Zdobycie Rimini

Rankiem 21 września 1944 roku oddziały brytyjskiej 8 Armii weszły do Rimini – nadmorskiego miasta nad Adriatykiem, które zamykało wschodni kraniec Linii Gotów. Niemcy opuścili je w nocy, wycofując się za rzekę Marecchia. Często mówi się o zdobyciu Rimini przez „wojska brytyjskie” – w rzeczywistości jako pierwsi do miasta weszli żołnierze 3 Greckiej Brygady Górskiej, a niemal równocześnie od zachodu Kanadyjczycy z 1 Dywizji Piechoty, wspierani przez czołgi nowozelandzkie. Wszyscy oni walczyli w składzie 8 Armii, którą dowodził brytyjski generał Oliver Leese. Wejście do Rimini zamknęło miesiąc ciężkich walk operacji „Olive” – według samego Leese’a jednej z najcięższych bitew w dziejach 8 Armii.

Brama na równinę

Rimini leży w miejscu, w którym wąski pas wybrzeża między Apeninami a Adriatykiem otwiera się na równinę Romanii i dalej na Nizinę Padańską. Kto opanował tę „bramę”, mógł – jak liczyli alianccy planiści – wprowadzić na płaski teren dywizje pancerne i uderzyć na tyły niemieckich armii w Apeninach. Dlatego właśnie tu, a nie w centrum półwyspu, naczelny dowódca wojsk alianckich we Włoszech generał Harold Alexander zdecydował się latem 1944 roku zadać główny cios. W sierpniu 8 Armia została potajemnie przegrupowana nad Adriatyk, a w nocy z 25 na 26 sierpnia rozpoczęła natarcie. Amerykańska 5 Armia miała uderzyć później w centrum, w kierunku Bolonii.

Samo Rimini było wówczas miastem w dużej mierze wyludnionym. Od listopada 1943 roku przeżyło kilkaset nalotów lotniczych, a później ostrzał z morza i z lądu. Według włoskich danych z około 40 tysięcy mieszkańców w mieście pozostało około 3 tysięcy; dziesiątki tysięcy ludzi uciekły na północ, w głąb lądu i do neutralnego San Marino, gdzie chroniły się m.in. w tunelach kolejki do Rimini. Działał tu ruch oporu: 16 sierpnia 1944 roku Niemcy powiesili na głównym placu miasta trzech młodych partyzantów.

Od Metauro do grzbietu Coriano

Pierwsza faza operacji „Olive” poszła lepiej, niż oczekiwano. Nad samym morzem nacierał 2 Korpus Polski generała dywizji Władysława Andersa, na lewo od niego kanadyjski I Korpus, a w górach brytyjski V Korpus. Pod koniec sierpnia Kanadyjczycy i Brytyjczycy przełamali główną pozycję Linii Gotów nad rzeką Foglia, a na przełomie sierpnia i września oddziały 3 Dywizji Strzelców Karpackich zajęły Pesaro. Polski korpus, wyczerpany walkami od Ankony i pozbawiony uzupełnień, został wkrótce wycofany do odwodu armii; na wybrzeżu zastąpili go Kanadyjczycy. Do 3 września kanadyjska 1 Dywizja Piechoty posunęła się o kolejne 24 kilometry, do następnej pozycji obronnej pod Riccione.

Wtedy natarcie utknęło. Feldmarszałek Albert Kesselring, zaskoczony uderzeniem nad Adriatykiem, zdążył przerzucić na zagrożony odcinek posiłki, w tym doborową 1 Dywizję Spadochronową. Niemcy oparli obronę o grzbiet Coriano – ostatnią poważną przeszkodę terenową przed Rimini – oraz o wzgórza Croce i Gemmano. Natarcie pancerne na Coriano 3–4 września załamało się po dwóch dniach z ciężkimi stratami po obu stronach, a gwałtowne deszcze utrudniły ruch czołgów. O wieś Gemmano, nazywaną później „Cassino Adriatyku”, walczono przez dziesięć dni; brytyjskie 56 i 46 Dywizja Piechoty atakowały ją jedenaście razy, zanim 15 września zdobyła ją 4 Indyjska Dywizja Piechoty.

