Rząd jedności narodowej de Gaulle’a

9 września 1944 roku gen. Charles de Gaulle ogłosił w Paryżu nowy skład Rządu Tymczasowego Republiki Francuskiej. Gabinet, nazywany wówczas rządem „jednomyślności narodowej” (unanimité nationale), a w literaturze najczęściej rządem jedności narodowej, łączył ludzi Wolnej Francji z Londynu i Algieru z przywódcami ruchu oporu działającego w kraju oraz z przedstawicielami wszystkich liczących się nurtów politycznych – od umiarkowanej prawicy po komunistów. Po raz pierwszy od czerwca 1940 roku Francja miała w swojej stolicy rząd, który mógł twierdzić, że reprezentuje cały kraj, a nie tylko emigrację czy jedną z frakcji podziemia.

W wielu chronologiach można przeczytać, że tego dnia de Gaulle „utworzył we Francji Rząd Tymczasowy Republiki Francuskiej”. Wymaga to uściślenia. Rząd Tymczasowy istniał formalnie od 3 czerwca 1944 roku, gdy w Algierze przyjął tę nazwę Francuski Komitet Wyzwolenia Narodowego, a pod koniec sierpnia przeniósł się do Paryża. 9 września de Gaulle nie powołał więc nowego organu, lecz gruntownie przebudował i poszerzył istniejący rząd, wprowadzając do niego ludzi z okupowanej Francji.

Od komisarzy do ministrów

Komitet algierski, a po nim Rząd Tymczasowy, składał się z „komisarzy”, a nie ministrów – był to ślad czasów, gdy de Gaulle nie mógł jeszcze twierdzić, że rządzi państwem. Wyzwolenie Paryża 25 sierpnia zmieniło sytuację. Według francuskich dokumentów urzędowych już 26 sierpnia członkowie rządu przebywający w Algierze oddali swoje stanowiska do dyspozycji generała, by mógł on swobodnie przebudować gabinet. 2 września w Paryżu odbyło się pierwsze w stolicy posiedzenie Rady Ministrów.

4 września zarządzenie z mocą ustawy (ordonnance) stanowiło, że Rząd Tymczasowy „składa się z ministrów”. Tego samego dnia dekretami utworzono nowe resorty gospodarki narodowej, produkcji przemysłowej, aprowizacji i rolnictwa oraz mianowano pierwszych pięciu ministrów. Pełny skład gabinetu de Gaulle ogłosił 9 września, a formalnie zatwierdziły go dwa dekrety datowane na 10 września i opublikowane w dzienniku urzędowym 12 września. Pierwszy ustalał, że rząd składa się z ministerstwa stanu i dwudziestu ministerstw, drugi mianował nowych ministrów i tych, którzy zmienili teki. Dlatego część francuskich opracowań datuje powstanie gabinetu na 4 i 10 września; 9 września to dzień ogłoszenia nowego składu, przyjmowany przez większość syntez.

Kto wszedł do rządu

Przewodniczącym rządu pozostał de Gaulle, który zachował też zwierzchnictwo nad sprawami wojskowymi. Jedynym ministrem stanu został osiemdziesięcioletni Jules Jeanneney, ostatni przewodniczący Senatu III Republiki. Jego obecność miała podkreślić tezę, na której de Gaulle budował swoją władzę: republika nigdy nie przestała istnieć, a reżim Philippe’a Pétaina był jedynie bezprawną przerwą.

Najważniejszą zmianą było objęcie ministerstwa spraw zagranicznych przez Georges’a Bidaulta. Chadecki publicysta, od jesieni 1943 roku przewodniczący Rady Narodowej Ruchu Oporu, zastąpił René Massigliego, zawodowego dyplomatę z Algieru, który wkrótce objął ambasadę w Londynie. Kierownictwo Rady przejął kilka dni później związkowiec z CGT Louis Saillant. Z kraju przyszli także inni ludzie podziemia: chadek Pierre-Henri Teitgen objął ministerstwo informacji, a Alexandre Parodi, w sierpniu delegat generalny rządu w okupowanym kraju, który negocjował w Paryżu w czasie powstania, został ministrem pracy i ubezpieczeń społecznych. Ministrem produkcji przemysłowej został socjalista i działacz związkowy Robert Lacoste, finansów – Aimé Lepercq, przemysłowiec i działacz ruchu oporu. Twórca ruchu Combat Henri Frenay, od jesieni 1943 roku komisarz w Algierze, pozostał na czele resortu jeńców, deportowanych i uchodźców, teraz już jako minister.

