Hajle Syllasje I

Hajle Syllasje I, przed koronacją znany jako ras Tafari Makonnen, rządził Etiopią przez blisko sześćdziesiąt lat, najpierw jako regent, potem jako cesarz. Chciał zmodernizować jedno z najstarszych państw świata i obronić jego niepodległość w otoczeniu kolonialnych imperiów, a za najlepszą gwarancję uznał członkostwo w Lidze Narodów. W 1935 roku, gdy Włochy Benita Mussoliniego napadły na jego kraj, przekonał się, że ta gwarancja nic nie znaczy. Jego wystąpienie w Genewie w czerwcu 1936 roku, w którym ostrzegał świat przed skutkami bezczynności, stało się jednym z symboli lat trzydziestych, a klęska Etiopii, opuszczonej przez Ligę, otworzyła drogę do osi Rzym–Berlin i do wojny. W 1941 roku, dzięki Brytyjczykom i etiopskim partyzantom, jako pierwszy władca kraju zajętego przez państwa osi wrócił na tron. Rządził jeszcze ponad trzydzieści lat, aż w 1974 roku obaliła go wojskowa junta, a rok później najprawdopodobniej go zamordowała.

Syn rasa Makonnena

Urodził się 23 lipca 1892 roku w Ydżersa Goro w prowincji Harerge jako Tafari, syn rasa Makonnena, gubernatora Hareru i bliskiego krewnego cesarza Menelika II. Ojciec był jednym z dowódców w zwycięskiej bitwie pod Aduą w 1896 roku, w której Etiopczycy rozbili armię włoską i obronili niepodległość kraju. Tafari uczył się w Hararze u misjonarzy kapucynów i u lekarza z Gwadelupy, poznał francuski i europejskie nowinki. Mając trzynaście lat, otrzymał tytuł dedżazmacza, odpowiadający mniej więcej hrabiemu, a po śmierci ojca w 1906 roku kolejne gubernatorstwa, w tym około 1910 roku Harar. W 1911 roku poślubił Menen Asfaw, z którą przeżył pół wieku.

Po śmierci Menelika władzę objął jego wnuk Lydż Ijasu, którego chrześcijańska arystokracja i duchowieństwo oskarżały o sprzyjanie islamowi. 27 września 1916 roku został obalony. Cesarzową ogłoszono córkę Menelika, Zeuditu, a Tafari, który był wówczas jednym z najmłodszych możnych w kraju, został rasem, następcą tronu i regentem. W praktyce to on administrował państwem, choć przez pierwsze lata jego pozycja była słaba wobec cesarzowej, konserwatywnych wodzów i duchowieństwa.

Regent i Liga Narodów

Tafari kontynuował ostrożną modernizację rozpoczętą przez Menelika. Zakładał szkoły, sprowadzał zagranicznych doradców, budował drogi i drukarnię, a do pracy w administracji ściągał młodych ludzi wykształconych za granicą. Najważniejszy cel widział jednak w polityce zagranicznej. 28 września 1923 roku Etiopia została przyjęta do Ligi Narodów. Wielka Brytania miała wątpliwości z powodu niewolnictwa, które wciąż istniało w kraju, ale wniosek poparły Francja i Włochy. Etiopia zobowiązała się do walki z niewolnictwem i handlem bronią, a Tafari wydał w 1924 roku dekret o stopniowym wyzwalaniu niewolników. W praktyce niewolnictwo przetrwało jeszcze długo, a włoska propaganda miała je potem wykorzystać jako argument za „cywilizacyjną misją” Włoch.

W 1924 roku Tafari odbył wielką podróż po Europie i Bliskim Wschodzie. Odwiedził Jerozolimę, Kair, Paryż, Brukselę, Sztokholm, Londyn, Rzym i Genewę. Europejska prasa rozpisywała się o jego świcie i o lwach, które podarował Francji i królowi Jerzemu V. Najważniejszego celu, czyli własnego dostępu do morza, nie osiągnął. Rok później Wielka Brytania i Włochy wymieniły noty, w których podzieliły między siebie wpływy gospodarcze w Etiopii. Tafari zaprotestował w Lidze Narodów i oba mocarstwa wycofały się z tych planów, ale lekcja była wyraźna.

W tej sytuacji regent postawił na porozumienie z Rzymem. 2 sierpnia 1928 roku podpisał z włoskim posłem traktat o przyjaźni i arbitrażu na dwadzieścia lat wraz z konwencją o strefie wolnocłowej w Asabie i o drodze z Asabu w głąb Etiopii. Liczył na arbitraż w sporach granicznych, ale drogi, którą uważał za gotowy szlak inwazji, nie zamierzał budować. Jego przeciwnicy na dworze oskarżyli go o zbytnią uległość wobec Włoch i we wrześniu 1928 roku próbowali go obalić. Próba się nie udała, a 7 października 1928 roku cesarzowa musiała koronować go na negusa, czyli króla.

