Zajęcie Saremy

W ostatnich dniach listopada 1944 roku zakończyła się walka o Saremę – największą wyspę Estonii i ostatni duży przyczółek Wehrmachtu na estońskiej ziemi. W nocy z 23 na 24 listopada niemieckie okręty zabrały z portów na południowym krańcu półwyspu Sõrve resztki garnizonu, który przez sześć tygodni bronił się na wąskim pasie lądu wysuniętym w stronę Kurlandii. Rano 24 listopada wojska radzieckie zajęły ostatnie pozycje na półwyspie. Tym samym dobiegła końca radziecka operacja desantowa na Archipelag Zachodnioestoński, a z nią cała ofensywa w krajach bałtyckich.

Wiele kalendariów notuje pod 25 listopada, że wojska radzieckie zdobyły wyspę Saremę, ostatnią dużą niemiecką placówkę w Estonii, co zwieńczyło operację moonsundzką. Wymaga to dwóch uściśleń. Po pierwsze, większość wyspy, z jej stolicą Kuressaare, Armia Czerwona zajęła już między 5 a 8 października; w listopadzie walczono tylko o półwysep Sõrve. Po drugie, radziecka historiografia za koniec operacji przyjmuje 24 listopada, a niemieccy obrońcy odpłynęli w nocy z 23 na 24 listopada. Opracowania estońskie podają natomiast, że ostatnie niemieckie pododdziały opuściły cypel Sõrve (Sõrve säär) 25 listopada. Data 25 listopada jest więc datą ostatecznego zamknięcia walk na wyspie, a nie jej zdobycia.

Wyspa u wejścia do Zatoki Ryskiej

Sarema (est. Saaremaa, niem. i szw. Ösel) ma ok. 2700 km² powierzchni i jest największą wyspą Estonii. Wraz z Hiumą, Muhu i Vormsi tworzy archipelag zamykający od zachodu Zatokę Ryską i strzegący dróg morskich do Zatoki Fińskiej. Najbardziej wysuniętą na południowy zachód częścią wyspy jest półwysep Sõrve (niem. Sworbe), długi na ok. 30 km i w najwęższym miejscu szeroki na zaledwie kilka kilometrów. Jego koniec, cypel Sääre, leży naprzeciw kurlandzkiego wybrzeża, od którego oddziela go Cieśnina Irbe – główne wejście do Zatoki Ryskiej.

O znaczeniu tego miejsca przekonywały się obie wojny światowe. Już przed 1914 rokiem Rosjanie budowali na półwyspie baterie nadbrzeżne, które Niemcy zdobyli dopiero w październiku 1917 roku. W 1941 roku role się odwróciły: radziecki garnizon bronił Sõrve przed Wehrmachtem do 5 października, a ostatnie walki na wyspach estońskich ustały kilkanaście dni później. Trzy lata później Niemcy bronili się w tym samym miejscu, częściowo w okopach i schronach wybudowanych przez Armię Czerwoną.

Od desantu do linii na Sõrve

Operacja moonsundzka była ostatnią częścią radzieckiej ofensywy w krajach bałtyckich, która zaczęła się 14 września. Po tym, jak 22 września Armia Czerwona weszła do Tallinna, a w ciągu kilku dni zajęła całą kontynentalną Estonię, w niemieckich rękach pozostały wyspy. Desanty prowadziła 8 Armia z Frontu Leningradzkiego marsz. Leonida Goworowa, wspierana przez okręty i lotnictwo Floty Bałtyckiej adm. Władimira Tribuca. Wzięły w nich udział 8 Estoński Korpus Strzelecki – złożony w dużej części z Estończyków ewakuowanych w 1941 roku w głąb ZSRR i z poborowych wcielonych jesienią 1944 roku – oraz 109 Korpus Strzelecki.

