Zdobycie Tallinna

Rankiem 22 września 1944 roku do Tallinna wjechała radziecka grupa szybka 8 Estońskiego Korpusu Strzeleckiego gen. Lembita Pärna. W ciągu doby pokonała ponad sto kilometrów i, według radzieckich opracowań, jako pierwsza weszła do miasta. Walki o stolicę Estonii w zasadzie nie było: ostatnie oddziały niemieckie odpłynęły z portu tego samego ranka, wysadziwszy za sobą nabrzeża, centralę telefoniczną, rozgłośnię radiową i tabor kolejowy. Opór stawiały już tylko nieliczne estońskie grupy, które próbowały bronić rządu Otto Tiefa. Jeszcze tego dnia Józef Stalin rozkazem Naczelnego Dowódcy podziękował zdobywcom Tallinna, a Moskwa uczciła ich salutem 24 salw z 324 dział.

Tallinn bywa nazywany „pierwszym portem bałtyckim leżącym poza polami minowymi Zatoki Fińskiej”. To uproszczenie, choć oddające sens wydarzenia. Od 1941 roku Flota Bałtycka była zamknięta we wschodniej części zatoki, w Kronsztadzie i Leningradzie, za niemiecko-fińskimi zagrodami minowymi. Tallinn dawał jej pierwszą od trzech lat dużą bazę u wyjścia z zatoki, ale sam leżał w pobliżu zachodniej zagrody, ciągnącej się w rejonie wyspy Naissaar ku fińskiemu półwyspowi Porkkala, a trałowanie zatoki trwało jeszcze długo po wojnie. Równie ważne dla floty okazało się to, że po wyjściu Finlandii z wojny mogła korzystać z fińskich szlaków przybrzeżnych.

Chronologie wojny odnotowują ponadto dwa późniejsze wydarzenia: zajęcie całej kontynentalnej Estonii, datowane na 28 września, oraz początek desantu na wyspy zachodnioestońskie, datowany na 29 września.

„Aster”

Zajęcie Tallinna było owocem niemieckiej decyzji o porzuceniu Estonii w nie mniejszym stopniu niż radzieckiego natarcia. Po tym, jak 4 września Finlandia przerwała walki, utrzymanie wybrzeża Zatoki Fińskiej straciło dla Niemców sens. 14 września trzy Fronty Nadbałtyckie rozpoczęły natarcie na Rygę, grożąc odcięciem całej Grupy Armii „Północ”. 15 września dowódca grupy armii gen. płk Ferdinand Schörner zażądał zgody na ewakuację Estonii, a 16 września poleciał z tym do Hitlera, który warunkowo się zgodził; według części opracowań tego samego dnia wydano rozkaz operacji „Aster”. Plan przewidywał, że Oddział Armijny „Narwa” wycofa się przez Viljandi i Parnawę na Łotwę, a część sił i cywilów odpłynie z Tallinna, Paldiski i Haapsalu.

17 września, zanim odwrót się rozpoczął, uderzyła 2 Armia Uderzeniowa Frontu Leningradzkiego. Po nawale artyleryjskiej jej korpusy sforsowały rzekę Emajõgi na wschód od Tartu i rozbiły osłabiony niemiecki II Korpus Armijny. Dowódca frontu marszałek Leonid Goworow spodziewał się, że Niemcy będą bronić Tallinna, i chciał odciąć im drogę do stolicy. Tymczasem w nocy z 18 na 19 września III Korpus Pancerny SS i niemiecka 11 Dywizja Piechoty potajemnie opuściły pozycje nad Narwą, gdzie pół roku trwały walki na linii „Tannenberg” i o przedmoście. Radzieckie rozpoznanie przeoczyło ten odwrót. 8 Armia gen. Filippa Starikowa ruszyła w pościg z opóźnieniem, a niemieckie dywizje forsownym marszem przeszły przez Estonię do Parnawy i dalej pod Rygę.

Estończycy po obu stronach

Odwrót osłaniały w dużej mierze oddziały estońskie: pułki graniczne złożone z poborowych z lutowej mobilizacji, resztki 20 Dywizji Grenadierów SS, batalion „chłopców z Finlandii” i oddziały samoobrony Omakaitse. Niemieckie dowództwo zakładało, że Estończycy i tak nie zechcą opuszczać kraju. Pod Tartu do końca utrzymywała się grupa bojowa ppłk. Alfonsa Rebane, ale reszta frontu nad Emajõgi rozsypała się w ciągu jednego dnia.