Cesarz

W 1930 roku mąż cesarzowej, ras Gugsa Wele, wystąpił zbrojnie przeciw regentowi i 31 marca zginął w bitwie pod Anczem. Dwa dni później, 2 kwietnia, zmarła cesarzowa Zeuditu. Tafari został cesarzem i przyjął imię Hajle Syllasje, czyli „Moc Trójcy”. 2 listopada 1930 roku w katedrze św. Jerzego w Addis Abebie odbyła się koronacja, na którą zjechali goście z całego świata: brytyjski książę Gloucester, francuski marszałek Louis Franchet d’Espérey, włoski książę Udine, osobisty przedstawiciel prezydenta Herberta Hoovera i delegacje z Egiptu, Turcji, Szwecji, Belgii i Japonii. Na Jamajce część czarnoskórych wyznawców widziała w koronacji spełnienie proroctwa i z tego przekonania wyrósł ruch Rastafari, nazwany od imienia Tafari. Sam cesarz był wiernym członkiem Etiopskiego Kościoła Ortodoksyjnego.

16 lipca 1931 roku Hajle Syllasje nadał Etiopii pierwszą w jej dziejach pisaną konstytucję i powołał dwuizbowy parlament. Konstytucja pozostawiała jednak całą władzę w rękach cesarza. Kolejne lata wypełniła centralizacja państwa, budowa armii z pomocą belgijskich i szwedzkich instruktorów i walka z niezależnością prowincjonalnych wodzów.

Wojna z Włochami

Od połowy lat dwudziestych włoskie oddziały z Somalii posuwały się w głąb spornego Ogadenu, a pod koniec 1932 roku Mussolini podjął decyzję o przygotowaniu wojny. 5 grudnia 1934 roku pod oazą Ual-Ual doszło do krwawego starcia etiopskich żołnierzy z włoskim posterunkiem. Cesarz zażądał arbitrażu na podstawie traktatu z 1928 roku i zwrócił się do Ligi Narodów, ale Liga przez dziesięć miesięcy zwlekała, a Wielka Brytania i Francja, zainteresowane utrzymaniem Włoch we froncie przeciw Hitlerowi, szukały kompromisu kosztem Etiopii. Tymczasem do Erytrei i Somalii płynęły kolejne włoskie dywizje.

3 października 1935 roku Włochy bez wypowiedzenia wojny najechały Etiopię. Liga uznała je za agresora i nałożyła sankcje, ale słabe, bez embarga na ropę. Armia etiopska, liczna, ale słabo uzbrojona i bez lotnictwa, przeszła pod koniec 1935 roku do kontrofensywy i miejscami zepchnęła Włochów do obrony. Wtedy dowódcy włoscy, za zgodą Mussoliniego, zaczęli masowo używać gazów bojowych, przede wszystkim iperytu, zrzucanego z samolotów na wojsko i ludność cywilną. Na początku 1936 roku armie etiopskie zostały rozbite jedna po drugiej. 31 marca cesarz sam poprowadził ostatnią armię do ataku pod Maychew i przegrał. Po burzliwej naradzie zdecydowano, że opuści kraj, by bronić jego sprawy w Genewie. 2 maja 1936 roku wyjechał z rodziną koleją do Dżibuti, skąd brytyjski krążownik zabrał go do Palestyny. 5 maja marszałek Pietro Badoglio wszedł do Addis Abeby, a Wiktor Emanuel III przyjął tytuł cesarza Etiopii.

Wygnanie i Genewa

30 czerwca 1936 roku Hajle Syllasje przemawiał przed Zgromadzeniem Ligi Narodów w Genewie. Włoscy dziennikarze na galerii zagłuszali go gwizdami, dopóki nie zostali wyprowadzeni. Cesarz mówił po amharsku. Opisał samoloty, które rozpylały iperyt nad żołnierzami, kobietami, dziećmi, stadami, rzekami i pastwiskami, i przypomniał, że to on zawarł z Włochami traktat przyjaźni, który zakazywał uciekania się do siły. Pytał, jaką wartość mają zobowiązania wobec małych państw i co Liga zamierza zrobić. Zakończył słowami, że Bóg i historia zapamiętają decyzję zgromadzonych. Kilka dni później Liga zniosła sankcje. Nim minęły trzy lata, inni członkowie Ligi, Austria, Czechosłowacja, Albania, a potem Polska, padli ofiarą tych samych mechanizmów.

