Niemcy zdobywają wyspy estońskie

5 października 1941 roku na południowym krańcu półwyspu Sõrve, wąskiego jęzora lądu wysuniętego z Saremy w stronę Kurlandii, ustał ostatni opór radzieckich obrońców największej wyspy Estonii. Niemcy zajęli wysadzone przez załogę stanowiska baterii nadbrzeżnej nr 315, której dwie wieże z działami kalibru 180 milimetrów jeszcze kilka dni wcześniej ostrzeliwały ich okręty, i wzięli do niewoli rannego dowódcę baterii, kpt. Aleksandra Stebla. Tydzień później, 12 października, piechota niemiecka wylądowała na sąsiedniej Hiumie, a 21 października skończyła się walka i na niej.

Popularne kalendaria notują pod 5 października, że Niemcy zdobyli Saremę, a pod 12 października, że zdobyli Hiumę, „ostatnią większą radziecką placówkę w Estonii”. Obie daty wymagają uzupełnienia. Sarema nie padła jednego dnia: Niemcy przeprawili się na nią w połowie września, a 5 października skończyły się walki na półwyspie Sõrve, w którym obrońcy bronili się od ponad dziesięciu dni. Z kolei 12 października to dzień lądowania na Hiumie, nie jej zdobycia, które nastąpiło 21 października. Określenie „ostatnia większa placówka” jest trafne: dłużej, do początku grudnia, Armia Czerwona utrzymała tylko maleńką wysepkę Osmussaar u wejścia do Zatoki Fińskiej.

Archipelag w radzieckich rękach

Archipelag Zachodnioestoński – Sarema, Hiuma, Muhu, Vormsi i dziesiątki mniejszych wysp – zamyka od północy Zatokę Ryską i strzeże wejścia do Zatoki Fińskiej. Kto go trzyma, panuje nad żeglugą do Rygi, Tallinna i Leningradu. Wiedzieli o tym Niemcy, którzy w październiku 1917 roku zdobyli wyspy na Rosjanach w operacji „Albion”, i wiedziała o tym Moskwa, która już na mocy paktu o wzajemnej pomocy z września 1939 roku wymusiła na Estonii prawo do baz na Saremie i Hiumie. Po aneksji Estonii radziecka marynarka budowała tam baterie nadbrzeżne, w tym trzy nowoczesne baterie wieżowe dział 180-milimetrowych: nr 315 na Sõrve, nr 316 na Hiumie i nr 314 na Osmussaarze.

29 czerwca 1941 roku, tydzień po ataku Niemiec na ZSRR, wszystkie siły na wyspach podporządkowano nowo utworzonej Obronie Wybrzeża Rejonu Bałtyckiego Floty Bałtyckiej (BOBR), ze sztabem w Kuressaare, niemieckim Arensburgu. Dowodził nią gen. mjr (od 16 września gen. lejt.) służby brzegowej Aleksiej Jelisiejew, stary marynarz, który w czasie pierwszej wojny światowej służył w bateriach na tych samych wyspach. Według rosyjskich opracowań miał pod sobą 23 663 ludzi: trzon stanowiła 3 Samodzielna Brygada Strzelecka, około 6,5 tysiąca żołnierzy, a obok niej artylerzyści baterii nadbrzeżnych, dwa bataliony 16 Dywizji Strzeleckiej, batalion marynarzy, pogranicznicy, bataliony budowlane i saperskie, estońskie bataliony niszczycielskie, kilkanaście samolotów i trałowców. Do obrony było 142 działa nadbrzeżne, polowe i przeciwlotnicze.

Latem wyspy były na zapleczu frontu, a ich garnizon przez pewien czas sam atakował. W połowie lipca oddział z wysp odbił na kilka dni port Virtsu na stałym lądzie, przez który biegła droga na Muhu, a pod koniec sierpnia bataliony z Saremy i Hiumy wylądowały jeszcze raz na wybrzeżu Läänemaa. Ważniejsze było jednak lotnisko Kagul (Kogula) na Saremie. W nocy z 7 na 8 sierpnia wystartowały z niego bombowce DB-3 lotnictwa Floty Bałtyckiej i jako pierwsze radzieckie samoloty dotarły nad Berlin, co Moskwa przedstawiała jako odpowiedź na naloty na własną stolicę. Według rosyjskich zestawień do 5 września lotnictwo floty i lotnictwo dalekiego zasięgu wykonały z Saremy dziesięć wypraw nad Berlin i cele zapasowe, zrzucając około 36 ton bomb, z czego około 21 ton na samo miasto, tracąc przy tym 17 samolotów. Szkody były niewielkie, ale Adolf Hitler, według rosyjskich i niemieckich opracowań rozdrażniony nalotami, domagał się zniszczenia lotnisk na wyspach. 6 września Luftwaffe zbombardowała Kagul tak, że naloty ustały.

