Poradnik

Żołnierze Wojska Polskiego 1939 i 1943–1945

Przewodnik dla rodzin żołnierzy kampanii wrześniowej oraz Wojska Polskiego sformowanego w ZSRR, od Lenino w 1943 roku po Wał Pomorski, Kołobrzeg, Budziszyn i Berlin. Według powojennych obliczeń Biura Odszkodowań Wojennych w walkach z Niemcami w 1939 roku zginęło ok. 66 tys. polskich żołnierzy. W operacji berlińskiej wzięło udział, według polskich opracowań, ok. 155–180 tys. polskich żołnierzy, a w samej bitwie pod Budziszynem zginęło blisko 5 tys.

Jak szukać

1. 01Warto zacząć od dokumentów rodzinnych: książeczki wojskowej, zawiadomienia o śmierci, listów z frontu, zdjęć i odznaczeń, a także wpisów w aktach stanu cywilnego i księgach parafialnych. Najważniejsze dane to imię i nazwisko, imię ojca, data i miejsce urodzenia, jednostka i miejsce ostatniej wiadomości.
2. 02Następnie warto przeszukać bazę straty.pl, prowadzoną przez IPN. Obejmuje ponad 5 mln osób znanych z nazwiska, ofiary i represjonowanych pod okupacją niemiecką, w tym żołnierzy poległych, zaginionych i zmarłych w służbie. Gdy wpisu brak albo jest niepełny, można napisać do zespołu bazy lub przesłać dane przez kwestionariusz na stronie.
3. 03Akta wojskowe przechowuje Centralne Archiwum Wojskowe, część Wojskowego Biura Historycznego w Warszawie. Instytut Sikorskiego w Londynie wskazuje Wojskowe Biuro Historyczne jako miejsce akt Wojska Polskiego sprzed 1939 roku.
4. 04Groby poza granicami Polski, m.in. w krajach internowania 1939 roku, w Niemczech czy na Białorusi, warto szukać w katalogu cmentarzy wojennych bazy Polonika, który ma wyszukiwanie według osoby.
5. 05Gdy los żołnierza pozostaje nieznany, można złożyć wniosek w Krajowym Biurze Informacji i Poszukiwań PCK, które wydaje zaświadczenia o wojennych losach na podstawie akt i kwerend. Jeśli żołnierz trafił do niewoli niemieckiej lub radzieckiej, dalsze kroki opisuje przewodnik „Jeńcy wojenni”.

Gdzie szukać

• Wyszukiwarka onlinestraty.pl: Straty osobowe i ofiary represji pod okupacją niemiecką (IPN) ↗Imienna baza ponad 5,5 mln ofiar i represjonowanych obywateli polskich, w tym żołnierzy poległych, zaginionych i zmarłych w służbie. Prowadzi ją IPN; dodatkowe informacje można uzyskać telefonicznie lub e-mailem.straty.pl
• Archiwum / zbioryCentralne Archiwum Wojskowe (Wojskowe Biuro Historyczne) ↗Archiwum Wojska Polskiego w Warszawie (Rembertów), część Wojskowego Biura Historycznego. Według Instytutu Sikorskiego przechowuje akta Wojska Polskiego sprzed 1939 roku; trafiło do niego także ok. 10 tys. teczek poległych żołnierzy PSZ, przekazanych przez brytyjskie MOD.wbh.wp.mil.pl
• Wyszukiwarka onlineBaza Polonika: katalog cmentarzy wojennych ↗Katalog polskich cmentarzy i kwater wojennych za granicą, w kilkudziesięciu krajach, z wyszukiwaniem według osoby.baza.polonika.pl/pl/katalogi/katalog-cmentarzy-wojennych
• Archiwum / zbioryPolski Czerwony Krzyż, Krajowe Biuro Informacji i Poszukiwań ↗Ma w archiwum m.in. oryginalne kartoteki jeńców, akta zgonów i ogólną kartotekę osób poszukiwanych od końca wojny; wydaje zaświadczenia o wojennych losach i szuka grobów wojennych. Wniosek na drukach poszukiwawczych, pocztą lub e-mailem.pck.pl/co-robimy/kbiip
• Wyszukiwarka onlineArchiwum IPN: katalog archiwalny ↗Opisy akt w zasobie IPN, dokumentującym losy Polaków w latach 1917–1990, z wyszukiwarką. Wgląd lub kopie zamawia się w archiwum IPN.inwentarz.ipn.gov.pl

Adresy i zakres zbiorów sprawdziliśmy na stronach tych instytucji. Zasady udostępniania mogą się zmieniać: przed wysłaniem zapytania warto zajrzeć na ich aktualną stronę.

Przeczytaj w kronice

• 1939Kampania wrześniowaOd 1 września do 6 października 1939 Polska broniła się przed III Rzeszą, Słowacją, a od 17 września także przed ZSRR. Kampania zakończyła się rozbiorem kraju.
• 1939Bitwa nad BzurąOd 9 do 22 września 1939 armie „Poznań” i „Pomorze” gen. Kutrzeby uderzyły na skrzydło niemieckiej 8 Armii. Po początkowym sukcesie zostały okrążone i rozbite.
• 1939Obrona Warszawy (1939)Od 8 do 28 września 1939 stolica Polski broniła się przed Wehrmachtem i Luftwaffe. Skapitulowała po zmasowanych nalotach, bez wody, prądu i nadziei na odsiecz.
• 1939Bitwa pod KockiemOd 2 do 5 października 1939 SGO „Polesie” gen. Kleeberga biła się z niemieckim XIV Korpusem. Wygrała ostatni bój, ale bez amunicji 6 października skapitulowała.
• 1943Wyzwolenie Smoleńska25 września 1943 Front Zachodni wyparł Niemców ze zrujnowanego Smoleńska. W radzieckie ręce wrócił też pobliski Katyń, gdzie NKWD zaczęło zacierać ślady.
• 1944Armia Czerwona i Berling nad WisłąPod koniec września 1944 front w Polsce stał na Wiśle i Narwi. Desant 1 Armii WP na lewy brzeg Warszawy załamał się, a 23 września wycofano ostatnich żołnierzy.
• 1945Operacja pomorska10 lutego – 4 kwietnia 1945 dwa fronty białoruskie i 1 Armia WP rozbiły Niemców na Pomorzu, wyszły nad Bałtyk i zdobyły Kołobrzeg, Gdynię i Gdańsk.
• 1945Operacja berlińska16 IV – 2 V 1945 trzy fronty Armii Czerwonej i dwie armie WP sforsowały Odrę i Nysę, okrążyły i zdobyły Berlin. Hitler odebrał sobie życie.