Traktat pokojowy USA z Węgrami

29 sierpnia 1921 roku w Budapeszcie amerykański komisarz na Węgrzech Ulysses Grant-Smith i węgierski minister spraw zagranicznych hrabia Miklós Bánffy podpisali traktat o przywróceniu przyjaznych stosunków między Stanami Zjednoczonymi a Węgrami. Był to trzeci i ostatni z odrębnych pokojów, którymi Waszyngton zastąpił nieratyfikowane traktaty paryskie. Cztery dni wcześniej podobne dokumenty podpisano w Berlinie i dzień wcześniej w Wiedniu. Traktat budapeszteński formalnie kończył stan wojny, który trwał od grudnia 1917 roku, i zastępował w stosunkach amerykańsko-węgierskich traktat z Trianon, podpisany przez delegata Stanów Zjednoczonych w czerwcu 1920 roku, ale nigdy nieratyfikowany przez Senat.

Dlaczego później niż z Austrią

Stany Zjednoczone wypowiedziały wojnę Austro-Węgrom 7 grudnia 1917 roku. Po rozpadzie monarchii wojna ta formalnie trwała z dwoma państwami, które Waszyngton uznawał za jej następców. Rezolucja Kongresu podpisana przez prezydenta Warrena Hardinga 2 lipca 1921 roku ogłaszała koniec stanu wojny z „cesarsko-królewskim rządem austro-węgierskim”, ale zastrzegała dla Stanów Zjednoczonych wszystkie prawa wynikające z rozejmu z 3 listopada 1918 roku oraz z traktatów z Saint-Germain i z Trianon.

Węgry później niż Austria weszły w normalne stosunki z resztą świata. Traktat z Trianon wszedł w życie dopiero 26 lipca 1921 roku, kiedy traktat z Saint-Germain obowiązywał już od roku. Sam kraj dopiero wychodził z chaosu lat 1918–1920. Od 1 marca 1920 roku regentem był admirał Miklós Horthy, a od kwietnia 1921 roku rządził hrabia István Bethlen, który miał pozostać premierem przez dziesięć lat. Bethlen powierzył resort spraw zagranicznych Bánffyemu, siedmiogrodzkiemu arystokracie i pisarzowi, przed wojną intendentowi budapeszteńskiej opery i Teatru Narodowego. Wielkanocna próba powrotu na tron, podjęta w marcu 1921 roku przez ostatniego króla Karola IV, skończyła się niepowodzeniem i ostrzeżeniami sąsiadów, że restauracja Habsburgów oznacza wojnę.

Amerykańską stronę reprezentował zawodowy dyplomata Ulysses Grant-Smith, mianowany komisarzem na Węgrzech w grudniu 1919 roku. Nie był posłem, bo między krajami formalnie nie było jeszcze pokoju, ale od półtora roku utrzymywał kontakt z kolejnymi rządami w Budapeszcie.

Treść traktatu

Traktat był niemal dosłownie skopiowany z austriackiego. Preambuła przytaczała rezolucję Kongresu i przypominała, że traktat z Trianon wszedł w życie bez ratyfikacji amerykańskiej. Artykuł I zobowiązywał Węgry do przyznania Stanom Zjednoczonym wszystkich praw i korzyści, które zastrzegała dla nich rezolucja i które traktat z Trianon przewidywał dla mocarstw sprzymierzonych i stowarzyszonych. Artykuł II wyliczał części traktatu, z których Amerykanie korzystali: wojskową, o jeńcach i grobach wojennych, reparacyjną, finansową, gospodarczą, o żegludze powietrznej, o portach, drogach wodnych i kolejach oraz postanowienia różne. Stany Zjednoczone nie były natomiast związane paktem Ligi Narodów, częścią o granicach Węgier, postanowieniami politycznymi, częścią o interesach węgierskich poza Europą ani przepisami o Międzynarodowej Organizacji Pracy. W Komisji Reparacyjnej mogły zasiadać, ale nie musiały. Artykuł III przewidywał wymianę ratyfikacji w Budapeszcie.

W praktyce oznaczało to, że Węgry potwierdzały wobec Stanów Zjednoczonych swoje rozbrojenie i obowiązek odszkodowań, a Stany Zjednoczone nie brały na siebie żadnej odpowiedzialności za nowe granice. Na tle traktatu z Trianon, który w Budapeszcie nazywano dyktatem, był to dokument neutralny, bez słowa o winie i bez nowych żądań.

