Początek bitwy o Poznań

24 stycznia 1945 roku wojska radzieckie 1 Frontu Białoruskiego marszałka Gieorgija Żukowa przecięły ostatnie drogi wychodzące z Poznania na północ i zachód, a pod miasto dotarły pierwsze dywizje 8 Gwardyjskiej Armii gen. Wasilija Czujkowa. Stolica okupowanej Wielkopolski, ogłoszona przez Hitlera twierdzą (Festung Posen), znalazła się w praktyce w okrążeniu. Zaczęła się bitwa o Poznań – miesiąc walk o pierścień fortów, kamienice Śródmieścia i Cytadelę na Wzgórzu Winiarskim, które zakończyły się dopiero 23 lutego kapitulacją ostatnich obrońców.

Data początku bitwy nie jest w literaturze jednoznaczna. Pierwsze radzieckie natarcie na wschodnie przedmieścia miasta nastąpiło już 22 stycznia, a pierścień okrążenia domknął się ostatecznie 25 stycznia – tę datę podaje się często jako początek oblężenia, a polskie publikacje mówią zwykle o „miesięcznej” bitwie, licząc od 22 lub 25 stycznia. Data 24 stycznia oznacza dzień, w którym Poznań został faktycznie odcięty od reszty niemieckich wojsk, a do walki o miasto weszła armia ogólnowojskowa.

Poznań w Kraju Warty

Poznań, kolebka powstania wielkopolskiego z przełomu 1918 i 1919 roku, zajął Wehrmacht w pierwszych dniach kampanii wrześniowej. Jesienią 1939 roku miasto – inaczej niż Warszawa czy Kraków, które znalazły się w Generalnym Gubernatorstwie – zostało wcielone bezpośrednio do Rzeszy jako stolica Kraju Warty (Reichsgau Wartheland). Namiestnik Rzeszy i gauleiter Arthur Greiser uczynił z tej prowincji poligon germanizacji: dziesiątki tysięcy poznaniaków wysiedlono do Generalnego Gubernatorstwa, w ich mieszkaniach osiedlano Niemców sprowadzanych z państw bałtyckich, Wołynia i Besarabii, polskie szkoły, prasę i większość kościołów zamknięto, a Polakom odebrano prawa i majątki. W Forcie VII Niemcy urządzili już w październiku 1939 roku pierwszy na ziemiach polskich obóz koncentracyjny, w którym zamordowano tysiące ludzi, a pod miastem działał obóz karno-śledczy w Żabikowie. Mimo wysiedleń Polacy stanowili w 1945 roku nadal większość mieszkańców miasta.

Greiser do końca zakazywał niemieckiej ludności przygotowań do ewakuacji, uznając je za defetyzm. Gdy w połowie stycznia 1945 roku front ruszył znad Wisły, sam 20 stycznia wyjechał z Poznania, powołując się na telegram szefa Kancelarii NSDAP Martina Bormanna; jego wyjazd mieszkańcy i część niemieckich urzędników odebrali jako ucieczkę. Oficjalna ewakuacja Niemców zaczęła się dzień później – w chaosie, mrozie i śniegu, podobnie jak ucieczka z Prus Wschodnich, która toczyła się w tych samych dniach dalej na północy.

Festung Posen

Pruskie dziedzictwo uczyniło z Poznania jedno z najsilniej ufortyfikowanych miast Europy Środkowej. W centrum stała XIX-wieczna twierdza poligonalna z Cytadelą – Fortem Winiary – zbudowaną w latach 1828–1842 na wzgórzu górującym nad miastem i Wartą, a wokół miasta pierścień Twierdzy Poznań z lat 1876–1896: dziewięć fortów głównych i dziewięć pośrednich. Ziemno-ceglane forty były wobec artylerii XX wieku przestarzałe i w czasie wojny służyły głównie jako magazyny, zakłady produkcyjne i więzienia, ale grube mury, fosy i podziemia wciąż dawały obrońcom dobrą osłonę.

