Początek ofensywy bałtyckiej

Rankiem 14 września 1944 roku trzy radzieckie fronty – 1, 2 i 3 Front Nadbałtycki – jednocześnie rozpoczęły natarcie na stanowiska niemieckiej Grupy Armii „Północ” na Łotwie i w południowej Estonii. Był to początek operacji nadbałtyckiej, w radzieckiej historiografii zaliczanej do „dziesięciu uderzeń stalinowskich” 1944 roku. Pierwszym i najważniejszym jej ogniwem była operacja ryska: zbieżne uderzenia na Rygę miały rozciąć niemieckie zgrupowanie w krajach bałtyckich i zniszczyć je po kawałku. Trzy dni później, 17 września, do ofensywy włączył się w Estonii Front Leningradzki. Walki, które zaczęły się tego dnia, trwały – licząc z desantami na wyspach estońskich – do 24 listopada i zakończyły się zamknięciem resztek Grupy Armii „Północ” w Kurlandii.

Wąski pas nad Bałtykiem

W połowie września Grupa Armii „Północ” stała w położeniu, które amerykański historyk Earl F. Ziemke określił jako wydłużony, kręty i niebezpiecznie płytki przyczółek. Klęska Grupy Armii „Środek” w operacji „Bagration” odsłoniła jej południowe skrzydło. Pod koniec lipca radzieckie czołówki przeszły przez Litwę – 1 sierpnia padło Kowno – i pod Tukumsem dotarły do Zatoki Ryskiej, odcinając na kilka tygodni całą grupę armii od reszty frontu. W drugiej połowie sierpnia Niemcy w operacji „Doppelkopf” odbili Tukums i otworzyli wąski korytarz wzdłuż wybrzeża, ale Szawli, kluczowego węzła drogowego na Żmudzi, nie odzyskali. Front od szerokości geograficznej Królewca na północ zamienił się w pas lądu szerokości ok. 110–130 km i długości ponad 600 km, przewężony między Tukumsem a Rygą do około 30 km.

Na północy, w Estonii, Oddział Armijny „Narwa” od lutego odpierał szturmy Frontu Leningradzkiego, a od końca lipca utrzymywał wzgórza Sinimäed na linii „Tannenberg”. Na zachód od jeziora Pejpus niemieckie dywizje broniły się nad rzeką Emajõgi pod Tartu, wspólnie z estońskimi oddziałami poborowymi i ochotnikami, do których w sierpniu dołączyli powracający z Finlandii „chłopcy z Finlandii”. Premier Jüri Uluots wezwał rodaków do walki w sierpniowym apelu, licząc, że front wytrzyma do końca wojny.

Polityczne uzasadnienie dla trzymania się wybrzeża, na którym od dawna nalegał Adolf Hitler – osłona Finlandii, panowanie nad wschodnim Bałtykiem, estońskie łupki bitumiczne i poligony szkoleniowe Kriegsmarine – w dużej mierze przestało obowiązywać. 4 września Finlandia przerwała walki z ZSRR i zobowiązała się wydalić wojska niemieckie ze swojego terytorium. Dowodzący Grupą Armii „Północ” od lipca generał pułkownik Ferdinand Schörner przygotował już na wypadek odwrotu dyrektywę o kryptonimie „Aster”. Według Ziemkego nazwano ją „ćwiczeniem na mapach”, bo Hitler nie znosił planowania odwrotów; w rzeczywistości był to gotowy rozkaz wycofania Oddziału Armijnego „Narwa” i 18 Armii na pozycję „Wenden” w rejonie miasta Kieś, ok. 90 km na północny wschód od Rygi.

Plan Stawki

W sierpniu koordynację działań trzech Frontów Nadbałtyckich przejął z ramienia Stawki marszałek Aleksandr Wasilewski. Front Leningradzki marszałka Leonida Goworowa pozostał bezpośrednio pod Stawką; przesunięto mu jednak lewe skrzydło na południe, na odcinek pod Tartu między jeziorami Pejpus i Võrtsjärv, a we wrześniu Goworow przerzucił znad Narwy na przyczółek nad Emajõgi 2 Armię Uderzeniową, która miała uderzyć na północ, na tyły Oddziału Armijnego „Narwa”.