Po stronie niemieckiej wysp broniła 23 Dywizja Piechoty gen. por. Hansa Schirmera, rozproszona po kilku wyspach i wzmocniona artylerią nadbrzeżną. 27–28 września Rosjanie zajęli Vormsi, 29 września – 1 października Muhu, a 2–3 października Hiumę, z której Niemcy wycofali się na Saremę. Wysadzili też groblę łączącą Saremę z Muhu. Dowództwo Grupy Armii „Północ” przerzuciło na wyspę drogą morską posiłki, m.in. części 218 Dywizji Piechoty i 12 Polowej Dywizji Luftwaffe.

5 października radziecka piechota wylądowała na północnym brzegu Saremy, między Jaani a Keskvere, i nacierała równocześnie od strony Muhu. Niemcy cofali się, stawiając opór na kolejnych rubieżach. W nocy z 8 na 9 października pod wsią Tehumardi, u nasady półwyspu, doszło do jednej z najkrwawszych bitew na wyspie: kolumna radzieckiego zgrupowania szybkiego, które miało odciąć Niemcom drogę na Sõrve, zderzyła się w ciemności z wycofującymi się oddziałami niemieckimi i walka przeszła w chaotyczne starcie wręcz. Bój zatrzymał radzieckie natarcie na ponad dobę i pozwolił obrońcom obsadzić linie na półwyspie. Do tego czasu reszta Saremy znalazła się w rękach radzieckich.

Sześć tygodni na półwyspie

Półwysep Sõrve okazał się dla Armii Czerwonej trudnym przeciwnikiem. Wąski przesmyk, z obu stron oblany morzem, nie pozwalał na obejście pozycji, a Niemcy przegrodzili go kilkoma liniami okopów, zasieków, pól minowych i rowów przeciwpancernych, z najsilniejszymi umocnieniami w rejonie wsi Kaimri. Radzieckie opracowania nazywają te pozycje, za niemieckim określeniem, „tarczą Irbe”, bo osłaniały wejście do cieśniny. Atakujący mieli przed sobą płaski, lesisty i bagnisty teren, w którym trudno było wykryć niemieckie baterie. Aby kierować ogniem własnej artylerii, Rosjanie wypuszczali na uwięzi balony obserwacyjne.

Pierwsze próby przełamania obrony między 10 a 14 października nie przyniosły rezultatu. Tragicznie skończyła się próba obejścia pozycji od morza. 12 października przed świtem 300 Pułk Strzelecki 7 Estońskiej Dywizji Strzeleckiej wylądował pod wsią Vintri na wschodnim brzegu półwyspu, za niemiecką linią. Desant został odcięty i rozbity. Według estońskiego historyka Peetera Larina z ok. 745 żołnierzy, którzy wzięli w nim udział, nie wróciło 575; inne estońskie opracowania mówią o co najmniej 230 zabitych i 215 wziętych do niewoli. Niemal wszyscy byli Estończykami.

Kolejne natarcie ruszyło 19 października. W pierwszym rzucie atakowała 249 Estońska Dywizja Strzelecka, wspierana przez czołgi i artylerię, w drugim 131 Dywizja Strzelecka 109 Korpusu. 20 października Rosjanie przełamali pierwszą linię i doszli do pozycji Lõpe–Kaimri. Niemcy wzmocnili jednak obronę pułkiem grenadierów z 16 Armii, ciężką artylerią, działami szturmowymi i, od 23 października, oddziałami 12 Polowej Dywizji Luftwaffe. Natarcie z 24 października, z udziałem ściągniętej na wyspę 64 Gwardyjskiej Dywizji Strzeleckiej, również utknęło i następnego dnia zostało przerwane.

Szczególną rolę odegrała w tych walkach Kriegsmarine. Ponieważ obrońcy nie mieli ani silnej artylerii, ani wsparcia lotnictwa, ich braki uzupełniały okręty strzelające z morza. W październiku na zachodnim brzegu półwyspu operował zespół wiceadm. Augusta Thielego. 23 i 24 października ciężki krążownik „Lützow” ostrzeliwał radzieckie pozycje i według niemieckich relacji przyczynił się do odparcia ostatniego październikowego natarcia. Potem na froncie pod Kaimri na kilka tygodni zapanował względny spokój, przerywany ostrzałem artyleryjskim i nalotami.