W 1944 roku, gdy front zbliżał się do granic Rzeszy, Hitler nakazał zamieniać ważne miasta w „twierdze” (Feste Plätze), które w okrążeniu miały wiązać jak największe siły przeciwnika. Szef sztabu generalnego wojsk lądowych gen. Heinz Guderian planował między Wisłą a Odrą kilka pasów obrony; Poznań, leżący na najkrótszej drodze z Warszawy do Berlina i będący jednym z najważniejszych węzłów kolejowych wschodnich Niemiec, miał być kluczowym punktem linii biegnącej od Piły przez Poznań do Głogowa. Plany przewidywały trzy pierścienie obrony wokół miasta, ale zbudowano niewiele: wykopano głównie rów przeciwpancerny i dobudowano kilkanaście schronów między fortami. Pierwszy komendant twierdzy, gen. Heinz Deindl, wyznaczony we wrześniu 1944 roku, postulował ograniczenie obrony do mniejszego obszaru; dowództwo wojsk lądowych odrzuciło jego wnioski i zastąpiło go gen. mjr. Ernstem Matternem. Przygotowania utrudniało też przekonanie niemieckiego dowództwa, że zimą na wschodzie nie dojdzie do wielkiej ofensywy – rezerwy skierowano do ofensywy w Ardenach i do Alzacji.

Alarm dla twierdzy ogłoszono 20 stycznia. Mattern przejął władzę nad wszystkimi żołnierzami w mieście i wcielił do garnizonu bataliony forteczne i szkolne, słuchaczy szkoły podchorążych, żołnierzy wracających z urlopów, policję, obsługi artylerii przeciwlotniczej, oddziały Volkssturmu oraz resztki rozbitych nad Wisłą jednostek 9 Armii. Liczebność garnizonu to jedna z najbardziej spornych kwestii bitwy. Starsze polskie opracowania, poczynając od pracy Zbigniewa Szumowskiego, podawały 61,5 tys. obrońców; nowsze badania – m.in. Günthera Baumanna i Michała Krzyżaniaka – uznają tę liczbę za znacznie zawyżoną i szacują załogę na ok. 15 tys., najwyżej 20 tys. żołnierzy, w tym kilkuset Węgrów i grupę ochotników z krajów bałtyckich. W szpitalach przebywały ponadto tysiące rannych. Mattern prosił Guderiana o zgodę na wycofanie się z nieprzygotowanej twierdzy, ale otrzymał rozkaz obrony do ostatniego żołnierza. Obszar twierdzy podzielono na odcinki: wschodni (prawobrzeżny), którym dowodził płk Ernst Gonell, zachodni (lewobrzeżny) i odcinek doliny Warty.

Natarcie z marszu (22–24 stycznia)

Ofensywa, którą 12 stycznia rozpoczął 1 Front Ukraiński marszałka Iwana Koniewa, a 14 stycznia podjął z przyczółków magnuszewskiego i puławskiego 1 Front Białoruski, w kilka dni rozbiła niemiecką obronę nad Wisłą. 17 stycznia wojska radzieckie i oddziały 1 Armii Wojska Polskiego weszły do Warszawy, 19 stycznia 8 Gwardyjska Armia zajęła Łódź. Armie pancerne Żukowa parły na zachód, mijając niemieckie punkty oporu. Żukow rozkazał dowódcy 1 Gwardyjskiej Armii Pancernej, gen. Michaiłowi Katukowowi, zdobyć nieprzygotowaną twierdzę z marszu. Czołówki pancerne oderwały się przy tym od piechoty o ponad sto kilometrów.

22 stycznia 8 Gwardyjski Korpus Zmechanizowany zajął bez walki Swarzędz i po południu uderzył na wschodnie przedmieścia Poznania. Natarcie na Antoninek i Rataje utknęło pod ogniem fortów. Jednocześnie radziecka brygada zmechanizowana opanowała zakłady Focke-Wulfa w Krzesinach z lotniskiem i – prowadzona przez polskich przewodników – przeprawiła piechotę po lodzie na lewy brzeg Warty pod Czapurami. Ponowiony 23 stycznia frontalny atak załamał się po kilku godzinach. Stało się jasne, że czołgi same miasta nie zdobędą; sztab frontu postanowił, że armia pancerna obejdzie Poznań i pójdzie dalej na zachód, a twierdzę przejmie piechota.

