Kapitulacja Boulogne

22 września 1944 roku po południu w forcie nad Le Portel, na południowym skraju Boulogne-sur-Mer, do niewoli kanadyjskiej poszedł gen. por. Ferdinand Heim, komendant niemieckiej twierdzy Boulogne. Zakończyła się w ten sposób operacja „Wellhit” – sześciodniowy szturm 3 Kanadyjskiej Dywizji Piechoty gen. Daniela Spry’ego na jeden z portów nad kanałem La Manche, które Adolf Hitler kazał bronić do końca. Według kanadyjskiej historii oficjalnej Charlesa P. Stacey’ego do niewoli trafiło około 9,5 tysiąca Niemców, a straty dywizji wyniosły około 600 zabitych i rannych.

Osiem dni później, 30 września, skapitulował garnizon Calais, zdobywanego przez tę samą dywizję w operacji „Undergo”. Niektóre kalendaria przypominają pod tą datą, że Hitler uważał kiedyś Calais za najbardziej prawdopodobne miejsce alianckiej inwazji przez kanał. Rzeczywiście, przez większą część 1944 roku niemieckie dowództwo spodziewało się głównego desantu właśnie w Pas-de-Calais, w najwęższym miejscu cieśniny, i jeszcze długo po lądowaniu w Normandii trzymało tam całą 15 Armię. Obie kapitulacje zamykały oczyszczanie wybrzeża, przy którym kiedyś Niemcy czekali na inwazję – ale nie dały aliantom tego, czego najbardziej potrzebowali: szybko działających portów.

Twierdze nad kanałem

Gdy na początku września wojska alianckie przeszły przez północną Francję i Belgię, porty kanału La Manche miały dla nich ogromne znaczenie. Zaopatrzenie armii wciąż szło przez plaże i porty Normandii, a każdy kilometr pościgu wydłużał drogę ciężarówek. 1 Armia Kanadyjska gen. Harry’ego Crerara dostała zadanie oczyszczenia wybrzeża. Dieppe jej 2 Dywizja zajęła 1 września bez walki, ale 4 września, gdy Brytyjczycy wjechali do Antwerpii, Hitler ogłosił twierdzami Boulogne, Dunkierkę i rejon Calais, a Hawr był już na tej liście wcześniej. Ich załogi miały walczyć do ostatniego żołnierza, a w razie upadku – zniszczyć urządzenia portowe. Hawr brytyjskie dywizje 1 Armii Kanadyjskiej zdobyły 12 września. Lepiej poszło z Ostendą, której Niemcy nie ogłosili twierdzą – Kanadyjczycy weszli do niej już 8–9 września, choć port był zniszczony.

W Boulogne Heim dowodził zbieraniną około 10 tysięcy ludzi: starszych żołnierzy z jednostek garnizonowych, marynarzy, obsług artylerii przeciwlotniczej i resztek oddziałów wycofanych znad Sekwany. Sam generał trafił do Boulogne po burzliwej karierze. W listopadzie 1942 roku dowodził pod Stalingradem 48 Korpusem Pancernym, który nie zdołał powstrzymać radzieckiego przełamania; Hitler uczynił go wówczas jednym z winnych klęski – Heim został zwolniony, aresztowany i przez kilka miesięcy więziony. Przywrócony później do służby, objął dowództwo garnizonu w Boulogne. Jak sam przyznawał po wojnie, umocnienia od strony morza były silne, ale od strony lądu prawie ich nie było.

Operacja „Wellhit”

Kanadyjczycy podeszli pod Boulogne już na początku września, ale 9 Brygada Piechoty, licząca na zajęcie miasta z marszu, została zatrzymana kilka kilometrów przed nim. Gen. Crerar uznał, że potrzebny będzie zorganizowany szturm z silnym wsparciem artylerii, lotnictwa i wyspecjalizowanych pojazdów pancernych. Przygotowania opóźniało to, że ciężka artyleria i amunicja były potrzebne najpierw pod Hawrem. Informacje o obronie dostarczali francuscy cywile – Niemcy wcześniej wysiedlili z miasta około 8 tysięcy mieszkańców – i miejscowy ruch oporu. Atak prowadził II Korpus Kanadyjski gen. Guya Simondsa, a dywizji Spry’ego przydzielono czołgi trałujące, miotacze ognia Churchill Crocodile i transportery Kangaroo z brytyjskiej 79 Dywizji Pancernej – słynnych „dziwadeł Hobarta”.