Lata 1936–1941 cesarz spędził w Anglii, głównie w Bath, w skromnym domu Fairfield House. Walczył o to, by świat nie uznał aneksji, pisał wspomnienia i przeżywał osobiste tragedie: Włosi rozstrzelali dwóch jego zięciów, a jego córka zmarła w niewoli we Włoszech. W Etiopii okupanci prowadzili brutalną politykę. W lutym 1937 roku, po zamachu na wicekróla Rodolfa Grazianiego, w Addis Abebie wymordowano tysiące ludzi, a w maju tego roku rozstrzelano setki mnichów i pielgrzymów z klasztoru Debre Libanos. Mimo terroru w górach walczyli etiopscy partyzanci, tak zwani patrioci.

Powrót

Wszystko zmieniło się 10 czerwca 1940 roku, gdy Mussolini przystąpił do wojny po stronie Niemiec. Etiopia stała się z dnia na dzień sojusznikiem Wielkiej Brytanii. Cesarz poleciał do Sudanu, skąd koordynował powstanie. W styczniu 1941 roku przekroczył granicę Etiopii razem z oddziałami „Gideon Force” majora Orde’a Wingate’a, podczas gdy wojska brytyjskie, indyjskie, afrykańskie i południowoafrykańskie uderzały na Włochów z Sudanu, Kenii i Somali w ramach kampanii wschodnioafrykańskiej. 5 maja 1941 roku, dokładnie pięć lat po wkroczeniu Badoglia, Hajle Syllasje wjechał do Addis Abeby i wezwał rodaków, by nie mścili się na Włochach. Etiopia była pierwszym krajem zajętym przez państwa osi, który odzyskał niepodległość.

Przez pierwsze lata cesarz musiał walczyć o pełną suwerenność, bo Brytyjczycy traktowali kraj jak terytorium zdobyte na wrogu. W 1942 roku ostatecznie zniósł niewolnictwo, w grudniu tego roku Etiopia wypowiedziała wojnę Niemcom, Włochom i Japonii. W lutym 1945 roku, wracając z Jałty, prezydent Franklin Delano Roosevelt przyjął go na pokładzie krążownika „Quincy” na Wielkim Jeziorze Gorzkim w Egipcie. Etiopia była członkiem założycielem ONZ.

Ostatnie dekady i upadek

Po wojnie Hajle Syllasje stał się jednym z najbardziej szanowanych przywódców świata. W 1952 roku Erytrea, dawna kolonia włoska, została na mocy decyzji ONZ sfederowana z Etiopią, a w 1962 roku cesarz zlikwidował jej autonomię, co wywołało trzydziestoletnią wojnę o niepodległość Erytrei. Wierny idei bezpieczeństwa zbiorowego, wysłał żołnierzy do Korei i do Konga pod flagą ONZ. W 1963 roku w Addis Abebie powstała Organizacja Jedności Afrykańskiej, a cesarz był jej pierwszym przewodniczącym. W 1971 roku odwiedził Chiny i spotkał się z Mao Zedongiem.

W kraju jego władza pozostała jednak autokratyczna, a reformy postępowały powoli. W grudniu 1960 roku gwardia cesarska próbowała przewrotu, który stłumiono. Na początku lat siedemdziesiątych głód w prowincji Wollo, ukrywany przez urzędników, pochłonął dziesiątki tysięcy ofiar, a wzrost cen i bunty w wojsku podkopały autorytet osiemdziesięcioletniego władcy. 12 września 1974 roku wojskowa rada, znana jako Derg, zdetronizowała go i osadziła w areszcie. 27 sierpnia 1975 roku władze ogłosiły jego śmierć z powodu choroby. Po upadku junty okazało się, że cesarz został najprawdopodobniej zamordowany na rozkaz jej przywódców. Jego szczątki odnaleziono w 1992 roku pod budynkiem w pałacu, a w 2000 roku pochowano je w katedrze Świętej Trójcy w Addis Abebie.

Znaczenie

Dla historii drogi do drugiej wojny światowej Hajle Syllasje pozostał przede wszystkim człowiekiem z Genewy, który przyszedł po pomoc obiecaną przez Pakt Ligi Narodów i jej nie dostał. Tygodnik „Time” uznał go Człowiekiem Roku 1935. Klęska Etiopii pokazała dyktatorom, że mocarstwa zachodnie nie zaryzykują wojny w obronie zasad, a Mussoliniego zbliżyła do Adolfa Hitlera, którego Niemcy, już poza Ligą, nie przyłączyły się do sankcji i szybko uznały włoski podbój. W Etiopii i w Afryce jest pamiętany jako obrońca niepodległości i ojciec jedności afrykańskiej, ale także jako autokrata, którego rządy zakończył głód i rewolucja.