Trzy fronty nadbałtyckie miały nacierać zbieżnie na Rygę, każdy początkowo dwiema armiami w kierunku głównym. 3 Front Nadbałtycki gen. armii Iwana Maslennikowa miał iść na południowy zachód przez Valgę i Valmierę, 2 Front Nadbałtycki gen. armii Andrieja Jeriomienki – prosto na zachód spod Madony, a 1 Front Nadbałtycki gen. armii Iwana Bagramiana – z rejonu Bauski na północ. Bagramian miał najbliżej: od Bauski do Rygi było niespełna 60 km. Ziemke zwraca uwagę, że według ówczesnych niemieckich meldunków wywiadowczych 1 Front Nadbałtycki trzymał w rejonie Jełgawy, obok 4 Armii Uderzeniowej i 43 Armii pod Bauską, jeszcze silniejsze zgrupowanie – 5 Gwardyjską Armię Pancerną, 6 Gwardyjską i 51 Armię – które mogło przeciąć korytarz Tukums – Ryga; radzieckie opisy planowania o takim drugim uderzeniu milczą.

Skala przedsięwzięcia była ogromna. Według rosyjskiego zestawienia strat pod redakcją Grigorija Kriwoszejewa w całej operacji nadbałtyckiej wzięło udział ok. 1,55 mln żołnierzy radzieckich, z czego w samej operacji ryskiej – według rosyjskich opracowań – ok. 1,35 mln. W szeregach Armii Czerwonej walczyły też formacje narodowe złożone z mieszkańców republik bałtyckich: łotewski korpus strzelecki i estoński korpus strzelecki. Po stronie niemieckiej Grupa Armii „Północ” miała 16 i 18 Armię oraz Oddział Armijny „Narwa”, a w ich składzie m.in. estońskie i łotewskie dywizje Waffen-SS (w tym żołnierzy Legionu Łotewskiego SS), bataliony policyjne i estońską Samoobronę (Omakaitse). Niemcy przez całe lato śledzili koncentrację wojsk radzieckich i zbudowali w głębi sieć pozycji ryglowych: „Wenden” na łuku ok. 100 km od Rygi, „Segewold” pod Siguldą kilkanaście kilometrów bliżej, oraz pozycje nad Dźwiną i na wschód od Jełgawy, ok. 30 km na południe od miasta. Ryga, ze swoim portem i mostami na Dźwinie, była zwornikiem całego układu: przez nią prowadziła droga odwrotu z Estonii i północnej Łotwy do Kurlandii.

14 września

Natarcie wszystkich trzech frontów ruszyło jednocześnie rano 14 września, po przygotowaniu artyleryjskim i lotniczym. Najlepiej poszło Bagramianowi. Według radzieckich opisów 4 Armia Uderzeniowa i 43 Armia przełamały pod Bauską niemiecką obronę na odcinku ok. 25 km i do wieczora weszły w nią na ponad 10 km; Ziemke, opierając się na dokumentach niemieckich, pisze o wgnieceniu frontu na głębokość ok. 6 km. Pod uderzenie trafił niemiecki X Korpus, który w ciągu kilku dni został rozbity. Na odcinkach 2 i 3 Frontu Nadbałtyckiego natarcie natrafiło na zaciekły opór i pierwszego dnia, podobnie jak następnego, posuwało się powoli. Teren – jeziora, rzeki, bagna i rzadka sieć dróg – sprzyjał obrońcom, a pozycje przygotowywano tu od tygodni.

