Przewrót Frontu Ojczyźnianego w Bułgarii

9 września 1944 roku o godzinie 6.25 rano z głośników Radia Sofia odezwał się emerytowany generał Kimon Georgiew. Ogłosił, że władzę w Bułgarii przejął rząd Frontu Ojczyźnianego, „by ocalić kraj”, i odczytał skład nowego gabinetu, któremu sam przewodniczył. Kilka godzin wcześniej, około drugiej w nocy, kilkuset żołnierzy z garnizonu stołecznego, prowadzonych przez młodszych oficerów, zajęło bez walki Ministerstwo Wojny, pocztę główną, centralę telefoniczną, radio i dworzec. Rząd Konstantina Murawiewa, utworzony zaledwie tydzień wcześniej, przestał istnieć. Bułgaria, od dnia poprzedniego okupowana na północnym wschodzie przez Armię Czerwoną, zmieniła stronę w wojnie i ustrój w ciągu jednej nocy.

Pod datą 9 września chronologie odnotowują, że Front Ojczyźniany obalił rząd i wypowiedział wojnę Niemcom. Pierwsza część jest ścisła, druga wymaga uzupełnienia: wojnę Niemcom ogłosił jeszcze rząd Murawiewa wieczorem 8 września, a nowy gabinet tę decyzję podtrzymał i rozciągnął na Węgry. Przewrót nie był też dziełem samego Frontu jako masowego ruchu. Zaplanowali go i przeprowadzili oficerowie związani ze Zwenem, elitarną grupą polityczną Georgiewa i gen. Damjana Wełczewa, we współpracy z kierownictwem komunistów i partyzantów. Chronologie odnotowują też wejście Armii Czerwonej do Sofii 16 września – wydarzenie, które w radzieckich opracowaniach datuje się na 15 września.

Front Ojczyźniany

Front Ojczyźniany powstał w 1942 roku z inicjatywy bułgarskich komunistów, którzy działali wówczas pod nazwą Bułgarskiej Partii Robotniczej i których przywódca Georgi Dimitrow kierował nimi z Moskwy. Obok komunistów weszli do niego lewicowi ludowcy z grupy „Pładne” Nikoły Petkowa, część socjaldemokratów i Zweno. Ta ostatnia grupa była osobliwym sojusznikiem komunistów. Jej przywódcy, Georgiew i Wełczew, przeprowadzili w 1934 roku zamach stanu, po którym Georgiew przez kilka miesięcy rządził jako premier autorytarnego rządu, zanim car Borys odsunął ich od władzy. Mieli wpływy w korpusie oficerskim, czego brakowało komunistom, a w 1944 roku łączyła ich z nimi wrogość wobec regentów i przekonanie, że Bułgaria musi przejść na stronę ZSRR.

Front prowadził też walkę zbrojną. W 1943 roku komuniści utworzyli Powstańczą Armię Ludowo-Wyzwoleńczą (NOVA), której oddziały partyzanckie działały w górach Bułgarii i okupowanej Macedonii. Rząd zwalczał je z pomocą żandarmerii, policji i wojska; obie strony dopuszczały się brutalnych represji. Latem 1944 roku partyzantka liczyła, według różnych szacunków, od kilku do kilkunastu tysięcy ludzi. Po przewrocie w Rumunii 23 sierpnia kierownictwo komunistów postanowiło przejąć władzę siłą przy pierwszej okazji. Termin przesuwano kilka razy, a gdy 2 września powstał rząd Murawiewa, Front odrzucił oferowane mu cztery teki ministerialne, uznając nowy gabinet za próbę ocalenia starego reżimu.

Noc z 8 na 9 września

Ostatnie dni rządu Murawiewa upłynęły pod znakiem chaosu. 5 września ZSRR wypowiedział Bułgarii wojnę, 6 i 7 września strajkowali górnicy w Perniku i tramwajarze w Sofii, a partyzanci schodzili z gór do miasteczek i wsi. 7 września rząd przywrócił legalność zakazanych partii, rozwiązał organizacje faszystowskie, zniósł ograniczenia nałożone na Żydów i skłonił Bogdana Fiłowa do wycofania się z rady regencyjnej. 8 września, gdy wojska radzieckie przekraczały granicę, minister wojny gen. Iwan Marinow próbował nakłonić pozostałych regentów, księcia Cyryla i gen. Nikołę Michowa, do powołania rządu Frontu Ojczyźnianego. Odmówili. Marinow, który utrzymywał kontakty ze spiskowcami, nie zrobił nic, by im przeszkodzić, a w nowym rządzie objął naczelne dowództwo armii.