Leese przygotował drugie uderzenie na Coriano. W nocy z 12 na 13 września, po zmasowanym przygotowaniu artyleryjskim i nalotach, ruszyły do ataku kanadyjska 5 Dywizja Pancerna i brytyjska 1 Dywizja Pancerna. Do 14 września grzbiet był w rękach aliantów. Droga na Rimini wydawała się otwarta, ale znów przyszły ulewy: rzeki wezbrały, lotnictwo nie mogło wspierać natarcia, a Niemcy zdążyli obsadzić kolejną pozycję obronną – tzw. linię Rimini, biegnącą od portu w Rimini w głąb lądu aż po San Marino. Na lewym skrzydle 8 Armii, na samej granicy neutralnej republiki, Hindusi i Brytyjczycy właśnie wtedy wyparli Niemców z San Marino i jego górujących nad równiną wzgórz.

Grecy, Kanadyjczycy i grzbiet San Fortunato

Bezpośrednie natarcie na Rimini wzdłuż wybrzeża powierzono 3 Greckiej Brygadzie Górskiej, podporządkowanej kanadyjskiemu I Korpusowi. Brygadę sformowano w 1944 roku na Bliskim Wschodzie z kilku tysięcy żołnierzy uznanych przez grecki rząd emigracyjny za lojalnych – po buncie, który wiosną tego roku ogarnął greckie oddziały w Egipcie – a dowodził nią pułkownik Trasiwulos Tsakalotos. Włoski historyk Linii Gotów Amedeo Montemaggi sugerował, że alianckie dowództwo przydzieliło Grekom ten odcinek także ze względów politycznych: rząd grecki zabiegał o prestiżowe zwycięstwo, a Rimini leży tuż obok Rubikonu.

13 września Grecy, wspierani przez czołgi i piechotę 2 Dywizji Nowozelandzkiej oraz kanadyjskie karabiny maszynowe i moździerze, zaatakowali przysiółki Monaldini i Monticelli koło San Lorenzo in Strada, na północny zachód od Riccione, bronione przez spadochroniarzy i batalion wschodnich ochotników w służbie niemieckiej. Pierwszego dnia stracili blisko stu ludzi. W dniach 15–17 września zdobywali – pod silnym ogniem z wkopanych w ziemię wież czołgów Panther – lotnisko Rimini koło Miramare, a 18 września ruszyli na samo miasto od południowego wschodu. W tym samym czasie kanadyjska 1 Dywizja Piechoty toczyła najcięższą walkę całej bitwy o grzbiet San Fortunato na wzgórzu Covignano, górującym nad Rimini od zachodu. Kanadyjczycy przełamali tam niemiecką obronę rankiem 20 września. Tego samego dnia, na lewo od nich, brytyjski pułk pancerny Queen’s Bays stracił w nieudanym ataku pod Montecieco 24 czołgi.

Po południu 20 września Grecy dotarli do południowych przedmieść miasta. Kesselring chciał, by Rimini bronić jak najdłużej i zadać atakującym możliwie największe straty, ale dowódca niemieckiej 10 Armii generał Heinrich von Vietinghoff przekonał go – także wobec ulewy, która rozpętała się tego wieczoru – że osamotniona obrona miasta nie potrwa długo. Wieczorem wydano rozkaz odwrotu za Marecchię. Wycofujący się Niemcy wysadzali narożniki budynków, by zatarasować ulice, i niemal wszystkie mosty na rzece. Ocalały dwa zabytki z czasów Augusta – Łuk Augusta i rzymski most Tyberiusza, zwany też mostem Augusta. Według powojennej relacji niemieckiego podoficera Williego Tragesera, któremu polecono je zniszczyć, sam zdecydował się oszczędzić łuk, a ładunki pod mostem nie wybuchły z powodu wadliwych połączeń; inni niemieccy oficerowie twierdzili, że dowództwo nakazało most ocalić.

21 września: miasto-widmo

Rankiem 21 września 2 batalion greckiej brygady podszedł do mostu na rzece Ausa przed bramami miasta. Od dwóch mieszkańców Grecy dowiedzieli się, że Niemcy odeszli; przez Łuk Augusta weszli do centrum i wezwali nowozelandzkie czołgi. Kanadyjczycy, nacierający od zachodu, dotarli do mostu Tyberiusza jeszcze przed Grekami. Rimini było miastem-widmem, w ruinach pozostało niewielu mieszkańców. Grecy wywiesili flagę na balkonie ratusza, a o 7.45 przedstawiciel władz miejskich bezwarunkowo poddał miasto 3 Greckiej Brygadzie Górskiej; protokół spisano po grecku, angielsku i włosku. Po południu odbyła się uroczystość z udziałem oddziałów alianckich, a wieczorem obok greckiej flagi zawisła nad ratuszem kanadyjska – według kanadyjskich relacji pożyczona naprędce od służb pomocniczych.

