Pokój moskiewski

Późnym wieczorem 12 marca 1940 roku na Kremlu fińska delegacja z premierem Risto Rytim na czele podpisała traktat pokojowy ze Związkiem Radzieckim. Po radzieckiej stronie podpisy złożyli przewodniczący Rady Komisarzy Ludowych i ludowy komisarz spraw zagranicznych Wiaczesław Mołotow, sekretarz partii w Leningradzie Andriej Żdanow i Aleksandr Wasilewski ze Sztabu Generalnego Armii Czerwonej. Finlandia oddawała cały Przesmyk Karelski z Wyborgiem, północne i zachodnie wybrzeże Ładogi, skrawki ziemi na dalekiej północy i wyspy w Zatoce Fińskiej, a półwysep Hanko wydzierżawiała ZSRR na bazę morską. Następnego dnia, 13 marca, o 11.00 czasu fińskiego ustał ogień. Wojna zimowa trwała 105 dni.

Do tego pokoju prowadziły trzy kroki: 5 marca Finlandia zawiadomiła Moskwę, że przyjmuje jej warunki, 6 marca wysłała do Moskwy delegację, a 12 marca podpisała traktat. Każda z tych trzech dat wymaga uzupełnienia. Decyzję o przyjęciu warunków „w zasadzie” rząd w Helsinkach podjął już 29 lutego, ale jej nie wysłał, bo w ostatniej chwili zawahał się wobec obietnic Wielkiej Brytanii i Francji. 5 marca zawiadomił Moskwę ostatecznie. Warunki, które delegacja zastała na Kremlu, okazały się zaś cięższe od tych, które 5 marca przyjęto.

Kanał sztokholmski

Od pierwszego dnia wojny Moskwa nie uznawała rządu w Helsinkach. Rozmawiała tylko z marionetkowym „rządem ludowym” Fińskiej Republiki Demokratycznej, który 1 grudnia 1939 roku powołała w przygranicznym Terijoki pod przewodnictwem komunisty Otto Kuusinena. Gabinet Rytiego, utworzony tego samego dnia, a z nim minister spraw zagranicznych Väinö Tanner i minister bez teki Juho Kusti Paasikivi, szukali kontaktu z Kremlem od początku. W styczniu 1940 roku znaleźli go w Sztokholmie. Fińska pisarka i przedsiębiorczyni Hella Wuolijoki, znająca osobiście radziecką posłankę w Szwecji Aleksandrę Kołłontaj, spotykała się z nią od 10 stycznia niemal codziennie w sztokholmskim Grand Hotelu. 29 stycznia Mołotow dał znać przez Szwedów, że ZSRR nie wyklucza porozumienia z rządem Rytiego. Tym samym „rząd” Kuusinena stracił rację bytu, choć Moskwa jeszcze przez kilka tygodni straszyła Finów, że może zawrzeć pokój z nim.

Szwecja odgrywała odtąd rolę pośrednika, ale z własnym interesem. Jej minister spraw zagranicznych Christian Günther obawiał się, że wojna fińska ściągnie do Skandynawii wojska alianckie, a za nimi niemieckie, i naciskał na Finów, by przyjęli niemal każde warunki. Na początku lutego zaczęła się na Przesmyku Karelskim wielka radziecka ofensywa, a 11 lutego Armia Czerwona przełamała Linię Mannerheima. 23 lutego Mołotow przekazał przez szwedzkiego posła w Moskwie warunki minimalne: dzierżawę Hanko, cały Przesmyk Karelski z Wyborgiem, północno-wschodnie wybrzeże Ładogi z Sortawałą, mniej więcej wzdłuż granicy z czasów Piotra Wielkiego, oraz układ o wspólnej obronie Zatoki Fińskiej. W zamian ZSRR miał wycofać wojska z zajętego w grudniu Petsamo. Moskwa dodała, że jeśli Finowie warunków nie przyjmą, później usłyszą cięższe.

W Helsinkach uznano je za straszne, bo rozbijały geograficzną całość kraju. Rząd chciał najpierw sprawdzić, czy jest jakakolwiek alternatywa. Szwecja odpowiedziała 24 lutego, że regularnego wojska nie wyśle i nie przepuści wojsk alianckich, a 27 lutego premier Per Albin Hansson powtórzył to Tannerowi w Sztokholmie. 28 lutego Kołłontaj zażądała przez Günthera odpowiedzi w ciągu dwóch dni. Tego samego dnia Tanner oświadczył rządowi, że Finlandia jest sama i musi przyjąć warunki, jakkolwiek ciężkie. Ryti poparł go bez zastrzeżeń, a 29 lutego, po raporcie ministrów, którzy pojechali do Kwatery Głównej i usłyszeli od marszałka Carla Gustafa Emila Mannerheima, że położenie jest „więcej niż krytyczne”, rząd zatwierdził późnym wieczorem odpowiedź: Finlandia uważa warunki za podstawę rokowań i przyjmuje je w zasadzie. Przeciw byli tylko minister obrony Juho Niukkanen i minister oświaty Uuno Hannula.

