TheSecondWar.pl
en
← Szukasz przodka?

Poradnik

Deportowani w głąb ZSRR

Przewodnik dla rodzin ludzi wywiezionych przez NKWD z ziem wschodnich Rzeczypospolitej. W czterech masowych deportacjach, od 10 lutego 1940 do czerwca 1941 roku, wywieziono według dokumentów NKWD około 320–340 tysięcy obywateli polskich (szacunki władz emigracyjnych mówiły nawet o milionie), nie licząc aresztowanych i jeńców. Po „amnestii” z 12 sierpnia 1941 roku część zesłańców dotarła do armii gen. Andersa i w 1942 roku wyszła z nią przez Morze Kaspijskie do Iranu, w sumie około 115 tysięcy ludzi; większość została w ZSRR na długie lata. Aresztowania i wywózki wróciły po 1944 roku, jak w czasie obławy augustowskiej w lipcu 1945 roku.

Jak szukać

  1. 01Warto zacząć od tego, co zostało w domu: listów i kartek z zesłania, zdjęć, zaświadczeń z sowieckich urzędów, legitymacji wojskowych z armii Andersa, dokumentów repatriacyjnych i zaświadczeń PCK. Trzeba zebrać dane osoby: imię i nazwisko (także w rosyjskiej pisowni), imię ojca, rok i miejsce urodzenia, miejsce zamieszkania w 1939 roku, a jeśli to możliwe, datę wywózki i miejsce zesłania.
  2. 02Data wywózki często podpowiada, do której grupy należała rodzina: luty 1940 to osadnicy i leśnicy, kwiecień 1940 rodziny jeńców i aresztowanych (głównie do Kazachstanu), czerwiec 1940 uciekinierzy z zachodu, w tym wielu Żydów, maj–czerwiec 1941 ostatnia fala. Opisują to nasze artykuły o kolejnych deportacjach.
  3. 03Główną bazą jest Indeks Represjonowanych prowadzony przez IPN. Wyszukiwarka pozwala szukać po nazwisku, imieniu, imieniu ojca i matki, roku i miejscu urodzenia oraz miejscu zamieszkania. Publiczna baza ma ponad 316 tysięcy rekordów, a wewnętrzna około 1,2 miliona, więc brak wyniku w internecie nie znaczy, że IPN nic nie ma: warto wysłać zapytanie przez formularz podany na stronie Indeksu.
  4. 04Miejsce zesłania warto sprawdzić w portalu „Z archiwów środkowoazjatyckich” Muzeum II Wojny Światowej i Muzeum Pamięci Sybiru, z wyszukiwarką osób i miejsc w dokumentach z archiwów Azji Środkowej. Kontekst, zdjęcia, listy i nagrane relacje innych zesłańców z tych samych miejsc można znaleźć w zbiorach cyfrowych i serwisie „Relacje z Sybiru” Muzeum Pamięci Sybiru.
  5. 05Jeśli osoba wstąpiła do armii Andersa, jej akta wojskowe opisuje przewodnik „Żołnierze na Zachodzie”. Instytut Polski i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie przyjmuje zapytania rodzinne pisemnie i prosi o dołączenie kopii dokumentów uzyskanych wcześniej z instytucji, które przechowują akta osobowe.
  6. 06Gdy los osoby jest nieznany albo zmarła na zesłaniu, warto złożyć pisemny wniosek do Biura Informacji i Poszukiwań PCK na jego drukach poszukiwawczych. Biuro wydaje zaświadczenia o losie poszukiwanych, ale samo uprzedza, że w większości spraw osób wywiezionych w głąb ZSRR brak informacji o miejscu pochówku. Osoby mieszkające za granicą powinny zwrócić się do Czerwonego Krzyża w kraju zamieszkania.

Gdzie szukać

Adresy i zakres zbiorów sprawdziliśmy na stronach tych instytucji. Zasady udostępniania mogą się zmieniać: przed wysłaniem zapytania warto zajrzeć na ich aktualną stronę.

Przeczytaj w kronice