Zdobycie Rawenny

5 grudnia 1944 roku alianckie komunikaty donosiły, że Rawenna – dawna stolica cesarstwa zachodniorzymskiego, królestwa Ostrogotów i bizantyjskiego egzarchatu – jest w rękach aliantów. Pod tą datą wydarzenie odnotowują też popularne kalendaria. Samo wejście do miasta nastąpiło jednak dzień wcześniej, 4 grudnia: od południa wjechały do niego patrole kanadyjskiego pułku 4th Princess Louise Dragoon Guards – dawnego pułku rozpoznawczego, przekształconego latem 1944 roku w batalion piechoty 5 Kanadyjskiej Dywizji Pancernej –, a od północy i wschodu – włoscy partyzanci 28 Brygady Garibaldiego „Mario Gordini” pod dowództwem Arriga Boldriniego, znanego pod pseudonimem „Bulow”. Według relacji włoskich partyzanci byli w centrum o kilka godzin przed Kanadyjczykami; kanadyjska historia oficjalna mówi raczej o równoczesnym nadejściu obu oddziałów i brytyjskiej grupy bojowej znanej jako „Porterforce”. Tak czy inaczej, miasto zostało wyzwolone we wspólnej, z góry uzgodnionej operacji regularnych wojsk alianckich i włoskich partyzantów – i niemal bez zniszczeń.

Miasto na skraju frontu

Po zdobyciu Rimini 21 września 1944 roku brytyjska 8 Armia liczyła, że na równinie Romanii jej dywizje pancerne wreszcie nabiorą rozpędu. Jesienne deszcze zamieniły jednak niziny w bagno, a każda z dziesiątek rzek i kanałów spływających z Apeninów do Adriatyku stała się kolejną linią obrony. Niemcy cofali się powoli, od rzeki do rzeki, wysadzając mosty i zalewając pola. Ofensywa, która latem miała wyprowadzić aliantów na Nizinę Padańską, jesienią zamieniła się w pełzanie po kilka kilometrów tygodniowo, a front we Włoszech utknął w impasie.

Na początku października dowództwo 8 Armii objął gen. Richard McCreery, następca Olivera Leese’a. Jego wojska posuwały się wzdłuż Via Emilia – starożytnej drogi z Rimini do Bolonii – i 9 listopada zajęły Forlì. Na prawym skrzydle, między Via Emilia a morzem, rozciągał się płaski, poprzecinany kanałami i rozlewiskami kraj z Rawenną pośrodku. Miasto leżało kilka kilometrów od wybrzeża, otoczone od północy lagunami i bagnami Valli di Comacchio, a od południa sosnowymi lasami pinety. Niemcy trzymali je jako wysunięty bastion swojej linii, ale nie zamierzali bronić go za wszelką cenę: dla Grupy Armii C, którą po wypadku samochodowym marszałka Alberta Kesselringa w październiku tymczasowo dowodził gen. Heinrich von Vietinghoff, ważniejsze było utrzymanie linii rzek przed Bolonią.

Rawenna była wówczas miastem wyczerpanym. Od 1943 roku spadały na nią bomby – alianci atakowali węzeł kolejowy, port i rafinerię – a w mieście i okolicy działała silna konspiracja. Romania należała do najbardziej lewicowych regionów Włoch, z mocną tradycją socjalistyczną, republikańską i komunistyczną, i to tu ruch oporu przybrał formę walki na równinie, a nie tylko w górach.

„Bulow” i równina

Arrigo Boldrini, rocznik 1915, pochodził z Rawenny. We wrześniu 1943 roku, w chwili kapitulacji Włoch, był młodym oficerem armii; już kilka dni później zorganizował pierwszą akcję zbrojną w okolicy – zdobycie broni z magazynu wojskowego. Związany z Włoską Partią Komunistyczną, stał się jednym z dowódców partyzantki w prowincji Rawenna i autorem koncepcji, którą sam nazywał „upłaszczeniem” wojny partyzanckiej (wł. pianurizzazione): przekonania, że walczyć można nie tylko w Apeninach, ale także na gęsto zaludnionej równinie, opierając się na poparciu wsi. Partyzanci ukrywali się w ziemiankach pod polami i w trzcinach rozlewisk, przeprowadzali sabotaże, napady na posterunki i akcje w obronie zbiorów przed rekwizycjami.

W lipcu 1944 roku z oddziałów prowincji powstała 28 Brygada Garibaldiego, nazwana imieniem Maria Gordiniego, działacza antyfaszystowskiego rozstrzelanego przez faszystów w Forlì w styczniu 1944 roku. Jak inne brygady garibaldyjskie, podlegała Komitetowi Wyzwolenia Narodowego i jego dowództwu wojskowemu, a w jej szeregach – obok komunistów – byli socjaliści, republikanie, członkowie Partii Akcji i katolicy. Jesienią 1944 roku Boldrini kierował wszystkimi siłami zbrojnymi Komitetu Wyzwolenia Narodowego w prowincji.