Wykorzystując wyłom z pierwszego dnia, czołówki 1 Frontu Nadbałtyckiego 15 września doszły do niemieckiej pozycji na wschód od Jełgawy, ok. 40 km na południe od Rygi. 16 września 43 Armia wdarła się do Baldone, a oddział 3 Gwardyjskiego Korpusu Zmechanizowanego wyszedł nad Dźwinę. Rygę od radzieckich czołgów dzieliło już tylko kilkadziesiąt kilometrów. Na północy, w sektorze 18 Armii, straty były tak duże, że – według danych przytaczanych w literaturze – w ciągu czterech dni dziesięć z osiemnastu jej dywizji stopniało do siły grup bojowych.

Hitler zgadza się na „Aster”

15 września Schörner zażądał zgody na ewakuację Estonii, stwierdzając, że to „ostatnia chwila, by w ogóle się stamtąd wydostać”. Następnego dnia poleciał do kwatery Hitlera, by przedstawić sytuację osobiście. Hitler, jak zwykle, opierał się odwrotowi. Według relacji, na które powołuje się Ziemke, przekonywał, że III Korpus Pancerny SS na skrajnym skrzydle nad Zatoką Fińską i tak nie zdoła się wycofać, że Związek Radziecki wysyła sondaże pokojowe i potrzebne są mu terytoria bałtyckie jako karta przetargowa, a także ubolewał nad utratą bałtyckich akwenów szkoleniowych Kriegsmarine. Ostatecznie 16 września dał warunkowe „tak”, gdy zapewniono go, że odwrót zacznie się dopiero za dwa dni i do tego czasu można go odwołać. Według części opracowań tego samego dnia Naczelne Dowództwo Wojsk Lądowych (OKH) wydało rozkaz operacji „Aster”, w której estońskie oddziały miały osłaniać wycofanie się Niemców.

Równocześnie, również 16 września, 3 Armia Pancerna generała pułkownika Georga-Hansa Reinhardta, formalnie należąca jeszcze do Grupy Armii „Środek”, rozpoczęła z rejonu Dobele i Auce operację „Cäsar”: uderzenie w zachodnie skrzydło Bagramiana na Jełgawę, które miało przywrócić pewne połączenie obu grup armii. Pierwszego dnia trzy wprowadzone do walki dywizje nie znalazły słabego punktu w radzieckim froncie i wieczorem zostały wyparte z nielicznych miejsc, w które się wdarły. Szef sztabu generalnego wojsk lądowych Heinz Guderian przekazał w nocy Reinhardtowi, że ze względu na „wielkie sprawy” w polityce zagranicznej Hitler „absolutnie musi mieć sukces”. W kolejnych dniach natarcie zdobyło kilkanaście kilometrów, ale do 21 września wygasło; Reinhardt uważał, że przynajmniej związało odwody Bagramiana w krytycznym momencie.

Między dwiema armiami

Dla mieszkańców Estonii i Łotwy ofensywa oznaczała powrót władzy, która w latach 1940–1941 przeprowadziła aneksję, aresztowania i masowe deportacje. Po obu stronach frontu stali ich rodacy: w niemieckich szeregach – ochotnicy i poborowi dywizji Waffen-SS, batalionów policyjnych i oddziałów samoobrony, po stronie radzieckiej – żołnierze korpusów narodowych, sformowanych w dużej części z mobilizowanych w 1941 roku i ewakuowanych w głąb ZSRR. Zdarzało się, że oddziały złożone z Estończyków lub Łotyszy walczyły bezpośrednio przeciwko sobie. Historycy obu krajów opisują ten wybór jako wybór „między dwiema okupacjami”, a nie jako opowiedzenie się po stronie jednej z ideologii; nie zmienia to faktu, że część formacji kolaboracyjnych wcześniej uczestniczyła w zbrodniach niemieckiej okupacji, w tym w Zagładzie Żydów.