Do gabinetu weszło dwóch komunistów. Charles Tillon, komendant naczelny Francs-tireurs et partisans (FTP), największej zbrojnej organizacji ruchu oporu, został ministrem lotnictwa. François Billoux, który zasiadał w rządzie już od kwietnia 1944 roku, objął zdrowie publiczne. Tillon zastąpił innego komunistę, Fernanda Greniera, z którym de Gaulle poróżnił się – według francuskich biografów – o brak lotniczego wsparcia dla maquis z płaskowyżu Vercors latem 1944 roku. Komuniści dostali więc resorty widoczne, ale nie kluczowe: ani spraw wewnętrznych, ani wojny, ani finansów.

Te najważniejsze teki pozostały w rękach ludzi lojalnych wobec generała. Ministerstwo spraw wewnętrznych objął socjalista Adrien Tixier, w latach 1941–1943 przedstawiciel Wolnej Francji w Waszyngtonie, a potem komisarz pracy w Algierze. Zastąpił on Emmanuela d’Astier de La Vigerie, założyciela ruchu Libération-Sud, który po sporze z de Gaulle’em odrzucił propozycję ambasady w Waszyngtonie i odszedł z rządu. Wojnę zachował André Diethelm, marynarkę – Louis Jacquinot, kolonie – René Pleven, sprawiedliwość – chadek François de Menthon. Gospodarką narodową pokierował radykał Pierre Mendès France, aprowizacją Paul Giacobbi, a rolnictwem socjalista François Tanguy-Prigent. Gen. Georges Catroux został ministrem do spraw Afryki Północnej. Z rządu odszedł natomiast radykał Henri Queuille, dotąd zastępujący de Gaulle’a podczas jego nieobecności w Algierze, który wycofał się do rodzinnej Corrèze.

W sumie gabinet liczył ministra stanu i dwudziestu ministrów. Byli w nim chadecy z kręgu późniejszego Ludowego Ruchu Republikańskiego (MRP), socjaliści, radykałowie, komuniści, ludzie ruchu oporu bez partyjnej przynależności i bezpartyjni fachowcy. Brakowało tylko tych, którzy związali się z Vichy.

Dwie władze

Szeroki skład rządu był odpowiedzią na problem, z którym de Gaulle zmagał się od pierwszego dnia po wyzwoleniu Paryża. We Francji latem 1944 roku istniały w praktyce dwa ośrodki władzy. Jednym był rząd z Algieru, z jego komisarzami Republiki, prefektami i armią, uznawany za prawowitą władzę przez większość Francuzów, choć jeszcze nie formalnie przez mocarstwa. Drugim był ruch oporu w kraju: Rada Narodowa Ruchu Oporu, która w marcu przyjęła własny program reform, departamentalne komitety wyzwolenia, które w wielu miejscach same objęły administrację, oraz uzbrojone oddziały Francuskich Sił Wewnętrznych (FFI), w znacznej części kontrolowane przez komunistów.

De Gaulle nie zamierzał dzielić się władzą z tymi strukturami. Już po defiladzie na Polach Elizejskich 26 sierpnia dał przywódcom ruchu oporu do zrozumienia, że idą za rządem, a nie obok niego. 28 sierpnia oznajmił przywódcom paryskich FFI, że ich sztaby zostaną rozwiązane, a ochotnicy wejdą do regularnej armii. Wciągnięcie Bidaulta, Tillona, Teitgena czy Lacoste’a do gabinetu było drugą stroną tej samej polityki: ruch oporu dostawał miejsce w państwie, ale w państwie kierowanym przez de Gaulle’a. Część historyków opisuje to jako zręczne „rozbrojenie” konkurencyjnego ośrodka władzy przez włączenie jego przywódców w odpowiedzialność za rząd.

12 września de Gaulle przemówił w paryskim Pałacu Chaillot na zgromadzeniu, w którym uczestniczyli członkowie rządu, Rada Narodowa Ruchu Oporu i przedstawiciele najważniejszych instytucji państwa. Przedstawił program rządu: przywrócenie państwa i prawa, prowadzenie wojny do końca u boku aliantów, odbudowę kraju i reformy społeczne. Przejął przy tym jedno z haseł programu Rady, mówiąc, że „wielkie źródła wspólnego bogactwa” mają być kierowane i eksploatowane „nie dla zysku nielicznych, lecz dla korzyści wszystkich”. Zarazem, jak podkreśla Fundacja Charles’a de Gaulle’a, wezwał ludzi ruchu oporu, by „wrócili do szeregu”. O przyszłym ustroju – zapowiadał – miał zdecydować naród w wyborach, gdy będzie to możliwe. W dniach 14–18 września objechał Lyon, Marsylię, Tuluzę i Bordeaux – miasta, w których władzę po wyzwoleniu sprawowali w praktyce ludzie miejscowego ruchu oporu. Według relacji uczestników i jego własnych pamiętników w Tuluzie chłodno potraktował przywódców tamtejszych FFI i kazał opuścić Francję brytyjskiemu oficerowi SOE George’owi Starrowi, który dowodził siecią w regionie.