Po upadku Forlì „Bulow” zdecydował się na krok niezwykły: przeprawił się łodzią przez linię frontu i przedstawił alianckiemu dowództwu plan wspólnego natarcia. Partyzanci mieli zaatakować niemieckie pozycje na północ i wschód od Rawenny, w rejonie lagun, podczas gdy wojska alianckie uderzą od południa i zachodu. Według partyzanckich źródeł plan nosił kryptonim „Teodora” – od cesarzowej z mozaik bazyliki św. Witalisa – i miał od początku jeszcze jeden cel: przekonać aliantów, by nie bombardowali i nie ostrzeliwali zabytkowego miasta. Plan przyjęto, a z Kanadyjczykami współpracował odtąd oficer łącznikowy, kpt. D. W. Healey, który zbierał od partyzantów informacje o niemieckich odwodach.

Operacja „Chuckle”

Na prawe skrzydło 8 Armii przesunięto pod koniec listopada kanadyjski I Korpus, który po walkach nad Adriatykiem odpoczywał od października. Dowodził nim od listopada gen. por. Charles Foulkes. Wzdłuż wybrzeża, między korpusem a morzem, działała Porterforce – zbieranina pododdziałów pod dowództwem ppłk. Andrew Horsbrugha-Portera z brytyjskiego pułku kawalerii 27th Lancers. W jej skład wchodziły m.in. kanadyjski pułk rozpoznawczy Royal Canadian Dragoons, kanadyjska i brytyjska artyleria, saperzy oraz niewielki oddział komandosów „Popski’s Private Army” belgijsko-rosyjskiego emigranta Vladimira Peniakoffa. Peniakoff od jesieni działał razem z partyzantami Boldriniego w pinetach i na rozlewiskach, a wkrótce potem stracił w walce lewą dłoń.

Operacja „Chuckle” – natarcie kanadyjskiego korpusu na odcinku około 16 kilometrów – ruszyła 2 grudnia. Jej cel był ambitny: zająć Rawennę, przekroczyć rzeki Lamone, Senio i Santerno, dojść do Massa Lombarda i w ten sposób zagrozić od flanki niemieckim pozycjom pod Imolą, a dalej Bolonii. Na prawym skrzydle, bliżej morza i Rawenny, nacierała 5 Kanadyjska Dywizja Pancerna gen. mjr. Berta Hoffmeistera – jej natarcie prowadziły bataliony 12 Brygady Piechoty, wśród nich Princess Louise Dragoon Guards i Lanark and Renfrew Scottish – a na lewym, w głębi lądu, 1 Dywizja Piechoty gen. mjr. Harry’ego Fostera. W tym samym czasie partyzanci 28 Brygady uderzyli na niemieckie posterunki nad lagunami na północ od miasta – w relacjach włoskich to starcie nazywane jest „bitwą rozlewisk”.

Niemcy, zagrożeni okrążeniem od południa i od strony morza, nie podjęli walki o samo miasto. 4 grudnia patrole Princess Louise Dragoon Guards, żołnierze 27th Lancers i partyzanci weszli do centrum Rawenny; w kolejnych dniach Kanadyjczycy i Porterforce oczyścili okolice aż po rzekę Lamone, a partyzanci zajęli osady na północ od miasta, nad rozlewiskami w kierunku Comacchio.

Ocalone mozaiki

Najważniejszym skutkiem takiego przebiegu walk było to, że Rawenna – w odróżnieniu od Rimini, Pesaro czy Forlì – nie została zrównana z ziemią w bitwie ulicznej. Miasto było skarbcem późnoantycznej i bizantyjskiej sztuki: mauzoleum Galli Placydii z V wieku, bazylika św. Witalisa z mozaikami przedstawiającymi cesarza Justyniana i cesarzową Teodorę, bazyliki św. Apolinarego Nowego i św. Apolinarego w Classe, baptysteria i mauzoleum Teodoryka, króla Ostrogotów. Tu znajdował się także grób Dantego, który zmarł na wygnaniu w Rawennie w 1321 roku.