Między Moskwą a Paryżem

Odpowiedź z 29 lutego nie została jednak wysłana. Tej samej nocy przyszły z Paryża i Londynu depesze, które wszystko zmieniły. Premier Francji Édouard Daladier obiecywał 50 tysięcy żołnierzy i sto bombowców do końca marca, jeśli Finlandia oficjalnie poprosi o pomoc, a Londyn ostrzegał, że jeśli Finowie podejmą rokowania, przygotowania do wyprawy zostaną wstrzymane, a dostawy broni ustaną. Rano 1 marca rząd zmienił zdanie i zamiast przyjęcia warunków poprosił Moskwę o wyjaśnienie, gdzie ma przebiegać nowa granica i jakie Finlandia dostanie odszkodowanie.

Odpowiedzi z obu stron rozczarowały. Günther ostrzegał, że w Moskwie pytania zostaną odczytane jako odmowa. 2 marca Wielka Brytania i Francja formalnie zwróciły się do Norwegii i Szwecji o prawo przemarszu i zostały odprawione z niczym. 3 marca posłowie obu mocarstw w Helsinkach wyjaśnili, że jeśli Finlandia poprosi o pomoc do 5 marca, pierwsze oddziały wyjdą w morze 11 marca, dotrą do Narwiku 20 marca, a do Finlandii w pierwszej połowie kwietnia, w sile około 6 tysięcy ludzi, a potem więcej. Na pytanie, co będzie, jeśli Szwedzi i Norwegowie nadal odmówią przejścia, nie umieli odpowiedzieć. Większość rządu wolała jednak jeszcze czekać.

5 marca: Finlandia przyjmuje warunki

Rozstrzygnęło położenie na froncie. Od 3 marca Armia Czerwona nacierała na Wyborg i szła po lodzie Zatoki Wyborskiej na jej zachodni brzeg, na tyły fińskiej obrony. Rano 5 marca gen. Rudolf Walden, przemysłowiec i zaufany człowiek Mannerheima w rządzie, zrelacjonował gabinetowi rozmowę z Kwaterą Główną. Chory i wyczerpany marszałek powiedział przez telefon, że położenie na lodzie zatoki jest beznadziejne, bo nie ma już żadnych odwodów, a pomocy zachodniej będzie za mało i przyjdzie za późno. Tanner wezwał rząd, by wreszcie podjął decyzję, Ryti go poparł, dodając tylko prośbę o przerwanie walk na czas rokowań. Poza Hannulą wszyscy ministrowie zgodzili się, że Finlandia przyjmuje warunki, a jeśli Moskwa odmówi, zwróci się o pomoc do Zachodu.

O 11.30 Tanner zadzwonił do Günthera i usłyszał, że przyszła odpowiedź z Moskwy: Mołotow obstaje przy Wyborgu i Sortawale, zgadza się czekać jeszcze kilka dni, ale grozi, że potem żądania wzrosną, a ZSRR zawrze układ z Kuusinenem. Tanner odpowiedział, że Finlandia warunki przyjmuje, a szczegóły można ustalić w rokowaniach. Fińska nota trafiła do radzieckiej ambasady w Sztokholmie przed południem. Szwedzi zaproponowali od siebie przerwanie ognia od 6 marca. Odpowiedź Mołotowa nadeszła w nocy z 5 na 6 marca: ZSRR, „zważywszy, że rząd fiński przyjął warunki”, zgadza się na rokowania o zawarciu pokoju i czeka na delegację w Moskwie, ale nie zgadza się na rozejm, dopóki trwają rozmowy, bo położenie na froncie jest „nieokreślone”.

6 marca: delegacja jedzie do Moskwy

Przed południem 6 marca Tanner przekonywał rząd, że Finlandia nic nie straci, wysyłając delegację, a jeśli wybierze drogę Zachodu, może podzielić los Polski. Rząd jednogłośnie postanowił jechać do Moskwy i jednocześnie poprosił Londyn i Paryż o przedłużenie terminu na apel o pomoc do 12 marca. Po południu ustalono skład delegacji. Paasikivi nalegał, by stanął na jej czele sam premier, bo tylko to przekona Rosjan o powadze Finów i da traktatowi autorytet w kraju. Do Moskwy pojechali więc Ryti, Paasikivi, który jesienią 1939 roku prowadził na Kremlu rozmowy z Józefem Stalinem, gen. Walden, władający dobrze rosyjskim, i socjaldemokratyczny poseł, historyk prof. Väinö Voionmaa. Mannerheim sprzeciwiał się wyjazdowi Waldena, ale go nie posłuchano.

