Zajęcie Hiumy

3 października 1944 roku, około południa, wojska radzieckie zakończyły zajmowanie Hiumy – drugiej co do wielkości wyspy Estonii, leżącej u wejścia do Zatoki Fińskiej i Zatoki Ryskiej. Walki trwały niewiele ponad dobę. Desant wylądował na wyspie 2 października, a niemiecki garnizon nie podjął obrony do końca: w nocy z 2 na 3 października wycofał się przez sąsiednią wysepkę na Saremę, gdzie Niemcy zamierzali bronić się dłużej.

Zdobycie Hiumy przez wojska radzieckie datuje się zwykle na 3 października. Data ta jest zgodna ze źródłami estońskimi i rosyjskimi: 2 października to dzień lądowania, 3 października – dzień, w którym cała wyspa znalazła się w rękach radzieckich.

Hiuma (est. Hiiumaa, niem. i szw. Dagö) ma blisko 1000 km² powierzchni. Od Saremy oddziela ją wąska cieśnina Soela, a od stałego lądu płytkie wody Väinameri, które Niemcy nazywali Moon-Sund. Jedynym miastem wyspy jest Kärdla. Jesienią 1941 roku Niemcy zdobywali ją przez kilka tygodni: ostatni radziecki opór na Hiumie ustał 21 października 1941 roku. Trzy lata później wyspa zmieniła władzę w ciągu jednej doby.

Operacja moonsundzka

Zajęcie Hiumy było jednym z etapów radzieckiej operacji desantowej na Archipelag Zachodnioestoński, nazywanej w rosyjskiej literaturze moonsundzką. Była ona częścią ofensywy w krajach bałtyckich, którą trzy Fronty Nadbałtyckie rozpoczęły 14 września. Po tym, jak 22 września Armia Czerwona weszła do Tallinna, a do 26 września zajęła całą kontynentalną Estonię, w niemieckich rękach pozostały tylko wyspy. Kontrolowały one wejście do Zatoki Ryskiej i szlaki morskie, którymi Kriegsmarine zaopatrywała Grupę Armii „Północ” broniącą się na Łotwie.

Operację prowadziła 8 Armia gen. lejtn. Filippa Starikowa z Frontu Leningradzkiego, wspierana przez okręty i lotnictwo Floty Bałtyckiej pod dowództwem kontradm. Iwana Swiatowa. Rosyjskie opracowania podają, że wzięło w niej udział łącznie ok. 78 tys. ludzi, w tym ponad 30 tys. żołnierzy 8 Estońskiego Korpusu Strzeleckiego. Zadania podzielono między dwa korpusy. Estoński korpus miał zająć Muhu i stamtąd uderzyć na Saremę. 109 Korpus Strzelecki, w składzie trzech dywizji strzeleckich (72, 109 i 131), miał zdobyć Hiumę i z niej przeprawić się na Saremę od północy.

Po stronie niemieckiej wysp broniła głównie 23 Dywizja Piechoty gen. por. Hansa Schirmera, którego 7 września dowództwo Grupy Armii „Północ” wyznaczyło na komendanta wysp. Według rosyjskich danych cały garnizon archipelagu liczył z batalionami ochrony ok. 11,5 tys. ludzi. Dywizja była rozproszona po trzech wyspach. Na Hiumie stały, według estońskich opracowań, 23 Pułk Artylerii płk. Rehmera, batalion fizylierów dywizji, dwie baterie, kompania kolejowa, kompania saperów desantowych w porcie Orjaku i kompania ciężkiej artylerii armijnej. Siły te wystarczały do obserwacji wybrzeża, ale nie do obrony wyspy o obwodzie kilkuset kilometrów.

Działania zaczęły się od mniejszych wysp. 27 września batalion piechoty morskiej, przewieziony kutrami torpedowymi, wylądował na Vormsi, zajętej nazajutrz. 29 września rozpoczął się główny desant na Muhu w rejonie portu Kuivastu, a 1 października wyspa była w rękach radzieckich. Niemcy wycofali się z niej po słabym oporze i wysadzili groblę łączącą Muhu z Saremą.

Desant na Hiumę

2 października 109 Korpus Strzelecki zaatakował Hiumę. Według estońskich opracowań pierwszy rzut, siły wielkości batalionu, wylądował w porcie Heltermaa na wschodnim brzegu wyspy, najbliższym stałego lądu. Radzieckie relacje podają, że jeszcze pierwszego dnia zlikwidowano niemieckie punkty oporu w Käinie i Kärdli, a walki trwały przez całą noc.

Niemcy nie zamierzali jednak utrzymywać Hiumy. Ich oddziały wycofały się na połączoną z nią groblą wysepkę Kassari na południowym brzegu, a w nocy z 2 na 3 października przeprawiły się stamtąd na Saremę. Estońskie źródła wymieniają jako miejsca zaokrętowania porty Orjaku i Sõru. Według nich Niemcy zabrali ze sobą wszystkie oddziały i cały sprzęt. Rosyjskie opracowania twierdzą natomiast, że do niewoli wzięto ponad 300 niemieckich żołnierzy i zdobyto dużo sprzętu. Obu wersji nie da się w pełni pogodzić; możliwe, że radzieckie dane obejmowały maruderów i żołnierzy oddziałów pomocniczych, którzy nie zdążyli na łodzie. W połowie dnia 3 października wyspa była w rękach radzieckich.

