Wyzwolenie Gandawy i Liège

6 września 1944 roku mieszkańcy Gandawy świętowali koniec czteroletniej okupacji. Na placu przed ratuszem stały brytyjskie czołgi Cromwell, po ulicach krążyły samochody pancerne 11 Pułku Huzarów, a członkowie belgijskiego podziemia z opaskami na rękawach wyprowadzali z domów kolaborantów. Dzień później, 150 kilometrów na wschód, do Liège nad Mozą wjechały czołgi amerykańskie. Oba miasta – trzecie i czwarte co do wielkości w Belgii – znalazły się w rękach aliantów w ciągu niespełna tygodnia od przekroczenia przez nich granicy francusko-belgijskiej.

Pod tą datą niektóre kalendaria podają, że Gandawę i Liège wyzwoliły wojska brytyjskie. Dla Gandawy to prawda: weszła do niej brytyjska 7 Dywizja Pancerna, słynne „Szczury Pustyni”, wspierana przez miejscowy ruch oporu. Pierwsze oddziały były w mieście już 5 września, a 6 września, uznawany w Gandawie za dzień wyzwolenia, dywizja panowała nad centrum. Liège wyzwolili natomiast Amerykanie – czołgi 3 Dywizji Pancernej z VII Korpusu 1 Armii USA – i stało się to 7 września po południu, a nie 6 września. Oczyszczanie miasta i jego przedmieść trwało do następnego dnia, dlatego w opracowaniach spotyka się zarówno datę 7, jak i 8 września.

Pościg przez Belgię

Po klęsce Niemców pod Falaise i przekroczeniu Sekwany w ostatnich dniach sierpnia alianci przeszli do pościgu, jakiego zachodni front nie widział od 1940 roku. Dowodzona przez feldmarszałka Bernarda Montgomery’ego 21 Grupa Armii parła na północ, wzdłuż wybrzeża kanału La Manche i przez Flandrię, a amerykańska 12 Grupa Armii gen. Omara Bradleya – na wschód, ku Mozie i granicy Rzeszy. Na lewym skrzydle szła 1 Armia Kanadyjska z polską 1 Dywizją Pancerną, dalej 2 Armia brytyjska gen. Milesa Dempseya, a na prawo od niej 1 Armia amerykańska gen. Courtneya Hodgesa.

Niemieckie oddziały, rozbite w Normandii, cofały się w nieładzie, a większość Belgii broniły już tylko słabe tylne straże. 3 września brytyjska Dywizja Pancerna Gwardii wjechała do Brukseli, a 4 września 11 Dywizja Pancerna zajęła Antwerpię z nietkniętym portem. Zarazem na zachód od tego klina, między wybrzeżem a Skaldą, wciąż znajdowała się niemiecka 15 Armia gen. Gustava-Adolfa von Zangena, która w Normandii walczyła tylko częścią sił. Zadanie zajęcia Gandawy – ważnego węzła drogowego i kanałowego między Brukselą a wybrzeżem – przypadło brytyjskiemu XII Korpusowi, a w jego składzie 7 Dywizji Pancernej.

„Ghent Force” i wejście do Gandawy

Brak paliwa nie pozwalał utrzymać w ruchu całej dywizji, dlatego – według historii 7 Dywizji Pancernej – utworzono z jej części wydzieloną grupę wielkości brygady, nazwaną „Ghent Force”. W jej skład weszły m.in. sztab 22 Brygady Pancernej, 11 Pułk Huzarów, 5 Królewski Pułk Czołgów (5th Royal Tank Regiment), 5 Królewski Pułk Dragonów Gwardii z Inniskilling, batalion piechoty z pułku The Queen’s i pułk artylerii konnej. Grupa ruszyła o świcie 4 września, przekroczyła granicę belgijską i wieczorem stanęła pod Oudenaarde nad Skaldą, pokonawszy w ciągu dnia blisko 80 kilometrów. Żołnierze wspominali, że na postojach w miasteczkach tłumy obsypywały pojazdy kwiatami, owocami i butelkami.

Rano 5 września Brytyjczycy rozbili niewielki oddział niemiecki w Nazareth, kilkanaście kilometrów od Gandawy. Na przedmieściach doszło – według tej samej relacji – do osobliwych rozmów: niemiecki komendant miał być gotów poddać garnizon, liczący około tysiąca żołnierzy z działami 88 mm, ale tylko oficerowi równemu mu stopniem; ostatecznie oświadczył, że dowódca korpusu nakazał mu walczyć. W praktyce Niemcy wycofali się z centrum na północne przedmieścia, do strefy portowej i przemysłowej nad kanałami prowadzącymi ku Skaldzie i do Terneuzen. Dzięki temu zabytkowe śródmieście ominęły walki uliczne.