Wieczorem 6 marca delegacja pojechała samochodami do Turku, skąd poleciała do Sztokholmu. Tam czekały na nią paszporty na fałszywe nazwiska i samolot przygotowany przez rząd szwedzki. 7 marca rano Finowie wylecieli przez Rygę do Moskwy, gdzie dotarli wieczorem. Ku ich rozczarowaniu Stalin nie wziął udziału w rokowaniach.

Dyktat na Kremlu

Pierwsze spotkanie odbyło się 8 marca o 19.00. Mołotow i Żdanow przyjęli wobec Finów ton oskarżycielski i przedstawili warunki znacznie cięższe od lutowych. Nowa granica miała biec na zachód od linii Piotra Wielkiego, odcinając Finlandii zakłady przemysłowe w Enso i Värtsilä. Doszło żądanie oddania części gmin Salla i Kuusamo na północy, rzekomo dla ochrony kolei murmańskiej, części półwyspów Rybackiego i Średniego nad Morzem Barentsa oraz budowy kolei z Kandałakszy do Kemijärvi, dla tranzytu radzieckich towarów do Szwecji. Ryti zaproponował, by mieszkańcy oddawanych ziem mogli w nich pozostać. Według wspomnień ministra Niukkanena Mołotow i Żdanow odrzucili to stanowczo: Moskwa chciała dostać te ziemie bez ludzi, tak jak opustoszały w czasie wojny.

9 marca rząd poznał nowe żądania i przyjął je z oburzeniem. Niukkanen i Hannula domagali się zerwania rozmów i apelu do Zachodu, a prezydent Kyösti Kallio skłaniał się ku temu samemu. Wieczorem Tanner odczytał raport, który Mannerheim przesłał od dowódcy Armii Przesmyku Karelskiego gen. por. Erika Heinrichsa. Heinrichs pisał, że dalsze walki mogą przynieść tylko dalsze osłabienie armii i nowe straty terytorialne, że bataliony liczą poniżej 250 ludzi, straty idą w tysiące dziennie, a dowódcy korpusów nie dają frontowi więcej niż tydzień. Po tym raporcie rząd w nocy z 9 na 10 marca dał delegacji pełną swobodę działania. 10 marca o 14.00 odbyło się drugie spotkanie. Rosjanie nie ustąpili. 11 marca rząd i parlamentarna komisja spraw zagranicznych zgodzili się przyjąć warunki. Wieczorem tego dnia, na trzecim spotkaniu, Mołotow odrzucił ostatnie fińskie prośby o poprawki granicy, a także o przerwanie ognia przed podpisaniem traktatu. Ryti był później przekonany, że do sztywności Rosjan przyczyniła się przedwczesna depesza fińskiej agencji prasowej do Sztokholmu, która 11 marca ogłosiła, że komisja przyjęła warunki, zanim delegacja skończyła się targować.

12 marca w Helsinkach rząd zatwierdził pełnomocnictwa dla delegacji. Kallio, podpisując je, miał powiedzieć: „Niech uschnie ręka, która podpisuje taki dokument”. Pełnomocnictwa przesłano do Moskwy telegraficznie, otwartym tekstem. Wieczorem na Kremlu podpisano traktat i protokół o zakończeniu działań wojennych. W Helsinkach wiadomość dotarła po północy, najpierw za pośrednictwem niemieckiego radia, a nad ranem przyszedł przez Sztokholm tekst protokołu.

Warunki traktatu

Traktat liczył dziewięć artykułów. Wstęp mówił o zapewnieniu bezpieczeństwa Leningradu, Murmańska i kolei murmańskiej. Artykuł 2 przesuwał granicę tak, że do ZSRR przechodził cały Przesmyk Karelski z Wyborgiem i Zatoką Wyborską z wyspami, zachodnie i północne wybrzeże Ładogi z miastami Kexholm (Prioziersk), Sortawała i Suojarwi, wyspy w Zatoce Fińskiej, w tym Suursaari, obszar na wschód od Märkäjärvi z Kuolajärvi w gminie Salla oraz fińska część półwyspów Rybackiego i Średniego. Razem było to około 35 tysięcy kilometrów kwadratowych, według różnych obliczeń od 9 do 11 procent terytorium państwa, więcej, niż ZSRR żądał przed wojną. Według fińskich szacunków Finlandia straciła około jednej ósmej pól i lasów, blisko jedną trzecią energii wodnej i około jednej piątej potencjału przemysłowego i transportowego. Wiele z oddanych ziem było w chwili podpisania wciąż w rękach fińskiej armii.