Po upadku Tallinna 28 sierpnia los wysp był przesądzony. Kwatera Główna nakazała wprawdzie ewakuować garnizon, ale po stratach poniesionych w czasie przejścia floty do Kronsztadu nie było już czym go zabrać. Jelisiejew miał bronić wysp jak najdłużej.

„Beowulf”

Niemiecki sztab przygotował dwa warianty operacji, oba pod kryptonimem „Beowulf”. Pierwszy, wzorowany na „Albionie”, zakładał desant z Kurlandii, ale dezaktualizował się, gdy natarcie przez Estonię przeciągnęło się na całe lato. Wykonano drugi, z lądu estońskiego. Zadanie dostała wzmocniona 61 Dywizja Piechoty gen. Siegfrieda Haenickego z 18 Armii, ta sama, która zdobyła Tallinn; według rosyjskich opracowań w walkach o wyspy wzięła udział także część 217 Dywizji, a łącznie z pionierami szturmowymi, artylerią i saperami siły niemieckie liczyły ponad 50 tysięcy ludzi. Przeprawę zapewniała specjalna jednostka Kriegsmarine z promami typu Siebel, barkami i setkami łodzi szturmowych. Od morza osłaniały ją krążowniki lekkie „Emden”, „Köln” i „Leipzig”, torpedowce i trałowce.

Aby rozproszyć uwagę obrońców, Niemcy i Finowie przygotowali trzy pozorowane operacje: „Südwind” od strony Kurlandii, „Westwind” od zachodu i „Nordwind” na północ od Hiumy. W tej ostatniej wzięły udział fińskie pancerniki obrony wybrzeża „Ilmarinen” i „Väinämöinen”. 13 września, gdy zespół zawracał na południe od fińskiej wysepki Utö, „Ilmarinen” wszedł na minę i zatonął w ciągu kilku minut. Zginęło 271 członków załogi, uratowano 132. Była to największa pojedyncza strata fińskiej marynarki w całej wojnie.

Walki zaczęły się na mniejszych wyspach. 8–9 września Niemcy wylądowali na Vormsi, którą zajęli po trzech dniach; w desancie wziął udział złożony z estońskich ochotników batalion „Erna II” mjr. Raimonda Hindperego, przewieziony na fińskich łodziach. 10 września zajęli wysepkę Kessulaid w cieśninie Suur väin, skąd ciężka bateria mogła ostrzeliwać wschodni brzeg Muhu. W nocy z 13 na 14 września nieudanym desantem z szybowców żołnierze jednostki specjalnej Brandenburg próbowali opanować baterię nadbrzeżną na półwyspie Kübassaare na Saremie; wieczorem okręty zabrały ocalałych.

Muhu i Sarema

Główne lądowanie zaczęło się przed świtem 14 września na Muhu. Pierwsza fala, około 390 ludzi na niemieckich, estońskich i fińskich łodziach, wyszła na brzeg na północy wyspy, gdzie natrafiła na silny ogień, a batalion, który miał lądować w innym miejscu, trafił pod port Kuivastu i przez kilka godzin trzymał się za przybrzeżnymi kamieniami. Obrońców, według estońskich ustaleń co najmniej półtora tysiąca, wspierała przez cieśninę bateria z Kübassaare. Niemcy, z drugą falą, w której szło ponad dwustu Estończyków z batalionu „Erna II”, zdobyli w południe Kuivastu i rozszerzyli przyczółek. 16 września doszli do grobli łączącej Muhu z Saremą i w ciągu 16–17 września sforsowali ją, tworząc przyczółek pod Orissaare.

Na Saremie radziecki opór słabł. Rozciągnięty na długim wybrzeżu garnizon nie mógł zatrzymać natarcia w otwartym terenie, więc Jelisiejew cofał się na przygotowane linie przeciwpancerne. 21 września Niemcy weszli do Kuressaare. Tego samego dnia mieszkańcy zaczęli przeszukiwać dziedziniec zamku biskupiego, który władze radzieckie zamieniły w więzienie. 25 września znaleziono w nim zbiorowy grób. Według ustaleń estońskich historyków w zamku zamordowano od lipca do września co najmniej 90 aresztowanych, głównie cywilów, z wyroku trybunału wojennego i na rozkaz wydziału specjalnego obrony wybrzeża, przy udziale miejscowego NKWD. Niemiecka propaganda szeroko wykorzystała to odkrycie, a sama zbrodnia jest dobrze udokumentowana.

