Pietro Badoglio

Pietro Badoglio był przez piętnaście lat najwyższym rangą żołnierzem faszystowskich Włoch, choć nigdy nie był faszystą z przekonania. Jako szef Naczelnego Sztabu Generalnego od 1925 do 1940 roku odpowiadał za przygotowanie włoskich sił zbrojnych do wojny, którą potem przegrały. W Libii kierował brutalną „pacyfikacją” Cyrenajki, w której w obozach koncentracyjnych zmarły dziesiątki tysięcy ludzi. W Etiopii dowodził armią, która z użyciem gazów bojowych rozbiła wojska cesarza Hajle Syllasjego i w maju 1936 roku zajęła Addis Abebę. Ten podbój pogrążył Ligę Narodów i pchnął Włochy w ramiona Niemiec. W 1943 roku, gdy reżim Benita Mussoliniego się walił, król powierzył mu rząd, a Badoglio podpisał zawieszenie broni z aliantami i wypowiedział wojnę Niemcom. Przeszedł do historii jako człowiek, który służył każdej władzy, jaką akurat sprawowała Korona, i nigdy nie odpowiedział za zbrodnie w Afryce.

Artylerzysta w koloniach

Urodził się 28 września 1871 roku w Grazzano Monferrato w Piemoncie, w rodzinie drobnego właściciela ziemskiego. W 1888 roku wstąpił do akademii wojskowej w Turynie i został oficerem artylerii. W lutym 1896 roku, tuż po klęsce pod Aduą, wysłano go do Erytrei z posiłkami generała Antonia Baldissery. Wziął udział w wyprawie, która uwolniła oblężony włoski garnizon w Adigracie, i do 1898 roku służył w garnizonach erytrejskiego płaskowyżu. Po powrocie ukończył szkołę wojenną i przeszedł do służby sztabowej. W czasie wojny włosko-tureckiej w latach 1911–1912 walczył w Libii, gdzie za planowanie operacji awansował na majora.

Sabotino, Caporetto i Villa Giusti

Pierwsza wojna światowa zrobiła z niego generała. W 1915 roku jako podpułkownik sztabu przygotowywał szturm na górę Sabotino, potężnie umocnioną przez Austriaków pozycję nad Gorycją. 6 sierpnia 1916 roku, w szóstej bitwie nad Isonzo, góra padła, a Badoglio, który kierował przygotowaniami, awansował na generała i stał się jednym z najszybciej awansujących dowódców armii. Później nadano mu tytuł markiza del Sabotino. W 1917 roku dowodził już XXVII Korpusem nad Isonzo.

24 października 1917 roku Austriacy i Niemcy rozpoczęli ofensywę, która przeszła do historii jako bitwa pod Caporetto. Front pękł między innymi w sektorze korpusu Badoglia pod Tolminem. Historycy wytykają mu, że zostawił słabo obsadzony prawy brzeg Isonzo, choć było wiadomo, że tam właśnie może nastąpić uderzenie, a jego artyleria, czekając na rozkazy, nie otworzyła w porę ognia. Mimo to komisja badająca przyczyny klęski obciążyła głównie Luigiego Cadornę i dowódców armii, a Badoglio jako jedyny z dowódców korpusów uniknął formalnej nagany. W listopadzie 1917 roku został nawet zastępcą nowego naczelnego wodza, generała Armanda Diaza, i współtworzył odbudowę armii aż do zwycięstwa pod Vittorio Veneto. Należał do delegacji, która wynegocjowała z Austro-Węgrami rozejm w Villa Giusti, podpisany 3 listopada 1918 roku. Według części historyków w latach powojennych starannie zacierał w dokumentach ślady swojej odpowiedzialności za Caporetto.

Między monarchią a faszyzmem

W lutym 1919 roku został senatorem. Jesienią tego roku, jako nadzwyczajny komisarz wojskowy w Wenecji Julijskiej, musiał się zmierzyć z zajęciem Fiume przez Gabriele D’Annunzia. Od grudnia 1919 do lutego 1921 roku był szefem sztabu armii. W październiku 1922 roku, w przededniu marszu na Rzym, miał zapewniać króla Wiktora Emanuela III, że wojsko z łatwością rozproszy faszystowskie kolumny, jeśli dostanie rozkaz. Król rozkazu nie wydał, a Mussolini został premierem. Badoglio, uważany za przeciwnika faszystów, został odsunięty na placówkę ambasadora w Brazylii.

Szybko jednak doszedł do porozumienia z nową władzą. 4 maja 1925 roku Mussolini mianował go szefem nowo utworzonego Naczelnego Sztabu Generalnego, który miał koordynować wszystkie rodzaje sił zbrojnych. W czerwcu 1926 roku Badoglio otrzymał nowy stopień marszałka Włoch. Pełnił swoją funkcję do 1940 roku, ale jego realna władza była ograniczona: ministerstwami wojskowymi przez większość tego okresu kierował sam Mussolini przez swoich podsekretarzy, a Badoglio nie miał własnego sztabu z prawdziwego zdarzenia. Mimo to przez piętnaście lat miał decydujący wpływ na doktrynę, uzbrojenie i dobór dowódców armii, która w 1940 roku okazała się nieprzygotowana do nowoczesnej wojny.