W nocy z 23 na 24 stycznia oddziały Katukowa przeprawiły się przez Wartę na południe od miasta pod Czapurami i na północ – pod Czerwonakiem i Różanym Młynem. Przy budowie przepraw i wzmacnianiu lodu pomagali mieszkańcy okolicznych wsi. Kilka samochodów pancernych wtargnęło na lotnisko Ławica, gdzie według danych radzieckich zniszczono ponad sto samolotów. Do popołudnia 24 stycznia przecięto wszystkie drogi wychodzące z miasta na północ i zachód. Tego samego dnia pod Poznań dotarły pierwsze dywizje 29 Gwardyjskiego Korpusu Strzeleckiego z 8 Gwardyjskiej Armii Czujkowa – dawnej 62 Armii, która jesienią 1942 roku broniła Stalingradu – i z marszu, w kolumnach, zaatakowały miasto. Nieprzygotowane natarcie załamało się z dużymi stratami. O północy z 24 na 25 stycznia niemieckie dowództwo podporządkowało Twierdzę Poznań nowo utworzonej Grupie Armii „Wisła”, na której czele Hitler postawił Reichsführera SS Heinricha Himmlera.

25 stycznia pierścień wokół miasta zamknął się ostatecznie. Czujkow i Katukow zgodnie przekonywali Żukowa, że armie pancerne powinny iść nad Odrę, a okrążone miasto należy zostawić piechocie. Tak też się stało: 1 Gwardyjska Armia Pancerna ruszyła ku Międzyrzeckiemu Rejonowi Umocnionemu, zostawiając pod Poznaniem tylko 11 Gwardyjski Korpus Pancerny płk. Amazaspa Babadżaniana, który zamykał obrońcom drogę na zachód. Oblężenie przejęły cztery dywizje 8 Gwardyjskiej Armii oraz dwie dywizje 91 Korpusu Strzeleckiego z 69 Armii gen. Władimira Kołpakczego, wspierane przez silną artylerię i grupy szturmowe wyszkolone w walkach ulicznych.

Mieszkańcy w oblężonym mieście

Bitwa zaczęła się w mieście, w którym pozostało kilkadziesiąt tysięcy Polaków. Mattern obawiał się powstania i 22 stycznia nakazał ewakuację także ludności polskiej, a 23 stycznia wezwał cywilów do opuszczenia miasta; Polacy w większości rozkazy te zignorowali, a drogi były już niemal odcięte. W ostatnich dniach przed okrążeniem gestapo zamordowało większość więźniów przetrzymywanych w areszcie przy ul. Młyńskiej i w Domu Żołnierza, siedzibie poznańskiej placówki gestapo, a także niezdolnych do marszu więźniów obozu w Żabikowie; pozostałych pognano na zachód.

Przez cały miesiąc walk mieszkańcy żyli w piwnicach, bez prądu, wody i dostaw żywności, pod ogniem artylerii obu stron. Według szacunków przytaczanych przez poznańskich historyków zginęło ok. 600–650 cywilów. Na przedmieściach zajętych przez wojska radzieckie Polacy od pierwszych dni pomagali nacierającym – jako przewodnicy, przy budowie przepraw przez Wartę i przy noszeniu rannych. Polskie relacje i opracowania odnotowują zarazem, że wraz z wojskami radzieckimi przyszły grabieże, gwałty i aresztowania prowadzone przez radzieckie organy bezpieczeństwa, a w zajętych dzielnicach od razu zaczęto tworzyć urzędy podległe komunistycznemu Rządowi Tymczasowemu i Milicję Obywatelską. Dla poznaniaków koniec niemieckiej okupacji oznaczał więc zarazem początek nowej, narzuconej przez Moskwę władzy.

Miesiąc walk – co nastąpiło później

Od 25 stycznia oddziały 8 Gwardyjskiej Armii i 69 Armii systematycznie zaciskały pierścień. Już 26 stycznia dwie dywizje gwardyjskie zdobyły szybkim natarciem dwa forty na południu, co pozwoliło atakować pozostałe forty od strony miasta. Kolejne forty padały po ostrzale ciężkiej artylerii i atakach saperów z ładunkami wybuchowymi i miotaczami ognia; obrońcy wycofywali się ku centrum. Na przełomie stycznia i lutego Matterna zastąpił na stanowisku komendanta Gonell, wkrótce awansowany na generała majora – źródła podają różne daty tej zmiany, od 28 stycznia do 7 lutego. Gonell wprowadził drakońską dyscyplinę i liczył na odsiecz, której niemieckie dowództwo nie było już w stanie przysłać.

