Traktat włosko-etiopski

2 sierpnia 1928 roku w Addis Abebie Królestwo Włoch i Cesarstwo Etiopii podpisały traktat o przyjaźni, pojednaniu i arbitrażu. W imieniu króla Wiktora Emanuela III złożył podpis włoski poseł pełnomocny Giuliano Cora, w imieniu Etiopii regent i następca tronu, ras Tafari Makonnen, który dwa lata później jako Hajle Syllasje I został cesarzem. Oba państwa obiecały sobie stały pokój i wieczną przyjaźń, rozwój handlu i rozstrzyganie wszelkich sporów w drodze pojednawczej lub przed arbitrami, bez uciekania się do siły. Traktat zawarto na dwadzieścia lat. Tego samego dnia podpisano osobną konwencję, która dawała Etiopii strefę wolnocłową w erytrejskim porcie Asab nad Morzem Czerwonym i przewidywała budowę drogi samochodowej z Asabu do miasta Dese w głębi kraju. Na papierze był to jeden z najbardziej przyjaznych układów, jakie europejskie mocarstwo kolonialne zawarło z niepodległym państwem afrykańskim. W rzeczywistości obie strony podpisywały go z zupełnie innymi zamiarami, a niespełna siedem lat później armia Benita Mussoliniego wkroczyła do Etiopii bez wypowiedzenia wojny.

Pamięć Aduy

Etiopia była w latach dwudziestych, obok Liberii, jedynym państwem Afryki, które nigdy nie stało się kolonią. Swoją niezależność zawdzięczała przede wszystkim zwycięstwu cesarza Menelika II nad Włochami. 1 marca 1896 roku w bitwie pod Aduą armia etiopska rozbiła włoski korpus ekspedycyjny, który próbował zamienić Etiopię w protektorat. Była to największa klęska europejskiej armii w Afryce w epoce kolonialnej. Włochy musiały uznać niepodległość Etiopii, ale zachowały kolonie na jej obrzeżach: Erytreę na północy i Somali Włoskie na południowym wschodzie. Granica z Somalią nigdy nie została dokładnie wytyczona w terenie, co po latach miało się okazać brzemienne w skutki.

W 1906 roku Wielka Brytania, Francja i Włochy, czyli trzy mocarstwa, których kolonie otaczały Etiopię, podzieliły w układzie trójstronnym kraj na strefy wpływów na wypadek jego rozpadu. Dla włoskich nacjonalistów Adua pozostała hańbą, którą trzeba zmyć. Gdy w październiku 1922 roku Mussolini doszedł do władzy, faszyzm uczynił z tej rany element swojej propagandy. Mussolini mówił o Włoszech jako o narodzie młodym i licznym, któremu należy się imperium, a w wielkim przemówieniu w Izbie Deputowanych 26 maja 1927 roku, w dniu Wniebowstąpienia, zapowiadał, że kraj musi być gotowy, by w odpowiedniej chwili upomnieć się o swoje prawa.

Regent, który szukał sojuszników

Etiopią rządziła od 1916 roku cesarzowa Zeuditu, córka Menelika, ale codzienną władzę sprawował jej kuzyn, regent ras Tafari. Był młodszy od większości możnych, wykształcony między innymi przez misjonarzy kapucynów w Hararze i przekonany, że kraj musi się modernizować, jeśli ma przetrwać w otoczeniu kolonialnych imperiów. Jego najważniejszym sukcesem dyplomatycznym było przyjęcie Etiopii do Ligi Narodów 28 września 1923 roku. Wielka Brytania miała wątpliwości, wskazując na niewolnictwo, które w Etiopii wciąż istniało. Za przyjęciem opowiedziały się Francja i, co z perspektywy późniejszych wydarzeń brzmi paradoksalnie, Włochy. Etiopia musiała zobowiązać się do walki z niewolnictwem i handlem bronią. Członkostwo w Lidze miało być gwarancją jej niepodległości. Kilka tygodni wcześniej Liga pokazała jednak, ile jest warta wobec mocarstwa: po zabójstwie włoskiego generała na granicy grecko-albańskiej Mussolini zbombardował i zajął Korfu, a spór rozstrzygnęła ostatecznie nie Liga, lecz Rada Ambasadorów.

