Utrata Ruhnu

15 grudnia 1944 roku niemieckie wojsko opuściło Ruhnu – małą wyspę na środku Zatoki Ryskiej, ostatni skrawek terytorium Estonii, który pozostawał jeszcze w rękach III Rzeszy. Cztery dni później, 19 grudnia, na wyspie pojawiły się wojska radzieckie. Według estońskich opracowań był to ostatni fragment kraju zajęty przez Armię Czerwoną w czasie II wojny światowej. Wydarzenie nie miało znaczenia operacyjnego – na Ruhnu nie toczyły się walki – ale symbolicznie zamknęło trwającą od lata 1941 roku niemiecką okupację Estonii.

Pod 15 grudnia chronologie odnotowują, że Niemcy ewakuowali wyspę Ruhnu, swoją ostatnią placówkę w Estonii, a wojska radzieckie zajęły ją 19 grudnia. Obie daty potwierdzają estońskie kalendaria historyczne. Trzeba jedynie dodać, że o samym niemieckim posterunku i jego wycofaniu źródła mówią bardzo niewiele: nie podają ani liczebności obsady, ani przebiegu ewakuacji.

Szwedzka wyspa w Zatoce Ryskiej

Ruhnu (szw. i niem. Runö, łot. Roņu sala) ma zaledwie ok. 11,9 km² powierzchni. Leży ok. 37 km od wybrzeża Kurlandii, a więc bliżej Łotwy niż jakiegokolwiek punktu reszty Estonii. Najwyższe wzniesienie wyspy, wzgórze Håubjärre, wznosi się na ok. 30 m nad poziom morza. Od 1877 roku stoi na nim stalowa latarnia morska, prowadząca statki przez Cieśninę Irbe i Zatokę Ryską. Pod względem administracyjnym wyspa należała i należy do prowincji Saare.

Przez stulecia mieszkali tu niemal wyłącznie Estońscy Szwedzi. Osiedlali się na wyspie co najmniej od XIV wieku, a pierwsza pisemna wzmianka o Ruhnu pochodzi z 1341 roku. Żyli z polowań na foki, rybołówstwa i drobnego rolnictwa, rządzili się tradycyjnym prawem szwedzkim i mówili własną gwarą, zwaną runömål. Na wyspie stoi drewniany kościół z 1644 roku, uznawany za najstarszą zachowaną drewnianą budowlę sakralną w Estonii. W 1934 roku Ruhnu liczyła 282 mieszkańców, z których 98% stanowili Szwedzi.

Po I wojnie światowej, w czasie której wyspę okupowały wojska niemieckie (1915–1918), do Ruhnu rościły sobie prawa Łotwa i Szwecja. Mieszkańcy opowiedzieli się jednak za nowo powstałą Republiką Estońską, która w 1919 roku przejęła wyspę. Państwo estońskie zabiegało o lojalność wyspiarzy: dowody osobiste wydawano im za symboliczną opłatę, a mężczyźni mogli odbywać służbę wojskową na miejscu.

Dwie okupacje

Latem 1940 roku Ruhnu, razem z całą Estonią, została zajęta i wcielona do ZSRR. Gdy w lipcu 1941 roku Wehrmacht zbliżał się do Parnawy, mieszkańcy wyspy 9 lipca obalili władzę radziecką: uwięzili załogę latarni, rozwiązali komitet wykonawczy, przywrócili zarząd gminy i wywiesili na latarni estońską flagę niebiesko-czarno-białą. Zryw skończył się szybko. Według estońskiej Wikipedii 6 sierpnia samoloty radzieckie zbombardowały wyspę, a 7 sierpnia wylądowało na niej ponad 500 żołnierzy batalionów niszczycielskich NKWD. Przywódców aresztowano; z siedmiu wywiezionych mężczyzn pięciu – według estońskich opracowań – zamordowano w Kuressaare podczas masowych egzekucji więźniów przed odwrotem Armii Czerwonej z Saremy. Wojska radzieckie opuściły wyspę 7 września, a 28 września 1941 roku zajęli ją Niemcy – w czasie, gdy Wehrmacht zdobywał wyspy estońskie.

Pod okupacją niemiecką Ruhnu leżała na uboczu wojny. Niemcy utrzymywali na wyspie niewielką obsadę; dostępne opracowania nie podają jej liczebności ani przynależności. Dla mieszkańców najważniejsze były jednak pobór mężczyzn – Estońskich Szwedów powoływano w czasie wojny najpierw do Armii Czerwonej, potem do wojska niemieckiego – oraz obawa przed powrotem władzy radzieckiej, z którą wyspiarze mieli już złe doświadczenia z 1941 roku.