5 września do miasta weszły od wschodu samochody pancerne 11 Huzarów i czołgi Inniskillingów, a wieczorem w Gandawie była już większość dywizji. Następnego dnia Brytyjczycy i ruch oporu panowali nad centrum. Niemcy wciąż jednak ostrzeliwali miasto z północy, a w okolicy krążyły grupy żołnierzy odciętych od swoich oddziałów. Saperzy budujący most pod Wetteren zostali zaatakowani przez kompanię Waffen-SS i odparli ją przy pomocy kierowców czołgów. 7 Dywizja Pancerna była wysunięta daleko przed resztę sił brytyjskich, a na południe i zachód od niej cofały się dywizje 15 Armii. Huzarzy obserwowali ich ruchy, a saperzy wysadzali mosty na Leie, by Niemcy nie przebili się przez linie zaopatrzenia na wschód.

Belgijskie podziemie

Wejście Brytyjczyków poprzedziły i uzupełniły działania belgijskiego ruchu oporu. We Flandrii działały przede wszystkim Biała Brygada (Witte Brigade) i Armia Tajna (Armée secrète, Geheim Leger), uznawana przez rząd Huberta Pierlota w Londynie, a obok nich lewicowy Front Niepodległości i jego Partyzanci Zbrojni. Ich członkowie wskazywali Brytyjczykom niemieckie stanowiska, pilnowali mostów i urządzeń komunalnych, chwytali maruderów i obsadzali urzędy. Zaraz po wyzwoleniu rozpoczęły się też aresztowania kolaborantów – członków Flamandzkiego Związku Narodowego (VNV), formacji SS i ludzi, którzy pracowali dla okupanta. Gandawa była jednym z ośrodków flamandzkiego nacjonalizmu sprzyjającego Niemcom, a rachunki z okupacji wyrównywano w pierwszych dniach często samorzutnie, zanim przejęły je sądy wojskowe. Cztery lata okupacji przyniosły miastu deportacje Żydów, wywózki na roboty przymusowe i alianckie naloty na podmiejskie węzły kolejowe, lecz historyczne centrum Gandawy wyszło z wojny w dużej mierze nietknięte.

Amerykanie nad Mozą

Liège leżał w pasie natarcia nie Brytyjczyków, lecz amerykańskiego VII Korpusu gen. Josepha Lawtona Collinsa. Na początku września korpus zamknął pod Mons kocioł, w którym wzięto do niewoli – według różnych szacunków – około 25 tysięcy Niemców, po czym zwrócił się na wschód, wzdłuż Mozy. Szpicę stanowiła 3 Dywizja Pancerna gen. mjr. Maurice’a Rose’a. Jak podaje amerykańska historia oficjalna (Martin Blumenson, „Breakout and Pursuit”), dywizja stała przez dobę pod Mons bez paliwa, 4 września ruszyła na Namur, gdzie piechota przeszła Mozę po uszkodzonym moście, a rano 6 września czołgi przejechały rzekę po moście pontonowym. Po dowiezieniu paliwa czołgi ruszyły dalej wzdłuż rzeki i zdobyły nietknięte mosty w Huy.

Po kolejnym postoju na dowóz benzyny dywizja przebyła po południu 7 września ostatnie 25 kilometrów do Liège, niemal bez oporu. Niemcy zdążyli wysadzić mosty na Mozie, ale ich tylne straże były słabe. Największą przeszkodą okazały się tłumy mieszkańców. Jeden z uczestników wspominał później, że czołgi strzelały nad głowami cywilów, a Belgowie wdrapywali się na pancerze i prosili o broń. Oczyszczanie ulic zajęło resztę dnia, a dzielnice i przedmieścia, gdzie kryli się ostatni Niemcy, opanowano 8 września. W walkach uczestniczyli członkowie miejscowego podziemia – zarówno Armii Tajnej, jak i komunistycznych Partyzantów Zbrojnych, którzy w przemysłowym zagłębiu Liège mieli szczególnie silną pozycję.

Dla Liège był to koniec okupacji, która zaczęła się w maju 1940 roku. Forty Twierdzy Liège, mające zatrzymać Wehrmacht na Mozie, padły wtedy w kilka dni, choć niektóre broniły się aż do kapitulacji Belgii pod koniec kampanii belgijskiej. Cztery lata później żołnierze VII Korpusu przeszli przez miasto w kilkadziesiąt godzin i ruszyli dalej na wschód, ku granicy Rzeszy. 9 września zajęli Verviers, 11 września Eupen, a 12 września czołgi 3 Dywizji Pancernej przekroczyły granicę Niemiec. Przed nimi leżały Akwizgran i Linia Zygfryda, gdzie pościg miał się zakończyć.