W 1924 roku Tafari odbył długą podróż po Europie i Bliskim Wschodzie. Odwiedził między innymi Paryż, Londyn i Rzym, gdzie spotkał się z królem i z Mussolinim. Jednym z jego celów było uzyskanie własnego dostępu do morza, bo cały handel zagraniczny Etiopii szedł przez porty obcych kolonii, przede wszystkim przez francuskie Dżibuti, do którego prowadziła jedyna linia kolejowa. Nie dostał go. Rok później okazało się, że jego obawy przed mocarstwami nie były przesadzone. W grudniu 1925 roku Wielka Brytania i Włochy wymieniły noty, w których Londyn obiecał poprzeć włoskie plany kolei z Erytrei do Somalii przez zachodnią Etiopię i uznać tamtejsze wpływy gospodarcze Włoch, a Rzym poprzeć brytyjskie plany zapory na jeziorze Tana, ważnym dla nawadniania Sudanu. W 1926 roku Tafari zaprotestował w Lidze Narodów, a oba mocarstwa zapewniły, że nie zamierzają naruszać suwerenności Etiopii. Sprawa ucichła, ale regent zrozumiał, że Londyn i Rzym mogą się porozumieć jego kosztem.

Traktat i droga do Asabu

Po tym epizodzie Rzym zmienił ton. Włoski poseł w Addis Abebie, Giuliano Cora, przybyły tam w grudniu 1926 roku, dobrze znał kraj i zabiegał o poprawę stosunków. Rozmowy zakończyły się podpisaniem 2 sierpnia 1928 roku dwóch dokumentów. Pierwszym był traktat o przyjaźni, pojednaniu i arbitrażu. Strony zobowiązywały się nie podejmować działań szkodzących niepodległości drugiej strony, rozwijać handel i poddawać wszystkie spory, których nie da się rozwiązać zwykłą drogą dyplomatyczną, procedurze pojednawczej i arbitrażowej. Traktat miał obowiązywać dwadzieścia lat i zostać zarejestrowany w Lidze Narodów. Drugim dokumentem była konwencja drogowa. Włochy przyznawały Etiopii w porcie Asab strefę wolnocłową, a obie strony miały wspólnie zbudować drogę dla samochodów z Asabu przez pustynny kraj Afarów do Dese w prowincji Wollo, skąd prowadziły szlaki na płaskowyż i do stolicy.

Dla Etiopii oznaczało to obietnicę drugiego, własnego okna na świat, uniezależnionego od Francuzów w Dżibuti. Dla Włoch traktat miał być narzędziem gospodarczej penetracji kraju. Droga z Asabu miała związać etiopski handel z włoską kolonią, a za handlem miały pójść włoskie kapitały i wpływy. W 1928 roku kraj odwiedził też kuzyn króla, książę Luigi Amedeo Sabaudzki, słynny podróżnik, który przywiózł regentowi bogate dary, wśród nich luksusową limuzynę Isotta Fraschini.

Obie strony patrzyły jednak na traktat inaczej. Historycy zgodnie podkreślają, że Mussolini nie zamierzał w praktyce poddawać sporów z Etiopią arbitrażowi, a Tafari, który cenił właśnie arbitraż, nie zamierzał budować drogi. Uważał ją za gotowy szlak inwazji z Erytrei w głąb kraju i po cichu odsuwał jej budowę. Strefa wolnocłowa w Asabie pozostała w dużej mierze na papierze, a włoska penetracja gospodarcza okazała się znacznie skromniejsza, niż liczono w Rzymie.

Traktat miał też znaczenie wewnętrzne. W 1928 roku konserwatywni możni skupieni wokół cesarzowej Zeuditu próbowali obalić regenta, a jednym z zarzutów była właśnie jego zbyt przyjazna polityka wobec Włoch. Tafari wyszedł z tej próby wzmocniony: 7 października 1928 roku cesarzowa koronowała go na negusa, czyli króla, a po jej śmierci w kwietniu 1930 roku został cesarzem. Na jego koronacji 2 listopada 1930 roku Włochy reprezentował książę Udine, a stosunki obu państw wyglądały poprawnie.

Od przyjaźni do Ual-Ual

Przyjaźń nie trwała długo. Od połowy lat dwudziestych włoskie oddziały z Somalii posuwały się w głąb pustynnego Ogadenu, korzystając z braku wytyczonej granicy. Co najmniej od 1930 roku stały włoski posterunek strzegł studni w oazie Ual-Ual, położonej według etiopskiej wykładni dawnych umów wyraźnie po etiopskiej stronie. Pod koniec 1932 roku Mussolini podjął decyzję o przygotowaniu wojny i polecił ministrowi kolonii Emiliowi De Bono opracowanie planów. W raportach włoskich dyplomatów z tego czasu dotychczasową „politykę przyjaźni” z Addis Abebą określano jako bezowocną.