Około 22–23 września resztki obrońców, według różnych szacunków od kilku do kilkunastu tysięcy ludzi, wycofały się na półwysep Sõrve, zamknięty od północy wąskim przesmykiem, na którym zbudowano linie umocnień. Walki o nie trwały niemal dwa tygodnie. Niemieccy pionierzy szturmowi zdobywali bunkier po bunkrze, a od 25 do 27 września radzieckie pozycje ostrzeliwały z morza krążowniki „Leipzig” i „Emden” z torpedowcami. Bateria nr 315 odpowiadała ogniem. W nocy na 3 października Jelisiejew z częścią sztabu przeszedł łodziami na Hiumę, a za nim niewielka część garnizonu. Pozostali bronili się do 5 października; obsługa baterii nr 315 wysadziła działa przed kapitulacją. Według rosyjskich danych około 150 ludzi zdołało przeprawić się łodziami do Szwecji, gdzie ich internowano.

Hiuma

Hiumy, Vormsi i Osmussaaru bronił Północny Sektor Umocniony płk. A. S. Konstantinowa: dwa bataliony strzelców 16 Dywizji, bataliony budowlane, pogranicznicy i kilka baterii nadbrzeżnych. Operację przeciwko wyspie Niemcy nazwali „Siegfried”. 12 października o świcie, po przygotowaniu artyleryjskim, z portów północnej Saremy, przez cieśninę Soela, wyruszyły dwie grupy desantowe z 176 pułkiem piechoty i oddziałem rozpoznawczym 61 Dywizji, a po południu za nimi poszły bataliony 151 pułku. Jednocześnie Kriegsmarine pozorowała lądowania w kilku innych miejscach; krążownik „Köln” stoczył pojedynek artyleryjski z baterią na półwyspie Ristna.

Południe wyspy padło bez większego oporu. Obrońcy, liczący na ewakuację, cofali się na północ, przez Käinę i umocnienia pod Nõmbą, gdzie 16 października powstrzymali natarcie na jeden dzień. 18 października Niemcy zajęli jedyne miasto wyspy, Kärdlę, a resztki garnizonu zamknęły się na półwyspie Tahkuna, osłaniane ogniem tamtejszych baterii. 19 i 20 października Niemcy przełamali ostatnią linię obrony, a 21 października walki ustały na samym krańcu półwyspu, przy latarni morskiej. Z Hanko, fińskiego półwyspu, który wciąż trzymała Armia Czerwona, przypływały łodzie i kutry; według rosyjskich danych między 14 a 22 października zabrały one z Hiumy około 570 ludzi. Jelisiejewa, według jego rosyjskiego biogramu, 20 października wywiózł samolot przysłany z Kronsztadu.

Bilans

Większość obrońców wysp zginęła albo trafiła do niewoli, a liczby różnią się w zależności od źródła. Według rosyjskich zestawień sama BOBR straciła 2760 zabitych i zaginionych oraz 12 875 jeńców, a Północny Sektor około 3800 jeńców i ponad dwustu zabitych. Estońskie opracowania mówią o ponad 15 tysiącach jeńców wziętych na wyspach, a w opracowaniach zachodnich, za danymi niemieckimi, pojawia się 19 tysięcy jeńców i 4,7 tysiąca zabitych. Jeńców czekał los milionów żołnierzy radzieckich w niemieckiej niewoli. Częściowe niemieckie dane za okres od 9 września do 5 października mówią o 472 zabitych, prawie 1,5 tysiąca rannych i 92 zaginionych; inne zestawienia podają łącznie od 1850 do 2850 ludzi strat. Radzieccy autorzy podkreślali, że obrona wysp przez ponad miesiąc wiązała dywizję niemiecką, okręty i lotnictwo, kiedy Grupa Armii Północ feldmarsz. Wilhelma von Leeba zamykała pierścień wokół Leningradu.

Miejsce w wojnie

Zdobycie wysp zakończyło kampanię w Estonii. Niemcy uzyskali swobodę żeglugi do Rygi i Tallinna, przez które zaopatrywali wojska pod Leningradem, a Flota Bałtycka, zamknięta we wschodniej części Zatoki Fińskiej, straciła ostatnie wysunięte pozycje na zachodzie. Odcięty garnizon Hanko flota ewakuowała od końca października do początku grudnia, ponosząc na minach ciężkie straty, a 2–3 grudnia opuściła także Osmussaar, na którym Niemcy wylądowali 6 grudnia. Na wyspach, jak w całym kraju, władzę cywilną objął w grudniu niemiecki zarząd Okręgu Generalnego Estonia w Komisariacie Rzeszy Wschód, przy którym działał estoński samorząd Hjalmara Mäe.

Jelisiejew nie dostał już samodzielnego dowództwa. Po krótkiej służbie w Kronsztadzie i na morskim poligonie artyleryjskim w grudniu 1942 roku, pozbawiony przydziału, odebrał sobie życie. Wyspy były ostatnim skrawkiem Estonii, który Niemcy oddali: w 1944 roku Armia Czerwona odzyskała Muhu, Hiumę i większość Saremy jesienią, ale na tym samym półwyspie Sõrve, na którym w 1941 roku bronili się radzieccy żołnierze, Niemcy utrzymali się do 24 listopada 1944 roku.