Poradnik
Więźniowie niemieckich obozów koncentracyjnych
Dla rodzin osób aresztowanych przez Niemców i osadzonych w obozach koncentracyjnych: więźniów politycznych, zakładników z łapanek, wysiedlonych, ludności cywilnej wywiezionej po powstaniu warszawskim. Pierwszy masowy transport do Auschwitz, 728 polskich więźniów politycznych z Tarnowa, przyjechał 14 czerwca 1940 roku; według Franciszka Pipera do obozu deportowano co najmniej 1,3 miliona ludzi, a zginęło w nim co najmniej 1,1 miliona, w tym około 70–75 tysięcy Polaków. Przez Dachau przeszło kilkadziesiąt tysięcy Polaków, a w Gusen, podobozie Mauthausen, Polacy byli najliczniejszą grupą więźniów. Losy Żydów zamordowanych w obozach zagłady opisuje osobny przewodnik o ofiarach Zagłady.
Jak szukać
- 01Warto zacząć od tego, co zostało w rodzinie: listów z obozu (pisanych na obozowych formularzach, z numerem więźnia i nazwą bloku), aktu lub telegramu zgonu, zdjęć, powojennych zaświadczeń i legitymacji związków byłych więźniów. Numer więźnia, data aresztowania i miejsce, z którego wyruszył transport, bardzo ułatwiają późniejsze poszukiwania.
- 02Następnie przeszukać dwie duże bazy imienne: archiwum online Arolsen Archives (nazwisko, imię, nazwisko panieńskie, miejsce i data urodzenia, numer więźnia) oraz bazę IPN straty.pl, w której można też podać imiona rodziców. Brak nazwiska niczego nie przesądza: obie bazy obejmują tylko część dokumentów, a wiele akt obozowych zniszczyli esesmani.
- 03Jeśli wiadomo, w którym obozie była dana osoba, warto sprawdzić bazy muzeum tego obozu: Muzeum Auschwitz udostępnia online 445 163 rekordy więźniów i deportowanych, Muzeum Gross-Rosen bazę zmarłych więźniów, a Muzeum Stutthof część listy więźniów. Własną wyszukiwarkę „Szukaj bliskiej osoby” ma też Państwowe Muzeum na Majdanku. Nazwiska bywają zapisane po niemiecku i z błędami, więc trzeba próbować różnych pisowni.
- 04Potem napisać do archiwum muzeum. Auschwitz przyjmuje zapytania przez formularz lub e-mail i podaje, że odpowiedź trwa około 8 tygodni; Stutthof po sprawdzeniu danych wysyła pocztą zaświadczenie o pobycie w obozie, ale tylko byłym więźniom, ich rodzinom i instytucjom; Gross-Rosen ma formularz „Karta poszukiwań więźnia”. Archiwa Dachau, Mauthausen i Ravensbrück przyjmują zapytania przez formularze na swoich stronach (po angielsku lub niemiecku); Ravensbrück uprzedza, że po cyberataku jego zbiory są do odwołania niedostępne do przeszukiwania.
- 05Równolegle można złożyć zapytanie do Arolsen Archives (formularz jest także po polsku; strona podaje średni czas odpowiedzi 5 miesięcy, najdłuższy 13) oraz do Centrum Informacji o Ofiarach II Wojny Światowej IPN, które ma m.in. kartotekę więźniów KL Dachau i listy więźniów Auschwitz. W formularzu IPN podaje się imię, nazwisko i datę urodzenia (wystarczy przybliżony rok), imiona rodziców, miejsce zamieszkania w czasie wojny i to, co wiadomo o losie tej osoby.
