Rozwiązanie Home Guard

W niedzielę 3 grudnia 1944 roku Home Guard, brytyjska ochotnicza obrona terytorialna utworzona w 1940 roku na wypadek niemieckiej inwazji, pożegnała się z krajem. W Londynie kilka tysięcy jej członków – najczęściej podaje się około 7 tysięcy, amerykański korespondent CBS Bill Downs pisał o dziesięciu tysiącach – przemaszerowało przed królem Jerzym VI, honorowym pułkownikiem formacji, który w towarzystwie królowej Elżbiety i obu księżniczek przyjmował defiladę w Hyde Parku. Podobne parady pożegnalne odbywały się tego dnia i w kolejnych tygodniach w miastach i miasteczkach całej Wielkiej Brytanii. Wieczorem król wygłosił przez radio przemówienie, w którym dziękował ochotnikom za ponad cztery lata służby. Uroczystości te zapamiętano jako „stand down” – przejście Home Guard w stan spoczynku.

Decyzja o zakończeniu służby

Koniec Home Guard był następstwem zmiany sytuacji wojennej w 1944 roku. Po lądowaniu w Normandii, klęsce Niemców we Francji i wyzwoleniu Belgii groźba desantu na Wyspy Brytyjskie praktycznie zniknęła. Już 6 września rząd zawiesił obowiązkowe ćwiczenia i szkolenia, a od 11 września służba znów stała się dobrowolna; ogłoszono to razem z zastąpieniem zaciemnienia „półmrokiem”. Minister wojny sir James Grigg wyjaśniał 3 października w Izbie Gmin, że „sytuacja militarna na kontynencie uzasadniała złagodzenie obowiązków Home Guard”, a rozkazy w tej sprawie przekazano dowódcy Sił Krajowych (Home Forces) jeszcze 6 września.

W drugiej połowie października zapadła decyzja o całkowitym zakończeniu służby. Zgodnie z późniejszym oświadczeniem ministra wojny Jacka Lawsona w Izbie Gmin (12 grudnia 1945) rozkazy przewidywały, że Home Guard przejdzie w stan spoczynku 1 listopada 1944 roku. Pod koniec października Grigg odpowiadał już na pytania posłów o to, jakie elementy umundurowania ochotnicy będą mogli zachować (pozwolono im zatrzymać m.in. mundury polowe, ale skórzane pasy, których brakowało w wojsku, trzeba było oddać), a 31 października poinformował, że król zapragnął, by każdy członek formacji otrzymał podpisany przez niego certyfikat. Uroczyste pożegnanie wyznaczono na niedzielę 3 grudnia. Formalnie było to więc zakończenie czynnej służby, a nie rozwiązanie formacji: Home Guard pozostała uśpioną rezerwą, a jej członków można było wezwać ponownie w razie nagłego zagrożenia.

Defilada w Londynie

Pochód w stolicy składał się z oddziałów przysłanych z całego kraju. Według relacji Grace Herbert z „Daily Expressu” ochotnicy w płaszczach i stalowych hełmach, jedni z nowymi karabinami, inni z bronią pamiętającą poprzednią wojnę, przeszli przez Hyde Park obok trybuny, na której stała rodzina królewska, następnie Piccadilly do Piccadilly Circus, Regent Street i Oxford Street do Marble Arch, by rozejść się z powrotem w parku. Dziennikarka zwracała uwagę na przekrój wieku maszerujących – siedemdziesięciolatkowie szli obok siedemnastolatków – i na to, że widzowie oklaskiwali nie żołnierzy zawodowych, lecz „sklepikarzy, dyrektorów banków, mężów i synów”. Tłumy stały wzdłuż ulic zniszczonych przez bombardowania, a w tym samym czasie na Londyn wciąż spadały niemieckie rakiety V-2.

Słowa króla

W wieczornym przemówieniu radiowym Jerzy VI mówił, że nadzieja na przetrwanie koleżeństwa zrodzonego w Home Guard była w nim silna, gdy po południu „wiele tysięcy z was przemaszerowało” przed nim „w jednej z najbardziej imponujących i pamiętnych defilad”, jakie widział. Wyliczał zadania, które ochotnicy przejęli od regularnej armii: „Jako artylerzyści przeciwlotniczy i nadbrzeżni, wartownicy w newralgicznych punktach, oddziały zajmujące się niewybuchami i na wiele innych sposobów Home Guard w pełni uczestniczyła w obronie swojego kraju”. Zwracał się też do samych ochotników: „Ale zyskaliście coś dla siebie. Odkryliście w sobie nowe możliwości”. Monarcha zapewniał, że jest bardzo dumny z tego, czego dokonała Home Guard, i składał wszystkim „serdeczne podziękowania”.

Od LDV do Home Guard

Formacja powstała w najczarniejszych tygodniach 1940 roku. 14 maja, cztery dni po rozpoczęciu niemieckiej ofensywy na zachodzie, minister wojny Anthony Eden wezwał przez radio mężczyzn w wieku od 17 do 65 lat, którzy nie służyli w wojsku, do zgłaszania się na posterunkach policji do Ochotniczej Obrony Lokalnej (Local Defence Volunteers, LDV). Spodziewano się około pół miliona ochotników, a do końca czerwca zgłosiło się ich około półtora miliona. Pod naciskiem Winstona Churchilla, który uważał nazwę LDV za mało porywającą, w lipcu 1940 roku formację przemianowano na Home Guard.