5 lutego oddziały radzieckie wdarły się do lewobrzeżnego Śródmieścia. W pierwszej połowie lutego walczono dom po domu o Dzielnicę Cesarską, Stare Miasto, a na prawym brzegu Warty – o Rataje, Śródkę i Ostrów Tumski. Ogień artylerii i pożary zniszczyły znaczną część zabudowy wokół Starego Rynku, w tym renesansowy ratusz, mocno ucierpiała katedra. W nocy z 15 na 16 lutego kilka grup obrońców – według różnych szacunków od tysiąca do dwóch tysięcy żołnierzy – próbowało przebić się na zachód; do własnych linii nad Odrą dotarło najwyżej kilkuset ludzi. Reszta garnizonu skupiła się w Cytadeli.

Szturm Cytadeli ruszył 18 lutego. Głęboka fosa, strome wały i redity flankujące fosę sprawiły, że walki trwały kilka dni. W ostatniej fazie do szturmu włączono ok. 2 tys. mieszkańców Poznania, nazwanych później Cytadelowcami. Byli wśród nich ochotnicy, ale – jak podkreślają nowsze opracowania – wielu zostało przymusowo zmobilizowanych przez komisariaty Milicji Obywatelskiej z udziałem żołnierzy radzieckich, często bez przeszkolenia i odpowiedniej broni; zginęło od 84 do ok. 100 z nich. W nocy z 22 na 23 lutego Gonell popełnił samobójstwo, a Mattern rano 23 lutego – według poznańskich źródeł ok. godz. 6.00 – skapitulował. Do niewoli trafiło, zależnie od źródła i sposobu liczenia rannych, od ok. 12 tys. do ponad 20 tys. żołnierzy.

Straty radzieckie szacuje się na ok. 6 tys. zabitych i zmarłych z ran (Adam Pleskaczyński; rosyjski historyk Aleksiej Isajew podaje 4887 strat bezpowrotnych), niemieckie – na kilka tysięcy zabitych. Według powojennych obliczeń zniszczeniu lub poważnemu uszkodzeniu uległo ok. 55 procent zabudowy miasta, a na Starym Mieście 80–90 procent.

Miejsce bitwy w wojnie

Bitwa o Poznań była – obok walk o Wrocław, Gdańsk i Kołobrzeg – jedną z największych bitew miejskich na ziemiach polskich w 1945 roku, a zarazem pierwszym wielkim sprawdzianem hitlerowskiej koncepcji „twierdz”. Z niemieckiego punktu widzenia twierdza spełniła część zadania: przez miesiąc wiązała kilka radzieckich dywizji i blokowała najważniejszy węzeł kolejowy i drogowy na kierunku berlińskim, co utrudniało zaopatrzenie wojsk, które pod koniec stycznia stanęły nad Odrą. Nie zatrzymała jednak ofensywy – armie pancerne Żukowa ominęły miasto i już na przełomie stycznia i lutego uchwyciły przyczółki na zachodnim brzegu Odry, kilkadziesiąt kilometrów od Berlina. Ceną obrony, przedłużanej wbrew beznadziejnemu położeniu, były tysiące zabitych po obu stronach, śmierć setek cywilów i ruina miasta.

Doświadczenia spod Poznania wykorzystały obie strony. Niemcy ogłaszali kolejne twierdze – Wrocław, Kołobrzeg, Królewiec, Głogów – których obrona kosztowała jeszcze więcej ofiar. Grupy szturmowe Czujkowa, które w Poznaniu doskonaliły taktykę walk o forty i kwartały miasta, kilka tygodni później prowadziły natarcie na Berlin. Dla Poznania zakończenie walk 23 lutego 1945 roku oznaczało koniec niemieckiej okupacji i wcielenia do Rzeszy, ale także odbudowę trwającą wiele lat oraz życie pod władzą narzuconą przez ZSRR. Pamięć bitwy kształtowano przez dziesięciolecia w duchu „wyzwolenia” i braterstwa broni; dopiero po 1989 roku poznańscy historycy zrewidowali zawyżone liczby obrońców, przypomnieli przymusowy charakter części mobilizacji Cytadelowców i przemoc, która towarzyszyła wkroczeniu Armii Czerwonej.