Listopadowe natarcie i ewakuacja

Po upadku ofensywy na Rygę i wyjściu Armii Czerwonej nad Bałtyk pod Kłajpedą Grupa Armii „Północ” znalazła się w Kurlandii odcięta od Prus Wschodnich. Sõrve stało się jej skrajnym, wysuniętym na północ punktem, od reszty frontu oddzielonym cieśniną. Garnizon był słaby i coraz bardziej wyczerpany; 12 listopada najsilniejszą jego część, 12 Polową Dywizję Luftwaffe, odesłano do Kurlandii. Zbliżająca się zima groziła ponadto zamarznięciem płytkich wód wokół wysp, co utrudniłoby zaopatrzenie i ewakuację.

18 listopada, po silnym przygotowaniu artyleryjskim i lotniczym, 109 Korpus Strzelecki (109 i 131 Dywizja Strzelecka oraz 249 Estońska Dywizja Strzelecka) ruszył do nowego natarcia z linii pod wsią Lõu. Tym razem obrona ustąpiła. Niemcy cofali się krok po kroku na kolejne pozycje w głąb półwyspu. Według źródeł estońskich już 19 listopada gen. por. Schirmer otrzymał rozkaz wycofania się w rejon portów Mõntu i Sääre i utworzenia tam przyczółka ewakuacyjnego. Tego samego dnia 18 Armia niemiecka w Kurlandii musiała odpierać nowe radzieckie natarcie.

Ostatnie dni obrony znów wspierały okręty. 20–21 listopada ciężki krążownik „Prinz Eugen” z czterema torpedowcami wystrzelił w stronę radzieckich pozycji ok. 500 pocisków artylerii głównej. 22 listopada zmienił go ciężki krążownik „Admiral Scheer” z dwoma niszczycielami i flotyllą torpedowców; jego artyleria przeciwlotnicza odpierała radzieckie naloty. Na 23 listopada wezwano ponownie „Lützowa”, ale tego dnia trwała już ewakuacja. Pogoda przez kilka dni uniemożliwiała loty i radzieckie lotnictwo mogło wesprzeć piechotę dopiero 23 listopada.

23 listopada Rosjanie rozpoczęli ostatni szturm, wsparty czołgami. Decyzję o ewakuacji półwyspu podjął dowódca Grupy Armii „Północ” gen. płk Ferdinand Schörner. W literaturze powtarza się, że uczynił to wbrew wcześniejszemu rozkazowi Hitlera, by bronić wyspy do ostatniego żołnierza, i jedynie zameldował mu o odwrocie. Hitler, który 20 listopada opuścił Wilczy Szaniec, nie wyciągnął wobec Schörnera konsekwencji. W nocy z 23 na 24 listopada okręty i jednostki pomocnicze zabrały obrońców z Mõntu i cypla Sääre do Windawy w Kurlandii. Sprzęt, którego nie dało się zabrać, zniszczono, a według relacji niemieckich zastrzelono też ok. 1400 koni.

Bilans i straty

Liczby ewakuowanych różnią się w zależności od źródła. Najczęściej podaje się ok. 4500 żołnierzy, w tym ok. 700 rannych, co miało stanowić mniej więcej czwartą część pierwotnych sił; w opracowaniach dotyczących „Admirala Scheera” pada liczba 4694 ludzi. Źródła estońskie mówią natomiast o 7087 żołnierzach, 758 rannych, 169 jeńcach radzieckich oraz pewnej liczbie cywilów i ochotników zabranych w nocy z 23 na 24 listopada. Rozbieżności wynikają zapewne z tego, czy liczono wyłącznie ostatni rejs, czy także wcześniejsze transporty.

Strona radziecka podawała, że w całej operacji na wyspach rozbiła 23, 218 i część 215 Dywizji Piechoty oraz szereg baterii nadbrzeżnych i batalionów ochrony, a Niemcy stracili do 7 tys. zabitych i ok. 700 jeńców. Liczb tych nie potwierdzają źródła niemieckie i należy je traktować ostrożnie. Strat własnych radzieckie opracowania nie podają w szczegółach; wiadomo, że ciężko krwawiły zwłaszcza jednostki estońskie, zarówno pod Tehumardi i Vintri, jak i w listopadowym natarciu. Według rosyjskich danych Flota Bałtycka zatopiła lub uszkodziła w czasie operacji ok. 100 niemieckich jednostek pływających.

