Poradnik
Od czego zacząć poszukiwania
Przewodnik dla tych, którzy wiedzą tylko, że ktoś z rodziny „zginął w czasie wojny” albo „był w Niemczech” lub „na Syberii”. Losy obywateli polskich po 1 września 1939 roku rozeszły się bardzo różnie: zachodnie ziemie wcielono do Rzeszy, z centralnych utworzono Generalne Gubernatorstwo, a wschodnie zajął 17 września ZSRR, który w czterech wywózkach z lat 1940–1941 zesłał w głąb kraju według dokumentów NKWD około 320–340 tysięcy obywateli polskich. Każdy z tych losów ma inne archiwa, dlatego najpierw trzeba ustalić podstawowe dane osoby i choćby przybliżony los, a potem sięgnąć po odpowiedni przewodnik.
Jak szukać
- 01Warto zacząć od rozmów z najstarszymi członkami rodziny i przejrzenia domowych papierów: dowodów osobistych, książeczek wojskowych, listów, kartek z obozów, zdjęć z dopiskami, zaświadczeń kombatanckich i odszkodowawczych. Trzeba zapisać pełne imiona, datę i miejsce urodzenia, imiona rodziców (w tym nazwisko panieńskie matki) i ostatnie znane miejsce pobytu – o te dane pytają wszystkie bazy.
- 02Dane można potwierdzić w aktach stanu cywilnego. Odpis aktu urodzenia, małżeństwa lub zgonu wstępnego (rodzica, dziadka) może zamówić zstępny w dowolnym urzędzie stanu cywilnego, także przez internet z profilem zaufanym lub e-dowodem. Starsze księgi przekazano archiwom państwowym; ich skany są często w serwisie Szukaj w Archiwach, a indeksy nazwisk – w Genetece Polskiego Towarzystwa Genealogicznego.
- 03Jeśli los jest nieznany, warto przeszukać dwie duże bazy imienne: Arolsen Archives (ofiary prześladowań niemieckich – obozy, więzienia, roboty przymusowe, osoby przesiedlone po wojnie) i Indeks Represjonowanych IPN (ofiary represji sowieckich). Wynik często wskazuje, który przewodnik będzie właściwy.
- 04Biuro Informacji i Poszukiwań Polskiego Czerwonego Krzyża ma m.in. kartoteki jeńców, więźniów obozów i więzień oraz akty zgonu Polaków zmarłych w obozach, a także wielomilionową kartotekę osób poszukiwanych od wojny. Wniosek składa się na druku poszukiwawczym PCK, pocztą tradycyjną lub elektroniczną; osoby mieszkające za granicą piszą do Czerwonego Krzyża w swoim kraju.
- 05Archiwum IPN gromadzi dokumenty z lat 1917–1990, w tym akta represji niemieckich, sowieckich i powojennych komunistycznych. Opisy teczek można przeszukać w inwentarzu archiwalnym; wgląd w dokumenty zmarłej osoby najbliższej wymaga pisemnego wniosku z dowodami pokrewieństwa. Archiwum Międzynarodowego Komitetu Czerwonego Krzyża w Genewie (jeńcy, internowani cywile) wstrzymało kwerendy do odwołania i przyjmuje tylko wybrane sprawy humanitarne.
- 06Gdy wiadomo już, co spotkało krewnego, trzeba przejść do odpowiedniego przewodnika: deportowani w głąb ZSRR, jeńcy wojenni, więźniowie obozów, robotnicy przymusowi, żołnierze na Zachodzie, powołani do Wehrmachtu, żołnierze Wojska Polskiego, żołnierze podziemia albo ofiary Zagłady. Każdy wskazuje bazy i archiwa właściwe dla tego losu.