Tego samego dnia kanadyjska piechota przekroczyła Marecchię, a Grecy oczyszczali ruiny z ostatnich niemieckich straży tylnych. Linię Rimini, a wraz z nią całą Linię Gotów na odcinku nadmorskim, przełamano. Za walki o miasto brygada otrzymała honorowe miano „Brygady Rimini”. Na cmentarzu wojennym w Riccione pochowano 114 greckich żołnierzy.

Straty i zniszczenia

Rimini należało do najbardziej zniszczonych miast Włoch. Według włoskich obliczeń między listopadem 1943 a wrześniem 1944 roku przeprowadzono na nie łącznie 396 bombardowań – lotniczych, z morza i artyleryjskich – a zniszczeniu lub uszkodzeniu uległo około 82 procent budynków – najwięcej spośród włoskich miast liczących ponad 50 tysięcy mieszkańców. Po wojnie miasto odznaczono Złotym Medalem za Męstwo Cywilne. Oficjalnie zarejestrowano w bitwie o Rimini 6668 ofiar śmiertelnych wśród cywilów i żołnierzy; liczby te obejmują jednak różne okresy i nie są w pełni porównywalne. Wokół Rimini i Coriano powstały duże alianckie cmentarze wojenne, w tym cmentarz na grzbiecie Coriano z blisko dwoma tysiącami grobów.

Od początku operacji „Olive” do końca września 8 Armia straciła – według danych przytaczanych w literaturze – około 14 tysięcy zabitych, rannych i zaginionych. Braki w uzupełnieniach były tak dotkliwe, że w brytyjskich batalionach piechoty zlikwidowano po jednej kompanii strzeleckiej. Naprzeciwko 8 Armii niemiecki LXXVI Korpus Pancerny stracił w tym czasie około 16 tysięcy ludzi.

Miejsce w wojnie

Zdobycie Rimini było sukcesem, ale nie przełomem, na jaki liczył Alexander. Kesselring zyskał to, czego potrzebował najbardziej – czas do nadejścia jesiennych deszczy. Gdy 8 Armia wyszła wreszcie na równinę Romanii, okazało się, że jest ona poprzecinana dziesiątkami rzek i kanałów, które po ulewach wzbierały i zamieniały okolicę w bagno. Czołgi, które miały wyjść na tyły nieprzyjaciela, grzęzły w błocie, a piechota musiała forsować kolejne cieki jeden po drugim: pod koniec września Brytyjczycy i Kanadyjczycy przekroczyli rzekę Uso i doszli do Fiumicino, czyli – jak się powszechnie przyjmuje – historycznego Rubikonu, po czym ulewy znów zatrzymały natarcie. Generał Leese odszedł wkrótce do Azji Południowo-Wschodniej, a dowództwo 8 Armii objął generał Richard McCreery.

Amerykańska 5 Armia, która 10 września uderzyła w centrum Apenin, w październiku utknęła kilkanaście kilometrów od Bolonii. 2 Korpus Polski, po odpoczynku po walkach nad Adriatykiem, wrócił na front w październiku w Apeninach Emiliańskich, nacierając w kierunku Forlì i Faenzy. 3 Grecka Brygada Górska jeszcze jesienią 1944 roku wróciła do wyzwolonej Grecji, gdzie w grudniu wzięła udział w walkach w Atenach z oddziałami lewicowego ruchu oporu. Front włoski zamarł na zimę na linii rzek Romanii i grzbietów Apenin. Dopiero wiosenna ofensywa z kwietnia 1945 roku – w której żołnierze 2 Korpusu jako pierwsi weszli 21 kwietnia do Bolonii – rozbiła niemieckie armie na Nizinie Padańskiej, a 2 maja 1945 roku weszła w życie kapitulacja niemieckiej Grupy Armii C, podpisana w Casercie. Rimini, które we wrześniu 1944 roku było „bramą” do północnych Włoch, okazało się w praktyce jedynie wejściem na kolejne, równie trudne pole bitwy.