Libia: obozy w Cyrenajce

W grudniu 1928 roku Badoglio został pierwszym wspólnym gubernatorem Trypolitanii i Cyrenajki, czyli Libii Włoskiej. Jego zadaniem było zdławienie trwającego od lat powstania ruchu Senussi w Cyrenajce, kierowanego przez Umara al-Muchtara. Razem ze swoim zastępcą, generałem Rodolfem Grazianim, postanowił odciąć partyzantów od ludności. W czerwcu 1930 roku zarządził przesiedlenie koczowników z płaskowyżu Dżabal al-Achdar. Około stu tysięcy ludzi pognano pieszo przez pustynię do obozów koncentracyjnych na wybrzeżu, a ich stada w większości wyginęły. Badoglio pisał wtedy do Grazianiego, że zdaje sobie sprawę z powagi tego kroku, ale trzeba go przeprowadzić do końca, „nawet gdyby miała zginąć cała ludność Cyrenajki”. W obozach z głodu, chorób i wyczerpania zmarły dziesiątki tysięcy ludzi. Wzdłuż granicy z Egiptem zbudowano wielokilometrowe zasieki z drutu kolczastego. Gdy we wrześniu 1931 roku schwytano al-Muchtara, Badoglio polecił przeprowadzić proces, którego wyrokiem „bez wątpienia” będzie śmierć, a egzekucję wykonać w jednym z obozów, ku przestrodze. 24 stycznia 1932 roku ogłosił koniec oporu w Libii. Na początku 1934 roku wrócił do Rzymu, a jego następcą został Italo Balbo.

Etiopia

Badoglio był sceptyczny wobec planów wojny z Etiopią. Obawiał się kosztów, problemów z zaopatrzeniem na odległym teatrze działań i konfliktu z Wielką Brytanią, a przygotowania prowadził w Ministerstwie Kolonii jego rywal, generał Emilio De Bono. Gdy jednak 3 października 1935 roku Włochy zaatakowały Etiopię, a ostrożny De Bono zatrzymał się w Tigraju, Badoglio przyczynił się do jego upadku krytycznymi raportami. W połowie listopada Mussolini powierzył mu naczelne dowództwo w Afryce Wschodniej.

Badoglio najpierw wstrzymał natarcie, by zgromadzić posiłki i zbudować drogi. W grudniu armie etiopskie przeszły do kontrofensywy i miejscami zagroziły włoskim pozycjom. Wtedy Mussolini zezwolił na użycie gazów bojowych, a Badoglio korzystał z tej zgody na masową skalę. Od końca grudnia 1935 roku do wiosny 1936 roku samoloty zrzucały bomby z iperytem i rozpylały go nad oddziałami, wioskami, pastwiskami i rzekami, z naruszeniem protokołu genewskiego z 1925 roku, który Włochy ratyfikowały. Telegramy z jego zgodami i meldunkami zachowały się w archiwach; przez dziesięciolecia włoskie władze zaprzeczały jednak użyciu gazu, dopóki w latach dziewięćdziesiątych nie przyznały się do tego oficjalnie.

Badoglio prowadził wojnę metodycznie, z ogromną przewagą lotnictwa i artylerii. W styczniu i lutym 1936 roku jego wojska stoczyły dwie bitwy w Tembien i rozbiły armię rasa Mulugety pod Amba Aradam, a na początku marca armię rasa Ymru w Szire. 31 marca pod Maychew odparł ostatnie natarcie, które poprowadził osobiście cesarz, a lotnictwo zmasakrowało cofające się etiopskie kolumny. 26 kwietnia ruszył z Dese ostatnim „marszem żelaznej woli”, a 5 maja 1936 roku wkroczył do Addis Abeby. Został pierwszym wicekrólem Etiopii, ale już w czerwcu przekazał urząd Grazianiemu i wrócił do Włoch. Król nadał mu tytuł księcia Addis Abeby, a partia faszystowska przyjęła go w swoje szeregi. W 1938 roku jego rodzinna miejscowość przyjęła nazwę Grazzano Badoglio.