Przy przewozie wojsk przez cieśniny Armia Czerwona korzystała m.in. z amerykańskich amfibii DUKW z dostaw lend-lease oraz z fińskich jednostek. Na mocy rozejmu podpisanego w Moskwie 19 września Finlandia musiała oddać do dyspozycji Sojuszniczej Komisji Kontroli statki z załogami. Strona radziecka żądała po stu galeasów i łodzi motorowych, Finowie wynegocjowali zmniejszenie tej liczby o połowę. Fiński oddział, nazywany od nazwiska dowódcy oddziałem Arho, przewoził ludzi i zaopatrzenie zwłaszcza 4 i 5 października, przy przerzucie wojsk na Saremę.

Mieszkańcy wyspy

Ofensywa zastała na Hiumie kilka tysięcy mieszkańców. Latem i jesienią 1944 roku setki z nich uciekły łodziami rybackimi do Szwecji, z obawy przed powtórzeniem masowych deportacji z lat 1940–1941. Z wysp zachodnich i z wybrzeża Läänemaa droga do Szwecji była najkrótsza, dlatego tędy uciekali także estońscy politycy: we wrześniu z zachodniej Estonii próbowali się przedostać członkowie rządu Otto Tiefa. Z Saremy Niemcy ewakuowali w kolejnych tygodniach, obok rannych i jeńców, także wielu estońskich cywilów, którzy nie chcieli znów znaleźć się pod władzą radziecką.

Z wyspą wiąże się historia Estońskich Szwedów. Szwedzka społeczność Hiumy przestała istnieć jeszcze w XVIII wieku: w 1781 roku Katarzyna II nakazała przesiedlić ok. 1000 tutejszych Szwedów na południe Rosji, nad Dniepr, gdzie założyli wieś Gammalsvenskby. W XX wieku Szwedzi mieszkali głównie na Vormsi, na półwyspie Noarootsi, na Ruhnu i na wysepkach Pakri. Mężczyzn z tej mniejszości powoływano w czasie wojny najpierw do Armii Czerwonej, potem do wojska niemieckiego. Większość z nich wyjechała do Szwecji w latach 1943–1944, przed powrotem Armii Czerwonej. Według szwedzkich danych 8 czerwca 1945 roku w Szwecji przebywało 6554 Estońskich Szwedów i 21 815 estońskich uchodźców.

Ci, którzy zostali, znaleźli się w nowej rzeczywistości. Po zajęciu Hiumy cała wyspa została ogłoszona radziecką strefą przygraniczną z ograniczoną swobodą poruszania się. Łodzie pozostawione po ucieczkach do Szwecji zniszczono albo zgromadzono w strzeżonych portach, a wzdłuż brzegów patrolowały kutry straży granicznej. System przepustek obowiązywał do października 1987 roku.

Miejsce w wojnie

Upadek Hiumy był krótkim epizodem, ale otworzył Armii Czerwonej drugą drogę na Saremę. Radziecki plan zakładał zajęcie całego archipelagu do 5 października. Niemcy wzmocnili jednak Saremę, przerzucając tam 218 Dywizję Piechoty i 12 Polową Dywizję Luftwaffe. 5 października wojska radzieckie wylądowały na północnym brzegu Saremy, między Jaani a Keskvere, i nacierały na wyspę także od strony Muhu. Do 8 października Niemcy, po walkach opóźniających, m.in. pod Tehumardi, wycofali się na wąski półwysep Sõrve na południowym zachodzie wyspy. Reszta Saremy, z miastem Kuressaare, była już w rękach radzieckich.

Na półwyspie Sõrve Niemcy bronili się jeszcze przez sześć tygodni, na pozycjach zbudowanych częściowo na radzieckich umocnieniach z 1941 roku i przy wsparciu ogniowym ciężkich krążowników „Admiral Scheer” i „Prinz Eugen”. Radzieckie desanty na tyły tych pozycji zostały odparte z ciężkimi stratami. Wbrew rozkazowi Hitlera dowódca Grupy Armii „Północ” gen. płk Ferdinand Schörner zezwolił na ewakuację półwyspu. Do rana 24 listopada okręty przewiozły ok. 4,5 tys. ocalałych żołnierzy, w tym ok. 700 rannych, do Windawy w Kurlandii. Rosyjska literatura szacuje straty niemieckie w całej operacji na wyspach na ok. 7 tys. zabitych i 700 jeńców; liczby te są trudne do sprawdzenia.

Zajęcie archipelagu zamknęło walki na terytorium Estonii. Dla radzieckiej Floty Bałtyckiej oznaczało swobodniejsze wyjście na środkowy Bałtyk, a dla Grupy Armii „Północ”, odciętej w październiku w Kurlandii, utratę osłony od północy. Dla mieszkańców Hiumy był to początek prawie pół wieku radzieckiej władzy, w której wyspa pozostawała zamkniętą strefą przygraniczną. Część tych, którzy w 1944 roku uciekli do Szwecji, mogła ją znów odwiedzić dopiero pod koniec lat osiemdziesiątych.