Na północ od Liège, wzdłuż Kanału Alberta, Niemcy próbowali w tych samych dniach zbudować nową linię obrony. Brytyjska Dywizja Pancerna Gwardii uchwyciła przyczółek pod Beringen 7 września, ale na zachodnim odcinku kanału, między Antwerpią a Maastricht, stawały już naprędce zebrane jednostki nowej 1 Armii Spadochronowej gen. Kurta Studenta. Dni swobodnego pościgu dobiegały końca.

Polacy pod Gandawą

Na zachód od Gandawy, w pasie 1 Armii Kanadyjskiej, posuwała się polska 1 Dywizja Pancerna gen. bryg. Stanisława Maczka, która niespełna trzy tygodnie wcześniej zamykała kocioł pod Falaise. 6 września – w dniu, w którym Brytyjczycy umacniali się w Gandawie – dywizja przekroczyła granicę belgijską. Według polskich opracowań 10 Pułk Strzelców Konnych rozbił po drodze część niemieckiej dywizji piechoty, a 3 Brygada Strzelców zajęła Ypres – miasto, którego nazwa była symbolem krwawych bitew poprzedniej wojny. Kanadyjska historia oficjalna (C.P. Stacey, „The Victory Campaign”) odnotowuje tego dnia także walki pod Passchendaele, a 7 września wejście Polaków do Roeselare. 8 września, przy pomocy belgijskiego podziemia, dywizja opanowała Tielt, po czym stoczyła ciężkie walki o Ruiselede.

Dalej drogę zagrodził kanał Gandawa–Brugia, na którym Niemcy postanowili się zatrzymać. 9 września i ponownie w nocy z 10 na 11 września Polacy próbowali sforsować go na północny zachód od Aalter. Strome brzegi, głęboka woda, brak sprzętu przeprawowego i silny ogień sprawiły, że próby się nie powiodły; Batalion Strzelców Podhalańskich przeszedł wprawdzie pierwszą odnogę kanału, lecz z powodu strat musiał się wycofać. Według polskich opracowań od 30 sierpnia do 9 września dywizja straciła 57 zabitych i 107 rannych.

Wobec przegrupowania sił alianckich 11 września dywizja Maczka przesunęła się do rejonu Gandawy i zluzowała 7 Dywizję Pancerną, którą skierowano na wschód. Południowa część miasta była wolna, ale północne przedmieścia i strefa portowa wciąż pozostawały w rękach Niemców, którzy ostrzeliwali miasto z artylerii. Do Gandawy weszła 3 Brygada Strzelców, witana przez mieszkańców, i razem z belgijskim ruchem oporu zaatakowała północne dzielnice. Polskie opracowania podają, że walki trwały kilka dni, a niemiecki ostrzał ustał dopiero około 17 września. W tym czasie 10 Brygada Kawalerii Pancernej opanowała szereg miejscowości na wschód od Gandawy. 15–16 września dywizja ruszyła na północ, ku ujściu Skaldy, i stoczyła ciężkie walki o Axel na terytorium Holandii.

Miejsce w wojnie

Wyzwolenie Gandawy i Liège zamykało błyskawiczną fazę pościgu przez Belgię. W ciągu tygodnia od przekroczenia granicy alianci zajęli Brukselę, Antwerpię, Gandawę i Liège, a w kraju, który cztery lata wcześniej skapitulował po osiemnastu dniach walk, władzę przejmowali przedstawiciele rządu emigracyjnego. Monarcha pozostawał jednak poza krajem: król Leopold III, od 1940 roku jeniec we własnym pałacu w Laeken, w czerwcu 1944 roku został wywieziony przez Niemców do Rzeszy, a spór o jego postawę w czasie okupacji miał podzielić Belgów na lata.

Ten sukces miał też swoją cenę. Nie zamknięto drogi odwrotu niemieckiej 15 Armii, która przez Breskens i Terneuzen przeprawiała się przez Skaldę na Walcheren i Beveland. Według raportu niemieckiego LXXXIX Korpusu, przytoczonego przez Staceya, do 23 września przeprawiono w ten sposób 86 100 żołnierzy, 616 dział i po około 6200 koni i pojazdów. Te siły broniły potem ujścia Skaldy, przez co port w Antwerpii otwarto dla żeglugi dopiero pod koniec listopada, po ciężkiej bitwie o Skaldę, w której walczyli także Polacy Maczka. Wielkie miasta Belgii stały się zapleczem frontu, ale nie końcem wojny: Liège, z jego magazynami i węzłem kolejowym na drodze do Akwizgranu, przez następne miesiące ostrzeliwały pociski V-1 i V-2, a w grudniu 1944 roku niemiecka ofensywa w Ardenach miała przebić się do Mozy na południe od miasta. Wiele niemieckich jednostek, które we wrześniu wymknęły się z Flandrii, walczyło jeszcze przez długie miesiące.