Gorąca jesień 1921 roku

Traktat podpisano w chwili, gdy na zachodniej granicy znów strzelano. Na mocy traktatów z Saint-Germain i z Trianon Austria miała przejąć zachodni pas Węgier, Burgenland. Gdy pod koniec sierpnia 1921 roku do przekazywanego obszaru wkroczyła austriacka żandarmeria, zaatakowali ją węgierscy ochotnicy, a nieregularne oddziały opanowały kraj, w którym na początku października proklamowały efemeryczne państewko Lajtabánság. Spór rozstrzygnął kompromis zawarty w październiku w Wenecji za pośrednictwem Włoch: Węgry wycofają ochotników, a o losie Sopronu i ośmiu okolicznych wsi zdecyduje głosowanie.

W październiku 1921 roku Karol IV podjął drugą próbę odzyskania tronu i przyleciał na Węgry samolotem. Jego oddziały zatrzymano pod Budapesztem, a on sam trafił na wygnanie na Maderę. Pod naciskiem mocarstw i Małej Ententy parlament w listopadzie 1921 roku pozbawił Habsburgów praw do korony.

Senat Stanów Zjednoczonych zajął się traktatem węgierskim 18 października 1921 roku, tego samego dnia co niemieckim i austriackim, i zatwierdził go stosunkiem głosów 66 do 17. Wymiana dokumentów ratyfikacyjnych nastąpiła w Budapeszcie 17 grudnia 1921 roku, tuż po plebiscycie w Sopronie, w którym większość głosujących opowiedziała się za Węgrami. Tego dnia traktat wszedł w życie, a stosunki dyplomatyczne zostały odnowione.

Ameryka i węgierski rewizjonizm

Stany Zjednoczone, które nie były w Lidze Narodów, okazały się dla Węgier ważnym partnerem w latach dwudziestych. Mieszana komisja amerykańsko-austriacko-węgierska, powołana traktatem z 1924 roku, rozpatrywała roszczenia amerykańskich obywateli. Gdy w 1924 roku Liga Narodów udzieliła Węgrom pożyczki stabilizacyjnej, jej komisarzem generalnym w Budapeszcie został Amerykanin, bostoński prawnik Jeremiah Smith. Węgierscy politycy, z hrabią Albertem Apponyim na czele, jeździli z odczytami do Stanów Zjednoczonych i zabiegali o poparcie liczącej setki tysięcy osób emigracji węgierskiej, przedstawiając Trianon jako krzywdę, którą Ameryka Wilsona i jego zasada samostanowienia powinny naprawić.

Waszyngton nie zamierzał jednak niczego naprawiać, bo nie zamierzał w Europie niczego gwarantować. Węgierskie nadzieje na zmianę granic spełniły inne mocarstwa: Włochy Benita Mussoliniego, a od 1938 roku Niemcy Adolfa Hitlera. W listopadzie 1940 roku Węgry przystąpiły do paktu trzech, w czerwcu 1941 roku wypowiedziały wojnę Związkowi Radzieckiemu, a w grudniu 1941 roku, po Pearl Harbor i za przykładem Niemiec, rząd premiera László Bárdossyego ogłosił stan wojny także ze Stanami Zjednoczonymi. Waszyngton odpowiedział dopiero po pół roku: 5 czerwca 1942 roku Kongres wypowiedział wojnę Węgrom, Rumunii i Bułgarii. Dobrze pokazuje tę drogę los człowieka, który podpisał traktat w imieniu Węgier. Bánffy, który jako minister bezskutecznie zabiegał o rewizję granic, w 1926 roku wrócił do rumuńskiego już Siedmiogrodu, a w kwietniu 1943 roku pojechał do Bukaresztu, by namówić rząd Iona Antonescu do wspólnego z Węgrami wyjścia z wojny. Rozmowy rozbiły się o spór o północny Siedmiogród. Pokój zawarty w Budapeszcie 29 sierpnia 1921 roku przetrwał dwadzieścia lat. Kolejny, podpisany w Paryżu w lutym 1947 roku, przywrócił granice z Trianon, tym razem z podpisem i ratyfikacją Stanów Zjednoczonych.