Gdzie szukać
- Wyszukiwarka onlineOdpis aktu stanu cywilnego (gov.pl) ↗Usługa zamówienia odpisu aktu urodzenia, małżeństwa lub zgonu w dowolnym urzędzie stanu cywilnego. Zstępni mogą zamówić akty wstępnych bez wykazywania interesu prawnego; wniosek internetowy wymaga profilu zaufanego lub e-dowodu.gov.pl/web/gov/uzyskaj-odpis-aktu-stanu-cywilnego-urodzenia-malzenstwa-zgonu
- Wyszukiwarka onlineSzukaj w Archiwach (Narodowe Archiwum Cyfrowe) ↗Portal ze skanami i opisami materiałów archiwów państwowych – ponad 55 mln skanów, w tym księgi metrykalne i akta stanu cywilnego, oraz baza PRADZIAD, która pokazuje, gdzie są przechowywane księgi z danej parafii.szukajwarchiwach.gov.pl
- Wyszukiwarka onlineGeneteka (Polskie Towarzystwo Genealogiczne) ↗Indeks nazwisk z ksiąg metrykalnych i stanu cywilnego tworzony przez wolontariuszy – ponad 68 mln wpisów. Pozwala szybko znaleźć numer aktu i parafię, a potem sam akt w archiwum lub w Szukaj w Archiwach.geneteka.genealodzy.pl
- Wyszukiwarka onlineArolsen Archives ↗Największe archiwum o ofiarach i ocalałych z prześladowań niemieckich – ponad 40 mln dokumentów o więźniach, robotnikach przymusowych i osobach przesiedlonych. Wyszukiwanie po nazwisku; bezpłatne zapytania dla krewnych przez formularz.collections.arolsen-archives.org/en/search
- Archiwum / zbioryBiuro Informacji i Poszukiwań PCK ↗Kartoteki jeńców i więźniów obozów, akty zgonu Polaków zmarłych w obozach, listy poległych żołnierzy PSZ na Zachodzie i kartoteka osób poszukiwanych od wojny. Wydaje zaświadczenia o losach osób poszukiwanych; wniosek na druku poszukiwawczym.pck.pl/co-robimy/kbiip
- Wyszukiwarka onlineArchiwum IPN – inwentarz i wnioski ↗Wyszukiwarka opisów akt IPN z lat 1917–1990. Wgląd w dokumenty zmarłej osoby najbliższej wymaga wniosku na formularzu IPN, składanego w archiwach IPN w Warszawie lub w oddziałach.inwentarz.ipn.gov.pl
- Wyszukiwarka onlineIndeks Represjonowanych (IPN) ↗Ponad 316 tysięcy rekordów osób więzionych, osadzonych w łagrach lub zesłanych przez władze sowieckie po 17 września 1939 roku. Baza nie jest kompletna; przez stronę można wysłać zapytanie.indeksrepresjonowanych.pl/wyszukiwanie
- Archiwum / zbioryArchiwum MKCK – zapytania o osoby z czasów II wojny światowej ↗Akta Centralnej Agencji Poszukiwań o jeńcach wojennych i internowanych cywilach. Kwerendy są wstrzymane do odwołania; rozpatrywane są tylko prośby osoby zainteresowanej, sprawy odszkodowawcze i administracyjne oraz ustalanie biologicznego rodzica lub dziadka.icrc.org/en/document/request-information-about-individuals-detained-during-second-world-war-or-spanish-civil-war
Adresy i zakres zbiorów sprawdziliśmy na stronach tych instytucji. Zasady udostępniania mogą się zmieniać: przed wysłaniem zapytania warto zajrzeć na ich aktualną stronę.
Przeczytaj w kronice
- 1939Niemcy napadają na Polskę1 września 1939 o świcie Wehrmacht bez wypowiedzenia wojny zaatakował Polskę z północy, zachodu i południa. Razem z Niemcami uderzyła armia Słowacji.
- 1939Agresja ZSRR na Polskę17 września 1939 o świcie Armia Czerwona bez wypowiedzenia wojny wkroczyła do Polski, wykonując tajny protokół paktu z Niemcami. Polska miała dwóch najeźdźców.
- 1939Wcielenie ziem polskich do Rzeszy i Generalne Gubernatorstwo26 października 1939 weszły w życie dekrety Hitlera. Zachodnią Polskę wcielono do Rzeszy, a z centralnej utworzono Generalne Gubernatorstwo Hansa Franka.
- 1940Pierwsza deportacja z ziem wschodnich10 lutego 1940 NKWD zaczęło wywozić z Kresów rodziny osadników wojskowych i służby leśnej. Według dokumentów NKWD na północ ZSRR trafiło blisko 140 tys. osób.
- 1944Powstanie WarszawskieOd 1 sierpnia do 2 października 1944 Armia Krajowa walczyła z Niemcami o Warszawę. Po 63 dniach skapitulowała, a miasto wysiedlono i zburzono.
- 1945Wyzwolenie Auschwitz27 stycznia 1945 roku żołnierze 60 Armii 1 Frontu Ukraińskiego weszli do Auschwitz. Zastali tam około 7 tysięcy więźniów, setki zwłok i magazyny mienia ofiar.