17 września rano, po nalocie kilkuset ciężkich i średnich bombowców i przygotowaniu artyleryjskim, piechota ruszyła od wschodu. Bombardowanie okazało się mało skuteczne – Heim mówił później, że straty wśród jego żołnierzy były znikome – a leje po bombach utrudniały ruch czołgów. Kluczem do miasta było wzgórze Mont Lambert, które oddziały 9 Brygady zdobyły do południa 18 września. Tego samego dnia żołnierze pułku Stormont, Dundas and Glengarry Highlanders weszli do górnego miasta, otoczonego średniowiecznymi murami; francuski cywil wskazał im podziemne przejście pod murem cytadeli. W następnych dniach Kanadyjczycy przeszli rzekę Liane, zdobyli stanowiska na wzgórzach na południe i na północ od miasta oraz nadmorskie Wimereux. Rankiem 22 września poddał się fort de la Crèche, a po południu – ostatni punkt oporu, fort nad Le Portel, w którym kwaterował Heim.

Port, zgodnie z rozkazem, był zniszczony: nabrzeża wysadzone, basen zatarasowany zatopionymi statkami i zaminowany. Według kanadyjskich i brytyjskich danych pierwsze statki mogły do niego wejść dopiero 14 października. Wcześniej, 10 października, z Dungeness w Anglii poprowadzono do Boulogne podmorski rurociąg paliwowy systemu PLUTO. Dla mieszkańców, którzy po kapitulacji wracali do domów, kanadyjska pomoc dla ludności cywilnej organizowała kuchnie polowe, wodę i pomoc medyczną. Sąsiednie Le Portel było w znacznej części w ruinie już od września 1943 roku, gdy alianckie lotnictwo bombardowało ten rejon w ramach operacji „Starkey” – mistyfikacji udającej przygotowania do desantu w Pas-de-Calais.

Calais i działa na Cap Gris-Nez

Bezpośrednio po zdobyciu Boulogne 8 i 9 Brygada przeszły pod Calais, gdzie od początku września miasto blokowała 7 Brygada. Twierdzy bronił ppłk Ludwig Schröder z garnizonem liczącym około 7,5 tysiąca ludzi. Na wybrzeżu między Calais a Boulogne stały najcięższe niemieckie baterie artylerii nadbrzeżnej: bateria Lindemann pod Sangatte z czterema działami kalibru 406 mm, bateria Todt z działami 380 mm i Grosser Kurfürst z działami 280 mm w rejonie przylądka Cap Gris-Nez. Od 1940 roku ostrzeliwały one angielskie wybrzeże i okręty w cieśninie, a we wrześniu 1944 roku zagrażały też statkom, które miały wejść do Boulogne. Mieszkańcy Dover przeżyli ostatni ostrzał zza kanału 26 września.

Operacja „Undergo” ruszyła 25 września, po nalocie i przygotowaniu artyleryjskim. Kanadyjczycy zdobyli wzgórza Cap Blanc-Nez i Noires Mottes, gdzie 26 września poddało się blisko 300 Niemców, oraz Sangatte z baterią Lindemann. Działa na Cap Gris-Nez, po nalotach 532 bombowców RAF 26 września i 302 samolotów 28 września, zdobyła 29 września 9 Brygada, wsparta przez Crocodile’e i pojazdy saperskie 79 Dywizji Pancernej. Załogi baterii, mimo potężnych umocnień, poddawały się po krótkiej walce. W samym Calais Kanadyjczycy posuwali się wolniej, wśród zalanych terenów i kanałów.