Wraz z frontem ruszyła fala uchodźców. Już we wrześniu dziesiątki tysięcy Estończyków próbowały przedostać się z wybrzeża na łodziach do Szwecji albo odpłynąć niemieckimi statkami do Rzeszy; podobnie Łotysze uciekali do Kurlandii, a stamtąd dalej na zachód. Część żołnierzy armii estońskiej i łotewskiej, którzy po rozwiązaniu ich oddziałów nie chcieli ani się ewakuować, ani wstąpić do Armii Czerwonej, poszła do lasów i zasiliła ruch Leśnych Braci, który w obu krajach walczył z władzą radziecką jeszcze na początku lat pięćdziesiątych.

Co przyniosła ofensywa

Dzień po rozmowie Schörnera z Hitlerem plan „Aster” stracił pozory spokojnego odwrotu. 17 września 2 Armia Uderzeniowa przełamała obronę nad Emajõgi na północ od Tartu, a Schörner zarządził forsowny marsz III Korpusu Pancernego SS znad Narwy do Parnawy nad Zatoką Ryską. Kriegsmarine, według niemieckich danych, wywiozła w ciągu kilku dni przez porty w Tallinnie, Haapsalu i Parnawie ok. 50 tys. żołnierzy, 20 tys. cywilów i tysiąc jeńców. Front Leningradzki, wraz z estońskim korpusem strzeleckim, w ciągu dziesięciu dni zajął kontynentalną Estonię; Tallinn padł 22 września.

Na kierunku ryskim natarcie nie przyniosło jednak rozstrzygnięcia. Między 20 a 24 września Wasilewski ponowił próbę rozcięcia Grupy Armii „Północ”: 2 Front Nadbałtycki rozbił niemiecki X Korpus na zachód od Madony, a 3 Front Nadbałtycki przełamał obronę pod Valgą i doszedł do Valmiery. Pod Rygę zdążyła jednak 22 września przyjść forsownymi marszami spod Narwy dywizja SS „Nordland”. 24 września Stawka postanowiła przenieść główne uderzenie spod Rygi na kierunek kłajpedzki, a do 27 września Niemcy obsadzili pozycję „Segewold”, ok. 60 km od Rygi, na której zatrzymały się 2 i 3 Front Nadbałtycki.

Rozstrzygnięcie przyniósł dopiero manewr Bagramiana. 5 października 1 Front Nadbałtycki uderzył spod Szawli na zachód i 10 października wyszedł nad Bałtyk na północ od Kłajpedy, definitywnie odcinając Grupę Armii „Północ” od Prus Wschodnich. Niemcy zaczęli opuszczać Rygę; wojska radzieckie zajęły jej prawobrzeżną część 13 października, a całe miasto 15 października. Desanty na wyspy estońskie, od Muhu i Hiumy po Saremę, zakończyły się 24 listopada zajęciem półwyspu Sõrve. Około trzydziestu niemieckich dywizji znalazło się w kotle kurlandzkim, który – od stycznia 1945 roku jako Grupa Armii „Kurlandia” – bronił się do kapitulacji Niemiec w maju 1945 roku.

Według zestawienia Kriwoszejewa radzieckie straty w całej operacji nadbałtyckiej wyniosły ok. 61,5 tys. zabitych i zaginionych oraz ok. 218,6 tys. rannych i chorych. Radzieckie źródła oceniały straty niemieckie na ponad 200 tys. ludzi, w tym ok. 33,5 tys. jeńców; dane te są trudne do sprawdzenia. Ofensywa rozpoczęta 14 września nie osiągnęła swojego pierwotnego celu – zniszczenia Grupy Armii „Północ” w krajach bałtyckich – ale wyrzuciła Niemców z Estonii, niemal całej Łotwy i Litwy. Dla Józefa Stalina oznaczała odzyskanie terytoriów zagarniętych w 1940 roku. Dla Estonii, Łotwy i Litwy otwierała blisko pół wieku radzieckiej władzy: nowe deportacje (największą w marcu 1949 roku), przymusową kolektywizację i wieloletnią walkę zbrojnego podziemia – aż do odzyskania niepodległości w latach 1990–1991.