Wyzwolenie Ostendy

8 września 1944 roku na nadmorskie bulwary Ostendy wjechały kanadyjskie samochody pancerne. Należały do 18 Pułku Samochodów Pancernych (12th Manitoba Dragoons), pułku rozpoznawczego II Korpusu Kanadyjskiego, który w tych dniach przeczesywała belgijskie wybrzeże przed nadciągającą piechotą. Niemców w mieście już nie było: garnizon wycofał się bez walki, zostawiając za sobą betonowe bunkry Wału Atlantyckiego, zaminowane plaże i zniszczony port. Następnego dnia, 9 września, do Ostendy weszła 4 Kanadyjska Brygada Piechoty bryg. Fredericka Cabeldu z 2 Kanadyjskiej Dywizji Piechoty i obsadziła miasto.

Pod 8 września kalendaria wojny podają, że Ostendę wyzwoliły wojska kanadyjskie, i to się zgadza. Kanadyjska historia oficjalna (C.P. Stacey, „The Victory Campaign”) jako dzień zajęcia miasta podaje 9 września, zaznaczając w przypisie, że samochody pancerne były w Ostendzie dzień wcześniej. Źródła belgijskie i miejska tradycja przyjmują jako dzień wyzwolenia Ostendy 8 września, gdy w mieście pojawili się pierwsi Kanadyjczycy.

Kanadyjczycy na wybrzeżu

Po przekroczeniu Sekwany 1 Armia Kanadyjska gen. Harry’ego Crerara dostała od feldmarszałka Bernarda Montgomery’ego zadanie oczyszczenia pasa nadbrzeżnego i zdobycia portów nad kanałem La Manche i Morzem Północnym. Alianci, zaopatrywani wciąż głównie przez plaże i porty Normandii, pilnie potrzebowali przystani bliżej frontu. Według Staceya główny kwatermistrz Crerara mówił 7 września, że dziesięciotonowa ciężarówka jest teraz warta więcej niż czołg Sherman. Wielki port w Antwerpii zajęto wprawdzie 4 września nietknięty, ale ujście Skaldy, które prowadziło do niego od morza, wciąż było w rękach Niemców.

2 Kanadyjska Dywizja Piechoty gen. mjr. Charlesa Foulkesa po wejściu do Dieppe 1 września i kilku dniach odpoczynku ruszyła 6 września na północ. Hitler rozkazał tymczasem 4 września bronić jako twierdz Boulogne, Dunkierki, rejonu Calais, wyspy Walcheren z portem we Flushing (Vlissingen), przedmościa Antwerpii i linii Kanału Alberta. Załogi tych portów miała uzupełnić cofająca się wzdłuż wybrzeża 15 Armia. Ostendy na tej liście nie było, dlatego Niemcy nie próbowali jej utrzymać.

Kanadyjczycy rozdzielili siły. Kanadyjska 3 Dywizja Piechoty szykowała się do szturmu Boulogne i Calais, a 5 Brygada Piechoty 2 Dywizji 7–9 września zajęła Bourbourg i po ciężkich walkach Loon-Plage na przedpolu Dunkierki, po czym przeszła do blokady twierdzy, liczącej według ówczesnych szacunków około 10 tysięcy żołnierzy. 6 Brygada przekroczyła granicę belgijską i zajęła Veurne, De Panne i Nieuwpoort. Pod Nieuwpoort pułk South Saskatchewan otrzymał – jak odnotowuje Stacey – cenną pomoc od belgijskiej Białej Brygady, która dostarczyła dokładnych danych o sile, umocnieniach i polach minowych nieprzyjaciela. 4 Brygada, początkowo w odwodzie, poszła wybrzeżem dalej, ku Ostendzie.

Kąpielisko za Wałem Atlantyckim

Ostenda, przed wojną modne kąpielisko z kasynem, hipodromem i promenadą z epoki belle époque, a zarazem port promów do Dover, znalazła się pod okupacją pod koniec maja 1940 roku, w ostatnich dniach kampanii belgijskiej. Dla Niemców była przede wszystkim punktem obrony wybrzeża. Na wydmach i w samym mieście wyrosły baterie artylerii, schrony i stanowiska ogniowe Wału Atlantyckiego, a na gruzach zniszczonego kasyna (Kursaalu) zbudowano bunkier. W porcie stacjonowały niemieckie jednostki obrony wybrzeża. Dlatego Ostenda przez całą wojnę była celem nalotów – najpierw niemieckich w maju 1940 roku, potem brytyjskich i amerykańskich – i należała do najciężej bombardowanych miast Belgii. W gruzach legły m.in. ratusz, poczta, Kursaal i znaczna część zabudowy nadmorskiej.

We wrześniu 1944 roku ta potężna linia umocnień okazała się bezużyteczna. Fortyfikacje Ostendy, z wielkimi betonowymi stanowiskami dział o doskonałym polu ostrzału, zrobiły – jak pisze Stacey – duże wrażenie na żołnierzach kanadyjskich, ale nie było komu ich bronić. Niemieckie jednostki z wybrzeża albo zasilały załogi portów-twierdz, albo cofały się na północny wschód, ku Skaldzie, skąd przeprawiały się na wyspy ujścia rzeki.