Skład przyszłego gabinetu ustalili po południu 8 września w domu Georgiewa on sam, Wełczew, Petkow i komunista Dobri Terpeszew. Uzgodnili, że po cztery teki otrzymają komuniści, Zweno i ludowcy z „Pładne”, dwie socjaldemokraci, a dwie osoby bezpartyjne. Komuniści dostali kluczowe resorty spraw wewnętrznych i sprawiedliwości, Wełczew – ministerstwo wojny. Wieczorem w samym Ministerstwie Wojny spotkała się grupa oficerów, którzy rozdzielili zadania i wyznaczyli godzinę akcji na drugą w nocy.

Zamach w Sofii był wojskowym przewrotem w tradycji bułgarskich zamachów z lat 1923 i 1934, a nie powstaniem ludowym, jak przedstawiała go później historiografia komunistyczna. Według szacunków historyków wzięło w nim udział łącznie około 450 osób, w większości żołnierzy wykonujących rozkazy swoich dowódców: kompania szkolna Szkoły Wojskowej, batalion saperów, baterie reflektorów obrony przeciwlotniczej i kompania samochodowa. Największa jednostka garnizonu, 1 Sofijska Dywizja Piechoty, zachowała neutralność dzięki swemu szefowi sztabu. Komuniści mieli w stolicy w tym czasie niewiele sił. W ciągu kilku godzin spiskowcy opanowali wszystkie najważniejsze gmachy niemal bez wystrzału.

Rano regentów przywieziono z górskiej rezydencji w Czamkorii do Ministerstwa Wojny. Podpisali dekret o powołaniu rządu Georgiewa, po czym zostali aresztowani. Zatrzymano też Murawiewa i jego ministrów, a wkrótce Fiłowa i członków wcześniejszych gabinetów. Radiowe orędzie Georgiewa stało się sygnałem dla komitetów Frontu i partyzantów w całym kraju, którzy przejmowali urzędy gmin i powiatów, posterunki policji i więzienia. W większości miejsc nie napotkali oporu. Do starć doszło w Sofii, Płowdiwie, Perniku, Szumenie i Chaskowie, gdzie 12 września partyzanci zdobyli koszary pułku artylerii, ponosząc ciężkie straty.

Wieczorem 9 września do Bukaresztu poleciała delegacja nowego rządu, by prosić o rozejm generała armii Fiodora Tołbuchina, dowódcę radzieckiego 3 Frontu Ukraińskiego, trzy dni później awansowanego na marszałka. O godzinie 22 Józef Stalin nakazał wstrzymanie działań wojennych przeciwko Bułgarii. Rząd Georgiewa podtrzymał wypowiedzenie wojny Niemcom i wypowiedział ją także Węgrom.

Armia Czerwona w Sofii

9 września wojska radzieckie stały jeszcze w północno-wschodniej Bułgarii, na linii Ruse – Burgas. Przewrót w Sofii odbył się bez ich udziału, choć bez ich obecności w kraju i bez wcześniejszego wypowiedzenia wojny przez Moskwę trudno go sobie wyobrazić. Po wstrzymaniu działań wojennych 3 Front Ukraiński ruszył dalej na zachód i południe już jako armia sprzymierzona z nowym rządem. Wojska radzieckie przechodziły przez kraj, nie rozbrajając bułgarskiej armii i nie usuwając miejscowych władz Frontu. 11 września przylecieli do Sofii z Bukaresztu pierwsi przedstawiciele radzieckiego dowództwa.

Według radzieckich opracowań pierwsze oddziały Armii Czerwonej weszły do Sofii 15 września. W wielu chronologiach, zwłaszcza zachodnich, jako datę wkroczenia podaje się 16 września. Mieszkańcy, wycieńczeni nalotami z zimy i wiosny 1944 roku, w dużej części witali żołnierzy życzliwie. Do końca września główne siły 3 Frontu Ukraińskiego doszły do granicy jugosłowiańskiej, gdzie przygotowywały się do natarcia na Belgrad.