Cywile na wyspie

Walki na Saremie były dla jej mieszkańców drugim w ciągu trzech lat przejściem frontu. Najbardziej ucierpiała gmina Salme u nasady półwyspu Sõrve, opisywana w estońskich opracowaniach jako najbardziej zniszczony przez wojnę obszar kraju. W listopadzie Niemcy ewakuowali z Sõrve do Niemiec ok. 3 tys. miejscowych mieszkańców. Wcześniej, wraz z rannymi i jeńcami, zabierali z wyspy także estońskich cywilów, którzy nie chcieli ponownie znaleźć się pod władzą radziecką.

Ewakuacja ta była częścią szerszej ucieczki Estończyków jesienią 1944 roku. We wrześniu, gdy rozpadał się rząd Otto Tiefa, tysiące ludzi wypływały z zachodniego wybrzeża i z wysp do Szwecji, często w przeładowanych łodziach rybackich; inni uciekali niemieckimi statkami do Rzeszy. Szacunki mówią łącznie o kilkudziesięciu tysiącach uchodźców, w tym o ok. 25–30 tys. tych, którzy dotarli do Szwecji. Motywem była przede wszystkim pamięć o masowych deportacjach z czerwca 1941 roku. Część z tych, którzy zostali na wyspie, trafiła później do łagrów i na zesłanie, m.in. w czasie deportacji marcowej z 1949 roku.

Miejsce w wojnie

Opuszczenie Sõrve zakończyło walki na terytorium Estonii; jedynie niewielką wyspę Ruhnu na środku Zatoki Ryskiej Armia Czerwona zajęła dopiero 19 grudnia. Radziecka historiografia przyjmuje 24 listopada jako datę zakończenia całej ofensywy w krajach bałtyckich, rozpoczętej 14 września. W ciągu tych dziesięciu tygodni Niemcy stracili Estonię, Litwę i większą część Łotwy, z Rygą włącznie.

Dla Kriegsmarine utrata wysp oznaczała, że radziecka Flota Bałtycka mogła swobodniej wychodzić z Zatoki Fińskiej na środkowy Bałtyk, a jej okręty podwodne i lotnictwo – atakować żeglugę do Kurlandii i Prus Wschodnich. Z drugiej strony walki o Sõrve pokazały, że niemieckie ciężkie okręty, pozbawione już zadań na Atlantyku, mogą skutecznie wspierać obronę wybrzeża. W tej roli „Lützow”, „Admiral Scheer” i „Prinz Eugen” działały w kolejnych miesiącach u wybrzeży Kurlandii, Prus Wschodnich i Pomorza, osłaniając ewakuację wojsk i ludności.

Ewakuowani z Sõrve żołnierze trafili do Kurlandii, gdzie Grupa Armii „Północ” (od stycznia 1945 roku Grupa Armii „Kurlandia”) broniła się aż do kapitulacji Niemiec w maju 1945 roku. Hitler odmawiał wycofania jej drogą morską do Rzeszy, mimo że jej dywizje były potrzebne na innych frontach.

Dla Saremy zakończenie walk otworzyło prawie pół wieku radzieckiej władzy. Wyspa stała się zamkniętą strefą przygraniczną z bazami wojskowymi, do której nawet obywatele ZSRR potrzebowali specjalnych przepustek, a Kuressaare w latach 1952–1988 nosiło nazwę Kingissepa, od nazwiska estońskiego komunisty Viktora Kingissepa. Pamięć o walkach na Sõrve, w których po obu stronach ginęli także Estończycy, przez dziesięciolecia była przedstawiana wyłącznie w wersji radzieckiej. Dopiero po odzyskaniu niepodległości przez Estonię w 1991 roku zaczęto otwarcie badać m.in. tragedię desantu pod Vintri i losy estońskich uchodźców.