Port do odbudowy

Wycofujący się Niemcy częściowo zniszczyli urządzenia portowe, zatopili w basenach statki i zaminowali wejście. Kanadyjczycy, a potem brytyjscy saperzy i marynarka, musieli najpierw usunąć miny i wraki. Według Staceya od 28 września, w oczekiwaniu na otwarcie Antwerpii, przez Ostendę zaczęły płynąć zaopatrzenie i paliwo luzem, co nieco odciążyło przeciążone linie zaopatrzenia 21 Grupy Armii. Port był niewielki, ale w sytuacji, w której Le Havre zdobyto zniszczony, a Boulogne, Calais i Dunkierka wciąż trzymały się w rękach Niemców, każda czynna przystań nad Morzem Północnym miała znaczenie.

Z Ostendy część 4 Brygady przeszła wkrótce na południowe przedmieścia Brugii. 10–12 września pułk Essex Scottish oblegał na wydmach na wschód od Nieuwpoort potężną baterię nadbrzeżną. Jej załoga – według dowódcy pułku 316 ludzi – poddała się 12 września, kosztem dwóch zabitych i trzech rannych Kanadyjczyków. Tego samego dnia Niemcy bez walki opuścili Brugię, do której za samochodami pancernymi 12th Manitoba Dragoons weszła piechota 4 Brygady. Kanadyjskie dzienniki bojowe opisują tysiące rozentuzjazmowanych mieszkańców, którzy na blisko godzinę unieruchomili kolumnę pojazdów.

Kanał pod Brugią i Polacy w głębi Flandrii

Dalej w głąb lądu walki były znacznie cięższe. Kanadyjska 4 Dywizja Pancerna, nacierająca od Saint-Omer w kierunku Brugii i Eeklo, 8 września natrafiła na kolejną niemiecką linię opóźniania – kanał łączący Brugię z Gandawą. Wieczorem pułk Argyll and Sutherland Highlanders of Canada przeprawił się pod Moerbrugge, kilka kilometrów na południe od Brugii, na znalezionych łodziach, bez przygotowanego sprzętu przeprawowego i bez większego wsparcia artylerii. Pod ogniem moździerzy i dział 88 mm batalion poniósł ciężkie straty, ale utrzymał przyczółek, do którego w nocy dołączył pułk Lincoln and Welland. Saperzy zdołali zbudować most dopiero w nocy z 9 na 10 września, a przyczółek rozszerzano powoli w trudnym, zadrzewionym terenie.

Na prawo od Kanadyjczyków posuwała się polska 1 Dywizja Pancerna gen. bryg. Stanisława Maczka. 6 września zajęła Ypres, 7 września Roeselare, a 8 września – w dniu wejścia Kanadyjczyków do Ostendy – przy pomocy belgijskiego podziemia opanowała Tielt i walczyła o Ruiselede. Jej próby sforsowania tego samego kanału na północny zachód od Aalter, 9 września i w nocy z 10 na 11 września, nie powiodły się wobec silnego oporu i braku sprzętu przeprawowego. 11 września dywizja została przesunięta pod Gandawę, gdzie zluzowała brytyjską 7 Dywizję Pancerną, która kilka dni wcześniej wyzwoliła miasto.

Miejsce w wojnie

Wyzwolenie Ostendy było epizodem bez walki, ale dobrze pokazuje sytuację aliantów we wrześniu 1944 roku. Front przesuwał się szybciej, niż nadążało zaopatrzenie, a Niemcy, zamiast bronić wszystkiego, trzymali się portów, które uznali za kluczowe. Le Havre padło 12 września, Boulogne i Calais Kanadyjczycy zdobyli dopiero pod koniec września po ciężkich walkach, a Dunkierka, blokowana przez cały czas, skapitulowała dopiero w maju 1945 roku. W tym układzie mała, zniszczona Ostenda szybko stała się jednym z portów zaopatrzeniowych frontu.

Na północny wschód od Brugii, za kanałem Leopolda, Niemcy utrzymali przyczółek obejmujący okolice Breskens i południowy brzeg ujścia Skaldy, od Zeebrugge – nadmorskiego portu Brugii – po zatokę Braakman. Zeebrugge i Knokke wyzwolono dopiero 1–3 listopada, a ich zajęcie zamknęło walki o ostatni skrawek okupowanej Belgii na zachód od Skaldy. Przez ten przyczółek i przez Terneuzen do 23 września przeprawiła się na wyspy znaczna część 15 Armii – według niemieckiego raportu przytoczonego przez Staceya ponad 86 tysięcy żołnierzy. Te same oddziały broniły potem ujścia Skaldy. Dopiero zakończona na początku listopada bitwa o Skaldę, w której główny ciężar ponieśli Kanadyjczycy, a także Brytyjczycy i Polacy, otworzyła drogę do Antwerpii; pierwsze statki wpłynęły do niej pod koniec listopada. Do tego czasu Ostenda pozostawała obok Dieppe jednym z niewielu czynnych portów zaopatrujących aliantów na północnym odcinku frontu. Miasto, choć wolne od 8 września, odbudowywało się po wojnie latami, a znaczną część zniszczonej zabudowy nadmorskiej zastąpiły nowe bloki mieszkalne.