działania – bez nich trudno odróżnić osoby o tym samym nazwisku.
2. 02Jeśli krewny walczył w powstaniu warszawskim, trzeba sprawdzić bazę „Powstańcze biogramy” Muzeum Powstania Warszawskiego (wyszukiwanie po nazwisku, pseudonimie, datach urodzenia i śmierci) oraz Archiwum Historii Mówionej, gdzie mogą być relacje jego kolegów z oddziału. Rodzina może zaproponować uzupełnienie biogramu lub nowy biogram; zgłoszenia weryfikują historycy muzeum.
3. 03Akta represji powojennych – śledztw UB i NKWD, wyroków sądów wojskowych, inwigilacji – są w archiwum IPN. Wyszukiwarka inwentarza archiwalnego IPN pozwala sprawdzić opisy teczek; dostęp do samych dokumentów zmarłego krewnego wymaga pisemnego wniosku osoby najbliższej (małżonka, wstępnego, zstępnego, rodzeństwa) na formularzu IPN, z dokumentami potwierdzającymi pokrewieństwo.
4. 04Jeśli krewnego aresztowało NKWD (np. po akcji „Burza” na Wileńszczyźnie czy Lubelszczyźnie) i wywiozło w głąb ZSRR, warto przeszukać Indeks Represjonowanych prowadzony przez IPN. Baza internetowa ma ponad 316 tysięcy rekordów i nie jest kompletna; przez stronę można też wysłać zapytanie.
5. 05Archiwum Armii Krajowej, m.in. dokumenty Komisji Weryfikacyjnej i kolekcję WiN, przechowuje Studium Polski Podziemnej w Londynie, które udostępnia inwentarze w formacie PDF. Losy powstańców i cywilów wywiezionych po kapitulacji do obozów koncentracyjnych, więzień i na roboty można sprawdzić w Arolsen Archives (wyszukiwanie online i bezpłatny formularz zapytania dla rodzin).
6. 06Jeśli krewny zginął z rąk komunistycznego aparatu terroru, a miejsce pochówku jest nieznane, rodzina może oddać materiał genetyczny do bazy Biura Poszukiwań i Identyfikacji IPN. Wszystkie dotychczasowe identyfikacje szczątków były możliwe właśnie dzięki próbkom od krewnych.