Gdy walki zbliżały się do centrum, Schröder poprosił o uznanie Calais za miasto otwarte. Kanadyjczycy uznali to początkowo za grę na zwłokę, ale 29 września uzgodniono 24-godzinne zawieszenie broni, by umożliwić wyjście z miasta około 20 tysiącom cywilów. Po jego wygaśnięciu, w południe 30 września, miał nastąpić ostateczny szturm. Do niego nie doszło: Schröder nakazał zaprzestać oporu, kanadyjska 7 Brygada weszła do miasta od zachodu, nie napotykając oporu, a komendant twierdzy wieczorem 30 września poszedł do niewoli. Ostatnie grupy żołnierzy niemieckich złożyły broń 1 października i ten dzień przyjmuje się jako koniec operacji.

Calais w rachubach Hitlera

Spotykana uwaga, że Hitler uważał kiedyś Calais za cel inwazji, odnosi się do jednego z najskuteczniejszych oszustw wojny. W rejonie Pas-de-Calais kanał ma niewiele ponad 30 km szerokości, stąd było najbliżej do Zagłębia Ruhry, a od 1944 roku stały tam też wyrzutnie broni V. Niemieccy sztabowcy uważali więc to wybrzeże za najbardziej logiczne miejsce desantu i tam Wał Atlantycki był najsilniejszy. Hitler wiosną 1944 roku wskazywał czasem także na Normandię, ale alianci robili wszystko, by utwierdzić Niemców w przekonaniu, że główne uderzenie spadnie na Calais. Mistyfikacja „Fortitude”, element przygotowań do D-Day, stworzyła w południowo-wschodniej Anglii fikcyjną 1 Grupę Armii Stanów Zjednoczonych pod „dowództwem” gen. Pattona, wspartą fałszywą łącznością radiową i meldunkami podwójnych agentów. Przez kilka tygodni po lądowaniu w Normandii niemiecka 15 Armia czekała w Pas-de-Calais na drugie, „prawdziwe” uderzenie.

We wrześniu 1944 roku te same umocnienia zdobywano od lądu, od strony, z której nikt się ich nie spodziewał. Historia zatoczyła też koło: w maju 1940 roku Boulogne i Calais broniły się przez kilka dni przed niemieckimi dywizjami pancernymi, osłaniając ewakuację spod Dunkierki. Cztery lata później role się odwróciły.

Dunkierka i porty, które przyszły za późno

Trzeciej twierdzy, Dunkierki, Kanadyjczycy w ogóle nie zdobyli. Po rozpoznaniu, które pokazało, że jej garnizon jest silny, a okolica zalana, marsz. Bernard Montgomery uznał, że otwarcie Antwerpii jest ważniejsze, i postanowił twierdzę jedynie blokować. Od 9 października oblężenie przejęła Czechosłowacka Samodzielna Brygada Pancerna gen. Aloisa Liški. W dniach 3–6 października, z inicjatywy francuskiego Czerwonego Krzyża, uzgodniono zawieszenie broni, by z miasta mogło wyjść około 17,5 tysiąca cywilów. Garnizon adm. Friedricha Frisiusa skapitulował przed Lišką dopiero 9 maja 1945 roku, dzień po wejściu w życie kapitulacji Niemiec.

Zdobycie Boulogne i Calais nie rozwiązało kryzysu zaopatrzenia. Oba porty były zniszczone i przez kilka tygodni niezdatne do użytku, a nawet po odbudowie mogły przyjmować tylko niewielką część tego, czego potrzebowały armie. Tymczasem Antwerpia, zdobyta 4 września w nienaruszonym stanie, pozostawała bezużyteczna, bo Niemcy wciąż trzymali ujście Skaldy. Gdy trwał szturm na Boulogne, 17 września ruszyła operacja „Market Garden”, która pochłonęła większość sił i zaopatrzenia 21 Grupy Armii. Dopiero w październiku 1 Armia Kanadyjska – z udziałem polskiej 1 Dywizji Pancernej gen. Stanisława Maczka – rozpoczęła bitwę o Skaldę, a pierwszy konwój wszedł do Antwerpii 28 listopada. Kanadyjskie walki o porty kanału były w tej sytuacji koniecznym, kosztownym i mało widowiskowym zadaniem, które na zawsze pozostało w cieniu Arnhem.