5 grudnia 1934 roku pod Ual-Ual doszło do strzelaniny między etiopskimi żołnierzami a somalijskimi oddziałami w służbie włoskiej. Zginęło ponad sto osób po stronie etiopskiej i kilkadziesiąt po włoskiej. Etiopia powołała się na traktat z 1928 roku i zażądała arbitrażu, a w styczniu 1935 roku zwróciła się do Ligi Narodów. Włochy domagały się przeprosin i odszkodowania, a jednocześnie wysyłały do Erytrei i Somalii kolejne dywizje. Komisja arbitrażowa, powołana z dużym opóźnieniem, orzekła 3 września 1935 roku, że żadna ze stron nie ponosi odpowiedzialności za starcie, bo obie uważały Ual-Ual za swoje terytorium. O tym, do kogo oaza należy, w ogóle nie rozstrzygała. Ten kryzys abisyński ukazał, że procedura przewidziana w traktacie działa tylko wtedy, gdy obie strony chcą pokoju.

Długi cień traktatu z Addis Abeby

3 października 1935 roku, kiedy traktat o przyjaźni miał jeszcze trzynaście lat obowiązywania przed sobą, Włochy bez wypowiedzenia wojny najechały Etiopię z Erytrei i Somalii. Pierwszym celem była Adua, zajęta po kilku dniach, co propaganda przedstawiła jako zemstę za 1896 rok. Liga Narodów uznała Włochy za agresora i nałożyła na nie sankcje gospodarcze, ale nie objęła nimi ropy naftowej, a Wielka Brytania nie zamknęła Kanału Sueskiego. W grudniu 1935 roku wyszedł na jaw pakt Hoare-Laval, w którym ministrowie Wielkiej Brytanii i Francji proponowali oddanie Włochom znacznej części Etiopii. Włoska armia używała na masową skalę gazów bojowych, przede wszystkim iperytu, także przeciw ludności cywilnej. 5 maja 1936 roku marszałek Pietro Badoglio wkroczył do Addis Abeby, a 9 maja Mussolini ogłosił powstanie imperium, w którym Wiktor Emanuel III przyjął tytuł cesarza Etiopii.

30 czerwca 1936 roku Hajle Syllasje przemawiał w Genewie przed Zgromadzeniem Ligi Narodów. Przypomniał, że to on zawarł z Włochami traktat przyjaźni z 1928 roku, który „bezwzględnie zakazywał uciekania się pod jakimkolwiek pretekstem do siły zbrojnej”, i opisał samoloty rozpylające truciznę nad żołnierzami, kobietami, dziećmi, stadami, rzekami i pastwiskami. Liga wkrótce potem zniosła sankcje. Los traktatu z Addis Abeby był w małej skali losem całego systemu bezpieczeństwa zbiorowego lat dwudziestych: zobowiązania do pokojowego rozstrzygania sporów, arbitrażu i wyrzeczenia się wojny okazały się bezwartościowe wobec dyktatora, który postanowił je złamać, i wobec mocarstw, które nie chciały go powstrzymać.

Skutki sięgnęły daleko poza Afrykę. Niemcy Adolfa Hitlera, które opuściły już Ligę, nie przyłączyły się do sankcji i szybko uznały włoski podbój, a sankcje i potępienie przez demokracje pchnęły Włochy ku Niemcom. W 1936 roku powstała oś Rzym–Berlin, a obaj dyktatorzy razem interweniowali w Hiszpanii. Podczas gdy uwaga Londynu i Paryża była skupiona na Etiopii, 7 marca 1936 roku Wehrmacht wkroczył do zdemilitaryzowanej Nadrenii. Liga Narodów, która nie obroniła jednego ze swoich członków, przestała być traktowana poważnie przez kogokolwiek. Etiopia odzyskała niepodległość dopiero w 1941 roku, gdy w czasie kampanii wschodnioafrykańskiej wojska brytyjskie i etiopscy partyzanci rozbili włoską armię, a 5 maja 1941 roku, dokładnie pięć lat po Badoglio, Hajle Syllasje wrócił do swojej stolicy.