Artykuł 3 zobowiązywał obie strony do wzajemnej rezygnacji z napaści i do niezawierania sojuszy skierowanych przeciw drugiej stronie. Artykuł 4 oddawał ZSRR w dzierżawę na 30 lat, za 8 milionów marek rocznie, półwysep Hanko z okolicznymi wyspami i wodami na bazę morską, z prawem utrzymywania tam wojsk lądowych i lotnictwa. Finowie mieli opuścić Hanko w ciągu dziesięciu dni; Rosjanie żądali najpierw trzech. Artykuł 5 zwracał Finlandii Petsamo, z ograniczeniami zbrojeń na wybrzeżu arktycznym, takimi jak w traktacie w Tartu z 1920 roku, artykuł 6 dawał ZSRR wolny tranzyt przez Petsamo do Norwegii, a artykuł 7 zobowiązywał obie strony do zbudowania, w miarę możliwości jeszcze w 1940 roku, kolei z Kandałakszy do Kemijärvi. Traktat wchodził w życie z chwilą podpisania i podlegał ratyfikacji w ciągu dziesięciu dni. Protokół ustalał, że działania wojenne ustaną 13 marca o 12.00 czasu leningradzkiego, czyli o 11.00 czasu fińskiego, a od 15 marca wojska obu stron miały się rozchodzić do nowej granicy po co najmniej siedem kilometrów dziennie. Armia Czerwona miała opuścić Petsamo do 10 kwietnia. Odszkodowań nie było, ale Moskwa wkrótce zażądała wydania taboru kolejowego i urządzeń z oddanych ziem.

13 marca: koniec walk

Do ostatniej chwili walczono pod Wyborgiem, nad zatoką i nad Vuoksi. Według fińskich relacji na kwadrans przed jedenastą radziecka artyleria otworzyła gwałtowny ogień na fińskie pozycje, zabijając i raniąc kilkuset żołnierzy, a w Salli lotnictwo bombardowało linie fińskie jeszcze w południe. W południe Tanner odczytał przez radio warunki pokoju. Dla Finów, którzy przez trzy miesiące słyszeli o zwycięstwach, był to wstrząs. Mannerheim w rozkazie dziennym oddał hołd żołnierzom i poległym.

15 marca na tajnym posiedzeniu Eduskunta ratyfikowała traktat 145 głosami przeciw 3, przy 9 głosach wstrzymujących się. Przeciwnicy pokoju, Niukkanen i Hannula, odeszli z rządu, a ministrem obrony został Walden. 16 marca Kallio ratyfikował traktat, a 20 marca Paasikivi i Voionmaa wymienili w Moskwie dokumenty ratyfikacyjne (część źródeł podaje 21 marca). Paasikivi został wkrótce posłem w Moskwie. Najcięższym skutkiem pokoju była ewakuacja. Ludność oddanych ziem prawie w całości wybrała wyjazd do Finlandii. W ciągu kilku tygodni z Karelii i z Hanko wyjechało około 420 tysięcy ludzi, około 11–12 procent ludności kraju, zabierając, co dało się zabrać, i zostawiając domy, gospodarstwa i groby.

Bilans wojny

Według ustaleń fińskich historyków z 2005 roku Finlandia straciła w wojnie 25 904 zabitych i zaginionych żołnierzy oraz 43 557 rannych. Do radzieckiej niewoli trafiło od 800 do 1100 Finów. Radzieckie naloty zabiły 957 cywilów.

Straty radzieckie pozostają przedmiotem sporu. Moskwa podała pod koniec marca 1940 roku niespełna 49 tysięcy zabitych i około 159 tysięcy rannych i chorych. Zespół rosyjskich historyków wojskowych pod kierunkiem Grigorija Kriwoszejewa ustalił w latach 90. 126 875 zabitych, zmarłych i zaginionych, a nowsze badania archiwalne podają od około 135 do 168 tysięcy poległych i zaginionych. Ponad 5,5 tysiąca czerwonoarmistów trafiło do fińskiej niewoli, a po powrocie do ZSRR wielu z nich do łagrów.

