Armia Czerwona nad Bałtykiem

10 października 1944 roku czołówki radzieckiej 5 Gwardyjskiej Armii Pancernej wyszły nad Bałtyk w rejonie Połągi, na północ od Kłajpedy. Pięć dni wcześniej 1 Front Nadbałtycki gen. armii Iwana Bagramiana uderzył spod Szawli na zachód, na odcinku, na którym Niemcy nie spodziewali się głównego natarcia. Przebił się przez front niemieckiej 3 Armii Pancernej i w ciągu niespełna tygodnia przeciął ostatnie lądowe połączenie Grupy Armii „Północ” z Prusami Wschodnimi. Około trzydziestu niemieckich dywizji na Łotwie zostało odciętych od Rzeszy.

Popularne kalendaria ujmują to wydarzenie w dwóch wpisach. Pod 5 października notują, że Armia Czerwona rozpoczęła ofensywę w celu zdobycia Rygi, a pod 10 października – że doszła do Niemna w Prusach i kontynuowała walki o Rygę. Oba wpisy wymagają uściślenia. Natarcie na Rygę trwało już od 14 września; 5 października zaczęła się nowa operacja, nazywana w literaturze rosyjskiej kłajpedzką (memelską), skierowana nie na Rygę, lecz na zachód, ku morzu. 10 października wojska radzieckie stanęły nie nad Niemnem, lecz nad Bałtykiem. Dolny bieg Niemna, który na tym odcinku płynął przez dawny Kraj Kłajpedy i wzdłuż północnej granicy Prus Wschodnich, Armia Czerwona osiągnęła w kolejnych dniach; według rosyjskich opracowań do 22 października oczyściła większą część jego północnego brzegu.

Zmiana kierunku

We wrześniu trzy Fronty Nadbałtyckie nacierały koncentrycznie na Rygę. Natarcie przyniosło sukcesy na północy – Niemcy opuścili Estonię – ale pod samą Rygą utknęło. Wojska 1 Frontu Nadbałtyckiego doszły na południe od Dźwiny na kilkadziesiąt kilometrów od miasta i natrafiły na silny opór. Dowódca Grupy Armii „Północ” gen. płk Ferdinand Schörner skracał front i ściągał siły w rejon Rygi, spodziewając się tam rozstrzygnięcia.

24 września Kwatera Główna Naczelnego Dowództwa (Stawka) wydała dyrektywę, która przenosiła główny wysiłek frontu Bagramiana na kierunek kłajpedzki. W ciągu kilku dni, pod osłoną dalszych ataków pod Rygą, front przegrupował w rejon Szawli kilka armii, m.in. 4 Armię Uderzeniową i 51 Armię, a także 5 Gwardyjską Armię Pancerną gen. lejtn. Wasilija Wolskiego. 27 września sztab niemieckiej 16 Armii meldował o ruchu radzieckich kolumn na południowy zachód, ale niemiecki wywiad nie rozpoznał celu przegrupowania. Na 19-kilometrowym odcinku przełamania, na zachód i południowy zachód od Szawli, zgromadzono według radzieckich danych 35 dywizji strzeleckich i 777 czołgów i dział samobieżnych.

Przeciwnikiem była 3 Armia Pancerna gen. płk. Erharda Rausa, lewe skrzydło Grupy Armii „Środek”, która latem, w czasie operacji „Bagration”, poniosła klęskę na Białorusi. W sierpniu i wrześniu niemieckie kontrnatarcia na Żmudzi przywróciły wąskie połączenie między obiema grupami armii; teraz to właśnie ono znalazło się pod uderzeniem. Radzieckie opracowania oceniały jej siły na kierunku kłajpedzkim na ok. 130 tys. ludzi w 16 dywizjach, z ok. 400 czołgami. Na samym odcinku przełamania broniła się jednak tylko stosunkowo słaba 551 Dywizja Grenadierów Ludowych.

Przełamanie

5 października, po przygotowaniu artyleryjskim, armie Bagramiana zaatakowały na froncie szerokim na blisko sto kilometrów. 551 Dywizja Grenadierów Ludowych załamała się pierwszego dnia, a wojska radzieckie posunęły się według rosyjskich opracowań o 7–17 km. 6 października do walki weszły grupy ruchome armii, z 1 i 19 Korpusem Pancernym, a wkrótce w wyłom wprowadzono armię pancerną Wolskiego, skierowaną na wybrzeże na północ od Kłajpedy. Niemcy nie zdołali zorganizować obrony ani na drugiej, ani na trzeciej linii. Do 7 października pozycje 3 Armii Pancernej rozsypały się, a do wieczora 8 października radzieckie zgrupowanie uderzeniowe wdarło się na głębokość ok. 90 km, rozszerzając wyłom do ponad 250 km. Czołgi Wolskiego rozbiły sztab 3 Armii Pancernej; Raus i jego oficerowie musieli przebijać się do Kłajpedy.

Na południu, bliżej Niemna, nacierała 43 Armia gen. lejtn. Afanasija Biełoborodowa, która wyszła nad morze na południe od miasta. Jednocześnie północne skrzydło 3 Frontu Białoruskiego gen. armii Iwana Czerniachowskiego posuwało się w stronę Tylży, dawnego pruskiego miasta nad dolnym Niemnem. Gdy 10 października radzieckie oddziały stanęły nad Bałtykiem w rejonie Połągi, między niemieckimi wojskami w Prusach Wschodnich a Grupą Armii „Północ” powstał radziecki pas szeroki na kilkadziesiąt kilometrów. Według rosyjskich opracowań Niemcy nie zdołali go już przełamać.