Ucieczka do Szwecji

Wyspiarze zaczęli opuszczać Ruhnu jesienią 1943 roku. W listopadzie pierwsza grupa, licząca według różnych źródeł ok. 75 osób, przeniosła się do Szwecji. W kolejnych miesiącach następni odpływali własnymi łodziami. Wyjazdy Estońskich Szwedów z całego wybrzeża odbywały się wówczas za zgodą władz niemieckich i przy wsparciu strony szwedzkiej. Ostatni większy transport odpłynął 4 sierpnia 1944 roku: motorowy szkuner „Juhan” zabrał do Szwecji niemal wszystkich pozostałych mieszkańców. Według estońskich opracowań w latach 1943–1944 wyjechało w ten sposób 255 osób z Ruhnu, a na wyspie zostały tylko dwie rodziny. Opuszczone gospodarstwa przejęli opiekunowie sprowadzeni głównie z Saremy i z wyspy Kihnu. Część z nich także wkrótce uciekła.

Ruhnu dzieliła los całej szwedzkiej mniejszości w Estonii. Według szwedzkich danych 8 czerwca 1945 roku w Szwecji przebywało 6554 Estońskich Szwedów. Społeczność, która przez sześć wieków żyła na wybrzeżu i wyspach Estonii, praktycznie przestała tam istnieć. Gdy więc w grudniu 1944 roku wycofywali się Niemcy, na wyspie nie było już prawie nikogo z jej dawnych mieszkańców.

Koniec walk o estońskie wyspy

Los Ruhnu rozstrzygnął się wcześniej i gdzie indziej. 14 września 1944 roku Armia Czerwona rozpoczęła ofensywę w krajach bałtyckich. 22 września weszła do Tallinna, a pod koniec miesiąca rozpoczęła desanty na Archipelag Zachodnioestoński. Na początku października zajęła Hiumę, w ciągu kilku dni opanowała większą część Saremy, a niemiecka obrona utrzymała się tylko na półwyspie Sõrve. Tymczasem 10 października wojska 1 Frontu Nadbałtyckiego wyszły nad Bałtyk pod Kłajpedą. Grupa Armii „Północ” została odcięta od Prus Wschodnich i zamknięta w Kurlandii. W nocy z 23 na 24 listopada Niemcy ewakuowali Sõrve i cała Sarema znalazła się w rękach radzieckich.

Po upadku Sõrve Ruhnu stała się niemiecką placówką bez żadnego znaczenia. Leżała w głębi Zatoki Ryskiej, której wszystkie brzegi – poza kurlandzkim – kontrolowała już Armia Czerwona, a Ryga od połowy października była w rękach radzieckich. Utrzymywanie posterunku na wyspie nie służyło już żadnemu celowi, więc Niemcy wycofali go 15 grudnia. 19 grudnia wojska radzieckie zajęły Ruhnu. Estońskie kalendaria odnotowują ten dzień jako moment, w którym ostatni fragment Estonii znalazł się pod kontrolą ZSRR.

Miejsce w wojnie

Zajęcie Ruhnu było przypisem do wielkiej ofensywy, w której Niemcy stracili Estonię, Litwę i większą część Łotwy. Dla Estonii oznaczało jednak koniec jednej okupacji i początek drugiej, która trwała do 1991 roku. Władze radzieckie uznały za nieważne umowy, na mocy których nowi osadnicy opiekowali się gospodarstwami szwedzkich uciekinierów. Ziemię i zabudowania przejęło państwo, a w 1949 roku powstał na wyspie kołchoz, od 1951 roku rybacki. Na Ruhnu stacjonował też radziecki oddział obsługujący stację radarową.

Niemcy bronili się w Kurlandii aż do kapitulacji w maju 1945 roku, kilkadziesiąt kilometrów od wyspy. Dawni mieszkańcy Ruhnu i ich potomkowie założyli w Szwecji stowarzyszenie Runöbornas förening, które pielęgnuje pamięć o kulturze wyspy. Po odzyskaniu niepodległości przez Estonię w 1991 roku domy i ziemię zwrócono przedwojennym właścicielom lub ich spadkobiercom, w większości mieszkającym w Szwecji. Niewielu z nich wróciło na stałe. Ruhnu jest dziś najmniejszą gminą Estonii, a na wyspie mieszka nieco ponad sto osób.