Interwencja, która nie nadeszła

Pokój zawarto w ostatnich godzinach przed terminem, do którego Londyn i Paryż czekały na fiński apel. W Paryżu, gdzie sprawa fińska stała się kwestią polityki wewnętrznej, wyprawę naprawdę przygotowywano. Plan uzgodniony 5 lutego przewidywał przejście przez Narwik i szwedzkie kopalnie rudy, ale Norwegia i Szwecja konsekwentnie odmawiały przemarszu, a liczby, które słyszeli Finowie, zmieniały się z dnia na dzień: od 50 tysięcy żołnierzy w zapowiedziach Daladiera po 12–13 tysięcy w brytyjskich planach, z czego do Finlandii miało dotrzeć w kwietniu około 6 tysięcy. 11 marca premier Neville Chamberlain zapewniał w Izbie Gmin, że Wielka Brytania i Francja są gotowe pomóc Finlandii wszystkimi siłami, jeśli o to poprosi. 12 marca Francja wydała rozkaz rozpoczęcia operacji, a gabinet brytyjski wieczorem zatwierdził instrukcje dla dowódców. Kilka godzin później traktat został podpisany. 14 marca Londyn odwołał przygotowania.

Stalin brał jednak groźbę interwencji poważnie. Fińscy historycy, jak Kimmo Rentola, uważają, że obawa przed wojną z Wielką Brytanią i Francją, w tym przed alianckimi planami bombardowania radzieckich pól naftowych w Baku, skłoniła go do zawarcia pokoju z rządem Rytiego, zamiast doprowadzić wojnę do końca i osadzić w Helsinkach Kuusinena. Do pokoju namawiały Finów także Niemcy, które obawiały się przede wszystkim alianckiego desantu w Skandynawii. Według relacji byłego premiera Toivo Kivimäkiego, który pod koniec lutego sondował nastroje w Berlinie, Hermann Göring radził mu przyjąć pokój nawet na najcięższych warunkach, bo Finlandia odzyska później stracone ziemie „z procentem”. Wpływu tej rady na decyzję rządu nie da się jednak udowodnić.

Miejsce w wojnie

Pokój moskiewski zakończył wojnę, którą Związek Radziecki zaczął, by osadzić w Helsinkach posłuszny rząd, a skończył układem z rządem, którego przez dwa miesiące nie uznawał. Finlandia straciła Karelię, ale jako jedyne z państw, którym Stalin postawił w 1939 roku żądania na podstawie paktu Ribbentrop-Mołotow, zachowała niepodległość, armię i rząd. Kilka miesięcy później, w czerwcu 1940 roku, Estonia, Łotwa i Litwa zostały zajęte przez Armię Czerwoną bez walki, a Rumunia oddała Besarabię.

Klęska Finlandii, którą obiecywano ratować, uderzyła w rządy aliantów. We Francji już 20 marca 1940 roku upadł gabinet Daladiera. Alianci nie porzucili jednak pomysłu odcięcia Niemiec od szwedzkiej rudy, a w Berlinie trwały przygotowania do operacji „Weserübung”. 9 kwietnia 1940 roku Niemcy zaatakowały Danię i Norwegię. Przebieg wojny zimowej umocnił Adolfa Hitlera w przekonaniu, że Armia Czerwona jest słaba. W Moskwie wyciągnięto z niej wnioski: w maju 1940 roku Siemion Timoszenko zastąpił Klimienta Woroszyłowa na stanowisku ludowego komisarza obrony.

Dla Finów piętnaście miesięcy po 13 marca nazwano „pokojem przejściowym” (fiń. välirauha). Moskwa zgłaszała kolejne żądania, sprzeciwiła się planom sojuszu obronnego Finlandii i Szwecji, domagała się demilitaryzacji Wysp Alandzkich i udziału w kopalniach niklu w Petsamo, a w listopadzie 1940 roku Mołotow w Berlinie dopytywał, czy ZSRR może „rozwiązać sprawę fińską”. Finlandia, osamotniona, zbliżyła się do Niemiec. We wrześniu 1940 roku zgodziła się na tranzyt wojsk niemieckich do Norwegii, a w czerwcu 1941 roku przystąpiła u boku Rzeszy do wojny kontynuacyjnej, by odzyskać ziemie oddane w Moskwie. Odzyskała je na trzy lata. W 1944 roku rozejm moskiewski przywrócił granicę z 1940 roku, a zamiast Hanko ZSRR wydzierżawił półwysep Porkkala pod Helsinkami. Z wyjątkiem Petsamo, które Finlandia oddała w 1944 roku, granica wytyczona 12 marca 1940 roku przetrwała do dziś.