Po stronie radzieckiej nacierał 8 Estoński Korpus Strzelecki, sformowany w ZSRR w dużej części z Estończyków zmobilizowanych w 1941 roku i wywiezionych w głąb kraju. 20–21 września jego oddziały zablokowały cofające się znad Narwy estońskie pułki graniczne i resztki dywizji SS nad jeziorem Porkuni w Wirumaa. Według polskiej Wikipedii, opartej na estońskich opracowaniach, zginęło tam ok. 500 żołnierzy walczących po stronie niemieckiej, a ok. 700 dostało się do niewoli. Estońskie źródła, w tym Biała księga państwowej komisji badającej represje, opisują zabójstwa jeńców po bitwie oraz egzekucję 25–30 ciężko rannych estońskich żołnierzy, którzy schronili się w kościele w Avinurme. Dla obu stron była to bratobójcza walka: rodacy, często z tych samych wsi, stali w mundurach dwóch armii, które w latach 1940–1944 kolejno okupowały ich kraj.

W ostatnich dniach niemieckiej władzy doszło też do zbrodni, której ofiarami nie byli Estończycy. 19 września w obozie Klooga pod Tallinnem SS i podległe jej formacje rozstrzelały więźniów – w ogromnej większości Żydów z gett w Wilnie i Kownie – i spaliły ich ciała na stosach z drewna. Szacunki liczby ofiar wahają się od kilkuset do ok. 2 tysięcy. Żołnierze radzieccy, którzy dotarli do obozu kilka dni później, zastali niedopalone stosy; zdjęcia z Kloogi stały się jednym z pierwszych świadectw Zagłady pokazanych światu.

22 września

Tallinn był miastem już raz zniszczonym wojną: w sierpniu 1941 roku z jego portu ewakuowała się Flota Bałtycka, a w marcu 1944 roku radzieckie bombowce spaliły część śródmieścia. We wrześniu port stał się głównym punktem ewakuacji. Niemiecka marynarka pod dowództwem wiceadm. Theodora Burchardiego, dysponująca ok. 50 małymi okrętami i statkami, wywiozła w ciągu kilku dni z Tallinna, Paldiski i innych portów – według niemieckich danych – ok. 50 tysięcy żołnierzy, 20 tysięcy cywilów i tysiąc jeńców. Lotnictwo radzieckie atakowało konwoje. 22 września na środkowym Bałtyku zatonął trafiony przez samolot statek szpitalny „Moero”, który poprzedniego dnia wypłynął z Tallinna z rannymi i uchodźcami. Według części opracowań zginęło ponad 600 osób; estońskie opracowania podają liczby wyższe, przekraczające tysiąc.

Rząd Tiefa, powołany 18 września, nie zdołał zebrać sił do obrony stolicy. Jego członkowie opuścili miasto 21 i 22 września. Ostatnią potyczkę na przedpolach stoczyli pod Pääsküla estońscy żołnierze powracający z armii fińskiej. Gdy rankiem 22 września w Tallinnie pojawiły się czołówki Frontu Leningradzkiego, ulice były puste. Ostatnia jednostka niemiecka – 531 Batalion Artylerii Morskiej – opuściła miasto tego samego ranka. Estońska flaga, którą w tych dniach wciągnięto na wieżę Długi Herman na Toompea, została zerwana i zastąpiona czerwonym sztandarem. Według radzieckich danych korpus Pärna zdobył w mieście 25 samolotów, 185 dział, 230 samochodów i 15 statków w porcie.

Równocześnie radziecka Flota Bałtycka przystąpiła do działań na wybrzeżu. Między 21 a 24 września wysadziła niewielkie desanty w zatokach koło Kundy i Loksy oraz w samym Tallinnie, zajęła wyspę Naissaar i port Paldiski. Okręty floty próbowały przeszkadzać w niemieckiej ewakuacji, ale – jak przyznają także rosyjskie opracowania – większość sił niemieckich zdołała odejść do Rygi lub odpłynąć.