Gdzie szukać

• Wyszukiwarka onlinePowstańcze biogramy (Muzeum Powstania Warszawskiego) ↗Baza biogramów uczestników powstania warszawskiego: nazwisko, pseudonim, funkcja, daty urodzenia i śmierci, a w pełnym biogramie szczegóły. Rodzina może przesłać uzupełnienia przez formularz lub zaproponować nowy biogram.1944.pl/powstancze-biogramy.html
• Wyszukiwarka onlineArchiwum Historii Mówionej (Muzeum Powstania Warszawskiego) ↗Nagrane relacje żołnierzy AK i świadków powstania, z wyszukiwaniem po nazwisku i sortowaniem według formacji, dzielnicy i stopnia. Relacje kolegów z oddziału mogą wspominać szukaną osobę.1944.pl/archiwum-historii-mowionej.html
• Wyszukiwarka onlineInwentarz archiwalny IPN ↗Wyszukiwarka opisów akt IPN z lat 1917–1990, m.in. dokumentów organów bezpieczeństwa i sądów, które dotyczą konkretnych osób. Pokazuje, czy i gdzie istnieje teczka; samych akt nie udostępnia online.inwentarz.ipn.gov.pl
• Archiwum / zbioryArchiwum IPN – wniosek o dostęp do dokumentów zmarłej osoby najbliższej ↗Formularz wniosku (art. 30 ust. 1 ustawy o IPN) o wgląd w dokumenty dotyczące zmarłej osoby najbliższej lub spokrewnionej, z kartą usługi. Wnioski przyjmują archiwa IPN w Warszawie oraz oddziałowe archiwa i delegatury.ipn.gov.pl/pl/archiwa/udostepnianie-dokumentow/wnioski-i/27542,Wniosek-o-udostepnienie-do-wgladu-dokumentow-dotyczacych-wnioskodawcyzmarlej-oso.html
• Wyszukiwarka onlineIndeks Represjonowanych (IPN, dawniej Ośrodek KARTA) ↗Ponad 316 tysięcy rekordów osób, które po 17 września 1939 roku trafiły pod okupacją sowiecką i w ZSRR do więzień, łagrów lub na zesłanie, z sygnaturami źródeł. Wewnętrzna baza ma ok. 1,2 mln rekordów; o kwerendę można poprosić przez stronę.indeksrepresjonowanych.pl/wyszukiwanie
• Archiwum / zbioryStudium Polski Podziemnej w Londynie ↗Archiwum Armii Krajowej w Londynie od 1947 roku, współpracujące z Instytutem Polskim i Muzeum im. gen. Sikorskiego. Inwentarze zespołów (m.in. Komisji Weryfikacyjnej, kolekcji WiN) są do pobrania w PDF; z pytaniem o konkretną osobę trzeba zwrócić się bezpośrednio do Studium.studium.org.uk
• Wyszukiwarka onlineArolsen Archives ↗Ponad 40 mln dokumentów o ofiarach prześladowań niemieckich: więźniach obozów i więzień gestapo, robotnikach przymusowych, osobach wysiedlonych. Wyszukiwanie po nazwisku, dacie i miejscu urodzenia; krewni mogą bezpłatnie wysłać zapytanie przez formularz.collections.arolsen-archives.org/en/search
• Archiwum / zbioryBiuro Poszukiwań i Identyfikacji IPN – baza genetyczna ↗Krewni ofiar reżimów totalitarnych z lat 1917–1990, których miejsce pochówku jest nieznane, mogą oddać materiał genetyczny do bazy DNA IPN, porównywanej ze szczątkami z ekshumacji.ipn.gov.pl/pl/kontakt/najczestsze-zapytania/205107,Czy-mozna-oddac-material-genetyczny-by-umozliwic-identyfikacje-zaginionych-krewn.html

Adresy i zakres zbiorów sprawdziliśmy na stronach tych instytucji. Zasady udostępniania mogą się zmieniać: przed wysłaniem zapytania warto zajrzeć na ich aktualną stronę.

Przeczytaj w kronice

• 1944Powstanie WarszawskieOd 1 sierpnia do 2 października 1944 Armia Krajowa walczyła z Niemcami o Warszawę. Po 63 dniach skapitulowała, a miasto wysiedlono i zburzono.
• 1944Akcja „Burza”Od stycznia do października 1944 AK uderzała na cofających się Niemców i witała Armię Czerwoną jako gospodarz. Sowieci rozbrajali jej oddziały.
• 1942Związek Walki Zbrojnej zostaje Armią Krajową14 lutego 1942 gen. Sikorski przemianował ZWZ na Armię Krajową. Wszyscy żołnierze podziemia w kraju weszli w skład AK, dowodzonej przez gen. Roweckiego.
• 1939Powstanie Służby Zwycięstwu PolskiW nocy z 26 na 27 września 1939 w oblężonej Warszawie gen. Tokarzewski-Karaszewicz założył Służbę Zwycięstwu Polski, zalążek przyszłej Armii Krajowej.
• 1944Kapitulacja Powstania Warszawskiego2 października 1944 w Ożarowie podpisano układ kończący powstanie warszawskie. AK otrzymała prawa kombatanckie, a ludność stolicy wypędzono.
• 1945Rozwiązanie Armii Krajowej19 stycznia 1945 gen. Okulicki rozwiązał AK i zwolnił żołnierzy z przysięgi. Tajnym rozkazem zachował sztaby, broń i łączność dla organizacji „NIE”.
• 1945Proces szesnastu18–21 czerwca 1945 w Moskwie sąd wojskowy ZSRR sądził porwanych podstępem przywódców Polskiego Państwa Podziemnego, w tym gen. Okulickiego i Jankowskiego.
• 1945Obława augustowska10–25 lipca 1945 Armia Czerwona, NKWD i Smiersz przy udziale UB i MO przeczesały Suwalszczyznę; ok. 600 zatrzymanych zaginęło bez śladu.