Wojna, której nie chciał

W latach 1936–1940 Badoglio był u szczytu prestiżu. W 1937 roku objął także, po Guglielmie Marconim, przewodnictwo Narodowej Rady Badań. Gdy wiosną 1940 roku Mussolini postanowił przystąpić do wojny u boku Niemiec Adolfa Hitlera, Badoglio ostrzegał, że armia nie jest gotowa do długiej wojny, ale się nie sprzeciwił. Po wypowiedzeniu wojny 10 czerwca 1940 roku poparł przekazanie Mussoliniemu naczelnego dowództwa operacyjnego, co pozwoliło mu uniknąć bezpośredniej odpowiedzialności. W październiku 1940 roku zgodził się na atak na Grecję, choć wcześniej sam ostrzegał, że potrzeba znacznie większych sił i więcej czasu. Wojna grecko-włoska zakończyła się kompromitacją, a radykalni faszyści z Robertem Farinaccim na czele publicznie oskarżyli marszałka. Badoglio złożył dymisję, przyjętą 4 grudnia 1940 roku. Jego następcą został Ugo Cavallero. Przez następne dwa i pół roku pozostawał na uboczu, utrzymując kontakty z dworem i opozycyjnymi wojskowymi.

Upadek Mussoliniego i zawieszenie broni

Latem 1943 roku, po klęskach w Afryce i lądowaniu aliantów na Sycylii, król postanowił pozbyć się Mussoliniego. Do zastąpienia go wybrał Badoglia, generała lojalnego wobec Korony, a nie polityka antyfaszystowskiego. 25 lipca 1943 roku, po głosowaniu Wielkiej Rady Faszystowskiej nad wnioskiem Dina Grandiego, Wiktor Emanuel III odwołał Mussoliniego, kazał go aresztować i mianował Badoglia premierem. Pierwsza odezwa nowego rządu brzmiała: „Wojna trwa”. Badoglio rozwiązał partię faszystowską, ale jednocześnie potajemnie szukał porozumienia z aliantami, co Niemcy przewidzieli i wykorzystali, by przerzucić do Włoch kolejne dywizje.

3 września 1943 roku w Cassibile na Sycylii jego wysłannik podpisał tajne zawieszenie broni. Gdy 8 września alianci je ogłosili, Badoglio odczytał w radiu krótki komunikat, w którym nakazał wojsku zaprzestać walk z aliantami i odpierać ataki „z jakiejkolwiek strony”, ale nie wydał armii jasnych rozkazów na wypadek niemieckiej reakcji. Następnego ranka król, Badoglio i dowództwo uciekli z Rzymu do Pescary i dalej okrętem do Brindisi. Pozbawiona rozkazów armia rozpadła się w ciągu kilku dni pod ciosami Niemców w operacji Achse, a setki tysięcy żołnierzy trafiły do niewoli. Ucieczka z Rzymu obciąża pamięć Badoglia we Włoszech do dziś. 29 września na Malcie podpisał rozszerzone warunki zawieszenia broni, a 13 października 1943 roku Królestwo Włoch wypowiedziało wojnę Niemcom.

Rząd Badoglia w Brindisi, a potem w Salerno, był przez antyfaszystowskie partie traktowany jako kontynuacja starego reżimu. W kwietniu 1944 roku, po porozumieniu, w którym król zgodził się przekazać władzę synowi Humbertowi, Badoglio stanął na czele rządu z udziałem partii antyfaszystowskich, w tym komunisty Palmira Togliattiego. Po wyzwoleniu Rzymu w czerwcu 1944 roku partie odmówiły dalszej współpracy z marszałkiem, który podał się do dymisji. 18 czerwca zastąpił go Ivanoe Bonomi.

Bez rozliczenia

Po wojnie Etiopia domagała się osądzenia Badoglia i Grazianiego za użycie gazów bojowych i bombardowania szpitali Czerwonego Krzyża i wpisała ich na listę zbrodniarzy wojennych. Włochy nie wydały żadnego z nich, a Wielka Brytania, która widziała w Badoglio gwaranta antykomunistycznych Włoch, nie naciskała. Włoska komisja, która miała zbadać oskarżenia, nikogo nie postawiła przed sądem. W 1946 roku Badoglio został pozbawiony godności senatora. Ostatnie lata spędził w rodzinnej miejscowości, w której założył przedszkole imienia matki i muzeum własnej kariery. Zmarł tam 1 listopada 1956 roku.

Znaczenie

Dla drogi do drugiej wojny światowej Badoglio był przede wszystkim wykonawcą. Nie wymyślił faszystowskiego imperializmu, ale to on w Libii i Etiopii wprowadzał go w życie metodami, które w kolejnych latach stosowano na znacznie większą skalę w Europie: wysiedleniami całych społeczności, obozami koncentracyjnymi i bronią chemiczną przeciw ludności cywilnej. Zdobycie Addis Abeby było triumfem, który przekonał Mussoliniego o własnej nieomylności, pogrzebał Ligę Narodów i otworzył drogę do sojuszu z Hitlerem. Jako szef sztabu generalnego przez piętnaście lat odpowiadał za armię, która w 1940 roku poszła na wojnę bez czołgów, artylerii i zaopatrzenia na miarę zadań. W 1943 roku wyprowadził Włochy z tej wojny, ale tak, że płaciły za to ich armia i ludność. Jego kariera pokazuje, jak tradycyjne elity wojskowe i monarchia służyły faszyzmowi tak długo, jak przynosił zwycięstwa, i porzuciły go, gdy zaczął przegrywać.