Terror i Sąd Ludowy

Przejęcie władzy w Sofii przebiegło niemal bezkrwawo, ale tygodnie, które po nim nastąpiły, takie nie były. 10 września rozwiązano policję i utworzono Milicję Ludową, złożoną w dużej mierze z byłych partyzantów, a z więzień zwolniono ponad 8 tysięcy więźniów politycznych. 12 września rząd wydał dekret nakazujący aresztowanie wszystkich ministrów sprawujących urząd od 1941 roku, posłów większości rządowej i wysokich oficerów. Równocześnie w całym kraju lokalne komitety Frontu i oddziały partyzanckie zaczęły rozprawiać się z przeciwnikami politycznymi, dawnymi urzędnikami, policjantami, księżmi i nauczycielami. Szczyt egzekucji pozasądowych przypadł na koniec września i październik 1944 roku. Liczby ofiar są przedmiotem sporu: szacunki ludzi zabitych i zaginionych w pierwszych miesiącach po przewrocie wahają się od kilku do kilkudziesięciu tysięcy.

W grudniu 1944 roku rząd powołał tak zwany Sąd Ludowy, który miał osądzić winnych wciągnięcia Bułgarii w wojnę po stronie Niemiec i zbrodni popełnionych w jej trakcie. Przed jego składami stanęło ponad 11 tysięcy osób, a wyroki śmierci wydano na ponad 2,6 tysiąca. 1 lutego 1945 roku pierwszy skład skazał na śmierć regentów – księcia Cyryla, Fiłowa i gen. Michowa – oraz dziesiątki byłych ministrów, doradców cara i posłów; wyroki wykonano tej samej nocy. Murawiew dostał dożywocie. Procesy te wymierzały karę także za rzeczywiste zbrodnie wojenne, ale przede wszystkim posłużyły wyeliminowaniu całej przedwojennej elity politycznej.

Bułgaria po stronie aliantów

Pod koniec września bułgarskie oddziały wycofywały się z okupowanych ziem greckich i jugosłowiańskich, a jednocześnie nowa armia, w której komuniści szybko obsadzili stanowiska zastępców dowódców do spraw politycznych, przygotowywała się do walki z Niemcami. W październiku 1944 roku trzy bułgarskie armie uderzyły na wycofujące się z Grecji i Macedonii wojska niemieckie w południowej Serbii i Macedonii, wspierając radziecką operację belgradzką. Później 1 Armia bułgarska walczyła u boku 3 Frontu Ukraińskiego na Węgrzech i nad Drawą, docierając w maju 1945 roku do Austrii. Bułgarskie straty w tych walkach wyniosły według bułgarskich danych ponad 12 tysięcy zabitych.

28 października 1944 roku przedstawiciele rządu Georgiewa podpisali w Moskwie rozejm z trzema mocarstwami. Bułgaria zobowiązała się oddać okupowane ziemie Grecji i Jugosławii, a kontrolę nad krajem do zawarcia pokoju przejęła Sojusznicza Komisja Kontroli, formalnie kierowana przez Tołbuchina, a w praktyce przez jego zastępcę, gen. Siergieja Biriuzowa. Decydujący głos mieli w niej Rosjanie. Bułgaria nie uzyskała statusu państwa sprzymierzonego, ale zachowała południową Dobrudżę, odzyskaną od Rumunii w 1940 roku.

Znaczenie

Przewrót 9 września zakończył udział Bułgarii w wojnie po stronie Osi i otworzył Armii Czerwonej drogę do Jugosławii i na Węgry. Dla samej Bułgarii był początkiem przebudowy ustroju. W 1946 roku po referendum zniesiono monarchię, a dziewięcioletni car Symeon II wyjechał z kraju. W listopadzie tego roku premierem został Georgi Dimitrow, a we wrześniu 1947 roku stracono Nikołę Petkowa, który z sojusznika komunistów stał się przywódcą opozycji. Georgiew, który w 1944 roku otworzył komunistom drogę do władzy, pozostał w ich rządach jako minister, a Wełczew zmarł na emigracji w Paryżu. Przez cały okres komunistyczny 9 września obchodzono jako święto narodowe, a przewrót przedstawiano jako ludowe powstanie przeciw faszyzmowi. Współczesna Bułgaria ocenia te wydarzenia odmiennie: dla jednych był to koniec sojuszu z Hitlerem, dla innych początek okupacji radzieckiej i komunistycznego terroru.