Cała kontynentalna Estonia

Po zajęciu stolicy wojska radzieckie szybko opanowały resztę kraju. 23 września 2 Armia Uderzeniowa zajęła Parnawę, z której tego samego dnia, po wysadzeniu urządzeń portowych, odeszła na Łotwę dywizja SS „Nederland”; a 24 września jej straż tylna stoczyła pod Iklą ostatnią potyczkę na estońskiej ziemi. 24 września 8 Korpus Strzelecki zajął Haapsalu i oczyścił wybrzeże aż po Virtsu, naprzeciw wysp. Do końca 26 września oddziały 2 Armii Uderzeniowej, posuwające się wzdłuż Zatoki Ryskiej, przekroczyły granicę łotewską i połączyły się z wojskami 3 Frontu Nadbałtyckiego gen. Iwana Maslennikowa. Tak zakończyła się operacja tallińska, trwająca od 17 do 26 września.

Niektóre zestawienia podają, że Sowieci zajęli całą kontynentalną Estonię 28 września. Rosyjskie i anglojęzyczne opracowania operacji tallińskiej wskazują jednak 26 września jako dzień, w którym w rękach niemieckich pozostały już tylko wyspy archipelagu; 28 września nie przynosi w nich żadnego przełomu na lądzie. W tych zestawieniach data jest więc najpewniej przesunięta o dwa dni.

Według danych zestawianych w rosyjskich opracowaniach Front Leningradzki stracił w operacji ok. 6,2 tysiąca zabitych i ponad 22,5 tysiąca rannych, a flota – 258 zabitych. Radzieckie komunikaty mówiły o 30 tysiącach zabitych i 15 745 wziętych do niewoli żołnierzach wroga; liczby te, jak wiele podobnych danych z tego okresu, są trudne do sprawdzenia. Niemcom udało się w każdym razie wyprowadzić z Estonii główne siły Oddziału Armijnego „Narwa”; szybkość ewakuacji zaskoczyła, według niemieckich i radzieckich źródeł, zarówno Stawkę, jak i niemieckie naczelne dowództwo.

Desant na wyspy

Na zachodnim wybrzeżu pozostały jeszcze wyspy Archipelagu Zachodnioestońskiego, kontrolujące wejście do Zatoki Ryskiej i szlaki morskie na Bałtyku. Broniła ich głównie niemiecka 23 Dywizja Piechoty, rozdzielona między wyspy. Kalendaria datują początek radzieckiej operacji moonsundzkiej na 29 września. Według rosyjskich opracowań operacja rozpoczęła się dwa dni wcześniej: 27 września batalion piechoty morskiej, przewieziony kutrami torpedowymi, wylądował na wyspie Vormsi, opanowanej do 28 września. 29 września nastąpił natomiast główny desant – na wyspę Muhu w rejonie Kuivastu. Pierwszego dnia wysadzono tam ok. 1150 żołnierzy, a nazajutrz kutry w 181 kursach przewiozły całą 249 Dywizję Strzelecką. W desancie brały udział estoński korpus strzelecki i 109 Korpus Strzelecki, a do przewozu użyto także amerykańskich amfibii DUKW z dostaw lend-lease. Niemcy wycofali się z Muhu po słabym oporze, wysadzając groblę łączącą wyspę z Saremą.

Miejsce w wojnie

Upadek Tallinna zamknął trwającą od stycznia 1944 roku walkę o północną Estonię i otworzył radzieckiej Flocie Bałtyckiej drogę z Zatoki Fińskiej na środkowy Bałtyk. W październiku wojska radzieckie zajęły Hiumę i większą część Saremy, a niemieckie oddziały zepchnięte na półwysep Sõrve broniły się, wspierane ogniem ciężkich krążowników, aż do 24 listopada. Na Łotwie Grupa Armii „Północ” utrzymała Rygę do połowy października, a potem została odcięta w Kurlandii.

Dla Estończyków 22 września oznaczał początek drugiej okupacji radzieckiej. Według Białej księgi już w październikowym raporcie ludowy komisarz spraw wewnętrznych Estońskiej SRR meldował do Moskwy o 1200 aresztowanych i ok. 8 tysiącach osób zapisanych jako „wrogowie publiczni”. Członkowie rządu Tiefa trafili do więzień i łagrów, część żołnierzy walczących po stronie niemieckiej poszła do lasów i zasiliła ruch Leśnych Braci, a w 1949 roku masowa deportacja przypieczętowała kolektywizację wsi. Radziecka historiografia opisywała 22 września jako „wyzwolenie Tallinna”; w niepodległej Estonii ten sam dzień obchodzony jest od 2007 roku jako Dzień Ruchu Oporu, upamiętniający rząd, który przez kilka dni próbował przywrócić państwo między dwiema okupacjami.