Kłajpeda, do 1939 roku część Litwy, broniona przez XXVIII Korpus Armijny gen. piech. Hansa Gollnicka, została otoczona od lądu. Z miastem łączyła Prusy Wschodnie tylko wąska Mierzeja Kurońska, a garnizon wspierały ogniem z morza ciężkie krążowniki Kriegsmarine, m.in. „Prinz Eugen” i „Lützow”. Kriegsmarine zdążyła w tym czasie wywieźć z portu część żołnierzy i ludności cywilnej.

Ryga

Przełamanie pod Szawlami rozstrzygnęło też los Rygi. Jeszcze w czasie natarcia Bagramiana, 6 października, Niemcy zaczęli wycofywać wojska z rejonu miasta do Kurlandii. 9 października Schörner zameldował, że jest gotów uderzyć w stronę Kłajpedy i odbudować połączenie z Prusami, jeśli otrzyma zgodę na ewakuację Rygi. 10 października radzieckie wojska podeszły pod miasto na odległość ostrzału artyleryjskiego. Niemiecka 18 Armia przechodziła przez Rygę do Kurlandii, wysadzając za sobą mosty, a odwrotu broniła straż tylna 227 Dywizji Piechoty i działa przeciwlotnicze.

Tego samego dnia, gdy wojska radzieckie stanęły nad morzem pod Połągą, w Rydze trwała więc ewakuacja, a nie bitwa o miasto. Kalendaria słusznie notują, że walki pod Rygą trwały nadal, ale były to już głównie działania wojsk osłaniających odwrót. Ich ciężar spoczywał na 2 Froncie Nadbałtyckim gen. armii Andrieja Jeriomienki i 3 Froncie Nadbałtyckim gen. armii Iwana Maslennikowa, które przeszły do pościgu.

Kurlandia

Hitler nie zgodził się na próbę przebicia z Kurlandii do Prus. Szef Sztabu Generalnego Wojsk Lądowych gen. płk Heinz Guderian według własnych wspomnień domagał się wycofania Grupy Armii „Północ” do Prus Wschodnich, gdzie jej dywizje mogłyby bronić granicy Rzeszy. Hitler wolał utrzymać Kurlandię, argumentując m.in. znaczeniem jej portów, Lipawy i Windawy, dla Kriegsmarine i jej szkolenia okrętów podwodnych na wschodnim Bałtyku. Odcięte na półwyspie armie miały wiązać siły radzieckie i stanowić podstawę dla przyszłego kontrnatarcia, do którego nigdy nie doszło.

W ten sposób 10 października zaczęło się istnienie kotła kurlandzkiego. Bagramian nie zdołał go od razu zlikwidować: odwrót z Rygi i z Estonii pozwolił Schörnerowi zgromadzić na półwyspie dwie armie, 16 i 18, zaopatrywane morzem.

Miejsce w wojnie

Według rosyjskich opracowań w czasie operacji kłajpedzkiej Armia Czerwona posunęła się o ok. 150 km i zajęła ponad 26 tys. km²; straty niemieckie oceniały one na ponad 24 tys. zabitych oraz 420 czołgów i dział pancernych. Liczby te pochodzą z jednej strony i są trudne do sprawdzenia. Ważniejszy był skutek strategiczny: Grupa Armii „Północ” przestała być skrzydłem frontu wschodniego, a stała się odciętym zgrupowaniem, które do końca wojny nie mogło już wpłynąć na obronę Rzeszy.

13 października wojska radzieckie zajęły prawobrzeżną część Rygi, a 15 października, po sforsowaniu Dźwiny, całe miasto. 16 października 3 Front Białoruski rozpoczął natarcie w głąb Prus Wschodnich w kierunku Gąbina, które po kilku dniach zostało zatrzymane przez silny niemiecki opór. Wojska radzieckie stały u granic Prus Wschodnich od sierpnia; teraz po raz pierwszy wkroczyły w głąb ich terytorium. Na wyspach estońskich walki trwały do 24 listopada.

Kłajpeda pozostała w okrążeniu przez ponad trzy miesiące. Niemcy ewakuowali z niej morzem rannych i uciekinierów, a ostatnie oddziały opuściły miasto 28 stycznia 1945 roku, w czasie radzieckiej ofensywy w Prusach Wschodnich. Po wojnie Kłajpeda weszła w skład Litewskiej SRR. Kocioł kurlandzki, od stycznia 1945 roku jako Grupa Armii „Kurlandia”, odpierał kolejne radzieckie natarcia aż do kapitulacji Niemiec w maju 1945 roku; dopiero wtedy do niewoli poszło, według różnych szacunków, od około 135 do około 190 tys. żołnierzy (z Łotyszami blisko 200 tys.). Dla Łotwy i Litwy wyjście Armii Czerwonej nad Bałtyk oznaczało powrót władzy radzieckiej na prawie całym ich terytorium – a wraz z nią nowe deportacje i wieloletnią walkę zbrojnego podziemia.