Początkowo była to uzbrojona, umundurowana milicja obywatelska, niezależna od armii i rezerwy terytorialnej. Ochotnicy nie mieli stopni wojskowych, nie podlegali dyscyplinie wojskowej i mogli w każdej chwili odejść. Brakowało broni: latem 1940 roku wiele oddziałów ćwiczyło ze strzelbami myśliwskimi, prywatnymi rewolwerami i bronią improwizowaną, dopóki z amerykańskich zapasów nie nadeszły setki tysięcy karabinów M1917 Enfield. Z czasem Home Guard zbliżała się do wojska: w 1941 roku wprowadzono stopnie oficerskie, a od 1942 roku na mocy ustawy o służbie narodowej (National Service Act) można było kierować do niej mężczyzn do 51. roku życia tam, gdzie brakowało ochotników. Od 1943 roku przyjmowano też kobiety jako pomocniczki (Home Guard Auxiliaries), lecz wyłącznie do zadań niebojowych – w biurach, łączności czy jako kierowców.

Liczebność i zadania

W szczytowym okresie, na początku 1943 roku, Home Guard liczyła według najczęściej podawanych danych ponad 1,7 miliona ludzi (niektóre opracowania mówią o blisko 1,8 miliona), a jej stan nigdy nie spadł poniżej miliona. W 1940 roku zadaniem ochotników było obserwowanie wybrzeża i nieba, meldowanie o desantach, opóźnianie marszu nieprzyjaciela choćby o kilka godzin do nadejścia regularnych wojsk oraz obrona węzłów komunikacyjnych, mostów i fabryk przed spadochroniarzami. Gdy po ataku na ZSRR groźba inwazji zmalała, Home Guard coraz bardziej zastępowała wojsko w obronie kraju, zwalniając żołnierzy do służby za granicą. Jej członkowie obsadzali baterie przeciwlotnicze – zwłaszcza rakietowe baterie osłaniające ośrodki przemysłowe – oraz działa artylerii nadbrzeżnej, pełnili wartę przy obiektach wojskowych i infrastrukturze, a po nalotach Blitzu wyszukiwali niewybuchy, zabezpieczali zagrożone rejony i pomagali w ewakuacji mieszkańców. Artylerzystom Home Guard przypisuje się zestrzelenie pewnej liczby samolotów Luftwaffe, a latem 1944 roku także pocisków V-1. Poza zwykłymi oddziałami istniały ściśle tajne Auxiliary Units – grupy dywersyjne, które po inwazji miały ukryć się w podziemnych kryjówkach i działać na tyłach wroga.

Mit „armii tatusiów” a rzeczywistość

W powojennej pamięci Home Guard utrwaliła się przede wszystkim dzięki serialowi komediowemu BBC Armia tatuśka (Dad’s Army, 1968–1977), opowiadającemu o nieporadnym plutonie z nadmorskiego miasteczka. Serial, którego współautor Jimmy Perry sam służył w Home Guard jako nastolatek, oddawał coś z improwizacji pierwszych miesięcy, braków w uzbrojeniu i przekroju wiekowego ochotników. Historycy podkreślają jednak, że wizerunek emerytów z kijami od mioteł dotyczy głównie lata 1940 roku. W latach 1942–1944 Home Guard była stosunkowo dobrze uzbrojoną i wyszkoloną siłą, w której służyło wielu młodych ludzi przed powołaniem do wojska i robotników zatrudnionych w zakładach zbrojeniowych, łączących służbę z wielogodzinną pracą.

Służba nie była też bezpieczna. Według często przytaczanych danych na służbie zginęło lub zmarło z ran ponad 1200 członków Home Guard – w nalotach, przy niewybuchach, na ćwiczeniach i w wypadkach; według części opracowań najwięcej ofiar pochłonęła praca przy niewybuchach. Część ochotników odznaczono za odwagę, w tym Krzyżem Jerzego, najwyższym brytyjskim odznaczeniem za męstwo poza polem walki.

Znaczenie

Rozwiązanie Home Guard było jednym z pierwszych znaków, że dla Wielkiej Brytanii wojna wchodzi w ostatnią fazę: groźba inwazji, która w 1940 roku powołała do życia milionową armię ochotników, należała do przeszłości, choć na Londyn wciąż spadały rakiety, a na kontynencie trwały ciężkie walki. Home Guard nigdy nie musiała stawić czoła niemieckiemu desantowi, ale przez ponad cztery lata odciążała regularną armię, a w 1940 roku dawała społeczeństwu poczucie, że każdy może się przyczynić do obrony kraju.

Formacja pozostała w stanie uśpienia jeszcze przez rok, by ułatwić zwrot broni i wyposażenia. 12 grudnia 1945 roku minister wojny Jack Lawson ogłosił w Izbie Gmin jej rozwiązanie z dniem 31 grudnia 1945 roku; oficerowie zachowali honorowe stopnie, a pozostawione ochotnikom mundury przeszły na ich własność. W 1952 roku, w okresie zimnej wojny, Home Guard reaktywowano w ograniczonej formie, a ostatecznie rozwiązano ją w 1957 roku.