Wojna i tak nie oszczędziła miasta całkowicie. Wcześniejsze naloty poważnie uszkodziły m.in. średniowieczną bazylikę św. Jana Ewangelisty przy dworcu, a mozaiki w najcenniejszych budowlach chroniono workami z piaskiem i drewnianymi osłonami. Szczątki Dantego, według włoskich źródeł, ukryto w 1944 roku w kopcu ziemi w ogrodzie obok grobowca, skąd wróciły na miejsce dopiero pod koniec 1945 roku. Kiedy front zbliżał się do miasta, partyzanci i ludzie Peniakoffa – jak podkreślają relacje włoskie – przeszkodzili Niemcom w zniszczeniu bazyliki Sant’Apollinare in Classe na przedmieściach, której dzwonnica służyła za punkt obserwacyjny. Bazylika św. Witalisa, mauzoleum Galli Placydii i pozostałe zabytki wczesnochrześcijańskiej Rawenny przetrwały, a w 1996 roku zostały wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

Rzeki Romanii

Zdobycie Rawenny było największym sukcesem operacji „Chuckle”, ale nie otworzyło drogi na Bolonię. Za miastem rozciągała się sieć rzek ujętych w wysokie wały: Lamone, Senio, Santerno. Pierwsza próba sforsowania Lamone przez kanadyjską 1 Brygadę Piechoty w nocy z 5 na 6 grudnia, przygotowana w pośpiechu, zakończyła się klęską: według kanadyjskich danych kosztowała około 200 zabitych, rannych i zaginionych, część z nich od własnej artylerii. Dopiero 10 i 11 grudnia obie kanadyjskie dywizje przeprawiły się przez rzekę w starannie przygotowanym natarciu – z łodziami szturmowymi, kładkami i wsparciem lotnictwa – przeciw niemieckiej 356 Dywizji Piechoty. Potem przyszły walki o kanał Naviglio i miasteczko Bagnacavallo, które padło dopiero 21 grudnia.

Na lewo od Kanadyjczyków brytyjski V Korpus nacierał wzdłuż Via Emilia na Faenzę; miasto oczyściły 16–17 grudnia 2 Dywizja Nowozelandzka i 43 Brygada Gurkhów. Jeszcze dalej na lewo, w przedgórzu Apeninów, walczył 2 Korpus Polski gen. dyw. Władysława Andersa: jego dywizje przekroczyły Lamone w rejonie Brisighelli i do końca grudnia doszły do rzeki Senio. Polacy nie brali więc udziału w zajęciu samej Rawenny, ale walczyli na tym samym odcinku frontu, kilkadziesiąt kilometrów na południowy zachód.

Kanadyjczycy zapłacili za grudniowe walki wysoką cenę: około 2 tysięcy zabitych, rannych i zaginionych. Pod koniec miesiąca 8 Armia zatrzymała się na linii Senio, gdzie wysokie wały rzeki dawały Niemcom znakomite pozycje obronne. Planowane na grudzień nowe natarcie na Bolonię odwołano, a feldmarszałek Harold Alexander, który w tym czasie objął stanowisko naczelnego dowódcy alianckiego na Morzu Śródziemnym, przestawił front włoski na zimową obronę.

Miejsce w dziejach wojny

Rawenna zamknęła jesienną kampanię, która zaczęła się latem od natarcia na Linię Gotów i miała zakończyć się wyjściem na Nizinę Padańską. Cel ten nie został osiągnięty: zamiast przełomu alianci zdobywali kolejne miasta Romanii jedno po drugim, za cenę dużych strat i przy coraz słabszych siłach, bo dywizje i sprzęt odchodziły do Francji i Grecji. Linia Senio, na której front stanął w grudniu, przetrwała całą zimę.

Wyzwolenie Rawenny miało natomiast znaczenie dla włoskiego ruchu oporu. 28 Brygada Garibaldiego nie została – jak dotąd zwykle bywało z oddziałami partyzanckimi po przejściu frontu – rozbrojona i rozwiązana. Od połowy grudnia 1944 roku walczyła dalej jako uznany oddział w składzie 8 Armii, podporządkowany włoskiej Grupie Bojowej „Cremona”, a jej dowódcą wybrano Boldriniego. 4 lutego 1945 roku na zatłoczonym placu Garibaldiego w Rawennie gen. McCreery osobiście udekorował „Bulowa” Złotym Medalem za Męstwo Wojskowe – był to wyraz uznania aliantów dla partyzantów jako regularnej siły zbrojnej. Brygada walczyła potem nad Senio i w delcie Padu aż do końca wojny we Włoszech na początku maja 1945 roku. Boldrini został później posłem do Konstytuanty, wieloletnim parlamentarzystą i przewodniczącym związku byłych partyzantów ANPI; zmarł w 2008 roku.

Kanadyjczycy walczyli we Włoszech jeszcze tylko kilka tygodni. W lutym i marcu 1945 roku kanadyjski I Korpus przerzucono w tajemnicy do północno-zachodniej Europy, gdzie po raz pierwszy w tej wojnie cała armia kanadyjska walczyła razem – przy wyzwalaniu Holandii. Dla 8 Armii, a z nią dla 2 Korpusu Polskiego, rozstrzygające natarcie przyszło dopiero w kwietniu 1945 roku: przełamanie linii Senio, zdobycie Bolonii i wyjście nad Pad zakończyły kampanię, której jednym z etapów było grudniowe wejście do Rawenny.