Gdzie szukać
- Wyszukiwarka onlineArolsen Archives – archiwum online i zapytania ↗Dokumenty o około 17,5 miliona osób, w tym akta obozów koncentracyjnych, gett i więzień gestapo oraz listy więźniów zamordowanych i wyzwolonych. Część skanów można przeglądać online po nazwisku; o pozostałe pyta się przez formularz zapytania, dostępny również po polsku.collections.arolsen-archives.org/en/search
- Wyszukiwarka onlineStraty osobowe i ofiary represji pod okupacją niemiecką (IPN) ↗Imienna baza IPN o około 5,57 miliona ofiar i osób represjonowanych przez Niemców, w tym więźniów obozów koncentracyjnych, więzień i aresztów. Szuka się po nazwisku, imionach rodziców, miejscu i dacie urodzenia; przez kwestionariusz można dopisać informacje o bliskim.straty.pl/szukaj-osoby.php
- Archiwum / zbioryCentrum Informacji o Ofiarach II Wojny Światowej (Archiwum IPN) ↗Odpowiada rodzinom na pytania o los bliskich represjonowanych przez III Rzeszę i ZSRR, korzystając z zasobu i baz IPN (m.in. kartoteka więźniów KL Dachau, listy więźniów Auschwitz, akta więźniów Sachsenhausen). Zapytanie wysyła się formularzem online, e-mailem lub pocztą.ofiary.ipn.gov.pl/ofi/form/dodaj148,Przeslij-zapytanie.html
- Wyszukiwarka onlinePaństwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau – Sekcja Analiz i Informacji Archiwalnej ↗Odpowiada na pytania o losy osób więzionych w Auschwitz lub tam deportowanych; bazy online muzeum mają 445 163 rekordy, ale zachowało się tylko około 10% dokumentacji SS. Zapytanie składa się formularzem lub e-mailem; uwierzytelnioną kopię dokumentu wydaje się na pisemny wniosek z podaniem celu.auschwitz.org/historia/informacja-o-ofiarach/sekcja-analiz-i-informacji-archiwalnej
- Wyszukiwarka onlineMuzeum Stutthof – poszukiwanie więźniów ↗Częściowo zachowana dokumentacja KL Stutthof; ustalono nazwiska około 75% więźniów, a online widać tylko część listy. Po wysłaniu karty poszukiwań (e-mailem lub pocztą) archiwum wysyła zaświadczenie potwierdzające pobyt w obozie.stutthof.org/archiwum/poszukiwanie-wiezniow
- Wyszukiwarka onlineMuzeum Gross-Rosen – baza zmarłych więźniów i karta poszukiwań ↗Baza 9396 więźniów, których śmierć w KL Gross-Rosen i jego podobozach odnotowały niemieckie dokumenty (z datą i miejscem urodzenia oraz datą zgonu). O więźniów, którzy przeżyli, pyta się formularzem „Karta poszukiwań więźnia”.gross-rosen.eu/baza-zmarlych-wiezniow
- Archiwum / zbioryKZ-Gedenkstätte Dachau – zapytanie o więźnia ↗Formularz (po angielsku lub niemiecku), który trafia do archiwum miejsca pamięci; podaje się dane osoby i stopień pokrewieństwa. Zmarłych w Dachau, jego podobozach i marszach śmierci upamiętnia osobna internetowa Księga Pamięci.kz-gedenkstaette-dachau.de/en/research-and-collection/information-request-for-prisoners-in-the-dachau-concentration-camp
- Archiwum / zbioryKZ-Gedenkstätte Mauthausen – poszukiwanie osób ↗Formularz zapytań o więźniów Mauthausen i podobozów, w tym Gusen; miejsce pamięci radzi najpierw sprawdzić bazę Arolsen. Ofiary obozu upamiętnia internetowy „Raum der Namen” z wyszukiwarką.mauthausen-memorial.org/en/Research/Searching-for-persons
Adresy i zakres zbiorów sprawdziliśmy na stronach tych instytucji. Zasady udostępniania mogą się zmieniać: przed wysłaniem zapytania warto zajrzeć na ich aktualną stronę.
Przeczytaj w kronice
- 1940Witold Pilecki trafia do Auschwitz19 września 1940 ppor. Witold Pilecki dał się złapać w łapance na Żoliborzu, by trafić do Auschwitz. Jako więzień nr 4859 zbudował w obozie konspirację.
- 1941Himmler nakazuje rozbudowę Auschwitz1 marca 1941 Himmler po raz pierwszy wizytował Auschwitz. Kazał rozbudować obóz dla 30 tysięcy więźniów i dać 10 tysięcy więźniów do budowy zakładów IG Farben.
- 1945Wyzwolenie Auschwitz27 stycznia 1945 roku żołnierze 60 Armii 1 Frontu Ukraińskiego weszli do Auschwitz. Zastali tam około 7 tysięcy więźniów, setki zwłok i magazyny mienia ofiar.
- 1941Obóz na MajdankuOd 1 października 1941 SS miała budować pod Lublinem obóz dla 50 tysięcy radzieckich jeńców. Tak powstał Majdanek, w którym zginęło blisko 80 tysięcy ludzi.
- 1933Obóz koncentracyjny w Dachau20 marca 1933 Himmler ogłosił utworzenie obozu koncentracyjnego pod Dachau. Dwa dni później przywieziono pierwszych więźniów, a obóz stał się wzorem dla SS.
- 1945Wyzwolenie Dachau29 kwietnia 1945 żołnierze amerykańskiej 7 Armii wkroczyli do Dachau, pierwszego obozu koncentracyjnego III Rzeszy, i uwolnili ponad 30 tysięcy więźniów.
- 1945Wyzwolenie Mauthausen5 maja 1945 patrol amerykańskiej 11 Dywizji Pancernej dotarł do Gusen i Mauthausen. W kompleksie obozów zginęło co najmniej 90 tysięcy ludzi.
- 1939Sonderaktion Krakau6 listopada 1939 Niemcy zwabili profesorów krakowskich uczelni na rzekomy wykład w Collegium Novum, aresztowali 183 osoby i wywieźli je do Sachsenhausen.