We wrześniu rząd zarządził rozwiązanie sztabów FFI i wcielenie ochotników do armii; opracowania podają jako datę dekretu 19 lub 23 września. Ten „amalgamat” sił wewnętrznych i zewnętrznych dał armii francuskiej – według najczęściej przytaczanych szacunków – ponad sto tysięcy żołnierzy, w dużej części skierowanych do 1 Armii gen. Jeana de Lattre’a de Tassigny walczącej na wschodzie Francji.

Komuniści i rozliczenia

Najtrudniejszym partnerem była Francuska Partia Komunistyczna. Wyszła z okupacji jako największa i najlepiej zorganizowana siła ruchu oporu, a jej propaganda nazywała ją „partią 75 tysięcy rozstrzelanych” – liczbą, której historycy nie potwierdzają, ale która dobrze oddawała jej prestiż. Kontrolowała FTP i tak zwane milicje patriotyczne, utworzone za zgodą Rady Narodowej Ruchu Oporu w marcu 1944 roku i podporządkowane komitetom wyzwolenia. Udział dwóch komunistów w rządzie wiązał partię z polityką de Gaulle’a, ale nie rozstrzygał sporu o broń. 28 października rząd zarządził rozwiązanie milicji patriotycznych, co wywołało ostry protest komunistów. Według wielu historyków kryzys złagodziło milczące porozumienie z Moskwą: de Gaulle ułaskawił przebywającego w ZSRR przywódcę partii Maurice’a Thoreza, skazanego zaocznie za dezercję z wojska w 1939 roku, a ten wrócił do Francji pod koniec listopada i wkrótce, zwłaszcza w przemówieniu w Ivry w styczniu 1945 roku, wezwał komunistów do podporządkowania się zasadzie „jedna armia, jedna policja, jedno państwo”.

Rząd jedności narodowej musiał też poradzić sobie z rozliczeniem okupacji. W pierwszych tygodniach po wyzwoleniu, a w niektórych regionach jeszcze przed nim, doszło do tysięcy pozasądowych egzekucji rzeczywistych i domniemanych kolaborantów; francuscy historycy szacują ich liczbę zwykle na około 9–10 tysięcy. Kobietom oskarżanym o związki z Niemcami publicznie golono głowy. Rząd starał się przenieść rozliczenia do sądów: już w Algierze powołano sądy departamentalne i wprowadzono karę „niegodności narodowej”, a w listopadzie 1944 roku utworzono Sąd Najwyższy dla członków władz Vichy. Przed sądami stanęli w następnych miesiącach pisarze i dziennikarze kolaboracji, a w 1945 roku sam Pétain i Pierre Laval. Sądy wydały kilka tysięcy wyroków śmierci, w znacznej części zaocznych; wykonano ich, według różnych zestawień, od ponad 700 do około 1500.

Miejsce w wojnie

Utworzenie gabinetu jedności narodowej zakończyło okres, w którym o tym, kto rządzi wyzwoloną Francją, mogło jeszcze decydować coś poza wolą de Gaulle’a. Ani alianci, którzy do lata 1944 roku rozważali wojskową administrację kraju, ani ruch oporu z jego komitetami i milicjami nie zdołali stworzyć alternatywy wobec rządu, który teraz łączył w sobie Londyn, Algier i podziemie. 23 października 1944 roku Stany Zjednoczone, Wielka Brytania i ZSRR formalnie uznały Rząd Tymczasowy Republiki Francuskiej, a 7 listopada w Paryżu zebrało się rozszerzone Tymczasowe Zgromadzenie Konsultacyjne.

Gabinet prowadził Francję przez ostatni rok wojny. Odbudowywał armię, która z FFI i oddziałów z Afryki wyrosła do kilkuset tysięcy żołnierzy, walczyła w Alzacji i wkroczyła do Niemiec; Francja otrzymała w 1945 roku strefę okupacyjną i stałe miejsce w Radzie Bezpieczeństwa ONZ. Rząd realizował też program Rady Narodowej Ruchu Oporu: nacjonalizował kopalnie węgla i zakłady Renault, tworzył system ubezpieczeń społecznych, a w wyborach samorządowych wiosną 1945 roku po raz pierwszy głosowały Francuzki. Pierwszy rząd de Gaulle’a dotrwał do listopada 1945 roku. Po wyborach do Konstytuanty, w których komuniści stali się pierwszą partią kraju, de Gaulle utworzył drugi gabinet, a w styczniu 1946 roku, skłócony z partiami, podał się do dymisji. Rządy „jedności narodowej” przeszły w trójpartyjną koalicję komunistów, socjalistów i chadeków, która przetrwała do maja 1947 roku.