Harold Alexander

Harold Alexander był jednym z najbardziej znanych brytyjskich dowódców II wojny światowej i zarazem jednym z najtrudniejszych do oceny. Ostatni brytyjski generał, który w czerwcu 1940 roku opuścił plaże Dunkierki, w 1942 roku prowadził odwrót z Birmy, a potem, jako przełożony Bernarda Montgomery’ego, dowodził zwycięską kampanią w Afryce Północnej. Od lipca 1943 roku kierował wojskami alianckimi na Sycylii i we Włoszech – w tym ofensywą, w której 2 Korpus Polski zdobył Monte Cassino. Elegancki arystokrata, spokojny i uprzejmy, świetnie godził Brytyjczyków, Amerykanów, Polaków, Francuzów i żołnierzy Imperium, ale krytycy zarzucali mu, że nie potrafił narzucić woli ambitnym podwładnym. Po wojnie był gubernatorem generalnym Kanady i ministrem obrony w rządzie Winstona Churchilla.

Arystokrata z Gwardii Irlandzkiej

Harold Rupert Leofric George Alexander urodził się 10 grudnia 1891 roku w Londynie jako trzeci syn Jamesa Alexandra, 4. hrabiego Caledon, z rodziny anglo-irlandzkiej osiadłej w hrabstwie Tyrone w Ulsterze. Uczył się w Harrow School, myślał przez chwilę o karierze malarza – malował zresztą przez całe życie – ale w 1910 roku wstąpił do Royal Military College w Sandhurst. We wrześniu 1911 roku został podporucznikiem Gwardii Irlandzkiej (Irish Guards), z którą był związany do końca życia.

Pierwszą wojnę światową spędził niemal w całości na froncie zachodnim. Jako dowódca plutonu przeszedł w 1914 roku odwrót spod Mons i został ranny pod Ypres. Wrócił na front w 1915 roku, walczył w bitwie pod Loos, za którą otrzymał Krzyż Wojskowy, a za udział w bitwie nad Sommą we wrześniu 1916 roku – Order za Wybitną Służbę; w uzasadnieniu napisano, że był „duszą natarcia”. Jesienią 1917 roku, jako pełniący obowiązki podpułkownika, dowodził 2 batalionem gwardii pod Passchendaele, gdzie znów został lekko ranny, i w bitwie pod Cambrai, w której batalion stracił około 320 z 400 ludzi. W marcu 1918 roku, podczas niemieckiej ofensywy wiosennej, przez tydzień dowodził 4 Brygadą Gwardii. Rudyard Kipling, autor historii Gwardii Irlandzkiej, pisał, że podwładni go kochali, „nawet gdy ostro ich beształ za uchybienia”.

Łotwa, Indie i najmłodszy generał armii

Po wojnie Alexander trafił w 1919 roku do alianckiej misji wojskowej w Polsce, a stamtąd na Łotwę, gdzie trwała wojna o niepodległość. Jako tymczasowy podpułkownik dowodził bałtycko-niemiecką Landeswehrą, walczącą już po stronie rządu w Rydze, i brał udział w wypieraniu bolszewików z Łatgalii. Do kraju wrócił w maju 1920 roku. W latach 1922–1926 dowodził 1 batalionem Gwardii Irlandzkiej w Konstantynopolu, w czasie kryzysu wokół Czanakkale, na Gibraltarze i w Londynie, a w latach 1926–1927 ukończył Staff College w Camberley. Był starszy od wielu kolegów i niektórych wykładowców; wśród tych ostatnich był Bernard Montgomery, który – podobnie jak Alan Brooke – nie wyniósł stamtąd o nim najlepszego zdania.

W 1931 roku ożenił się z lady Margaret Bingham, córką hrabiego Lucan; mieli troje dzieci i adoptowali czwarte. Po kursie w Imperial Defence College i stanowiskach sztabowych w 1934 roku objął brygadę w Nowszehrze na północno-zachodniej granicy Indii. W 1935 roku walczył z plemionami pasztuńskimi w Malakandzie i w kampanii przeciw Mohmandom, w której służył pod rozkazami Claude’a Auchinlecka; zyskał opinię dowódcy, który wchodził na grzbiety gór razem z żołnierzami, a nawet przed nimi. W 1937 roku był adiutantem Jerzego VI podczas koronacji, a w październiku tego roku, w wieku 45 lat, został generałem majorem – najmłodszym generałem armii brytyjskiej. Od lutego 1938 roku dowodził 1 Dywizją Piechoty w Aldershot.

Dunkierka i obrona Anglii

We wrześniu 1939 roku Alexander poprowadził 1 Dywizję do Francji w składzie Brytyjskiego Korpusu Ekspedycyjnego lorda Gorta. Przez osiem miesięcy „dziwnej wojny” szkolił ją z wyjątkową surowością. Gdy 10 maja 1940 roku Niemcy uderzyli na zachodzie, dywizja weszła do Belgii, a potem, wraz z całym korpusem, cofała się ku morzu. Podczas ewakuacji z Dunkierki Gort wrócił do Anglii, a Alexander objął I Korpus, który osłaniał ostatnie godziny operacji. Późnym wieczorem 2 czerwca, po upewnieniu się, że na plażach nie został już żaden brytyjski żołnierz – według relacji opłynął je motorówką, wołając przez tubę – odpłynął z mola na niszczycielu HMS „Venomous”; obronę przyczółka do końca ewakuacji prowadzili Francuzi.

W Anglii dowodził I Korpusem na wybrzeżu Yorkshire i Lincolnshire, a w grudniu 1940 roku zastąpił Auchinlecka na czele Dowództwa Południowego. Podlegał mu wtedy Montgomery jako dowódca V Korpusu; Alexander pozwalał mu robić swoje i ich współpraca układała się dobrze, co miało znaczenie później. Zwrócił na siebie uwagę Brooke’a i Churchilla, który często go odwiedzał i w 1941 roku wyznaczył go na dowódcę planowanego, ale nigdy niewysłanego korpusu ekspedycyjnego (Force 110).

Odwrót z Birmy

W lutym 1942 roku, gdy Japończycy wdzierali się do Birmy, Churchill wysłał Alexandra, już jako pełnego generała, by objął tam dowództwo z rozkazem utrzymania Rangunu. Przybył 5 marca, gdy miasta nie dało się już bronić. 7 marca Brytyjczycy opuścili Rangun, a kolumny z całym sztabem armii birmańskiej, z Alexandrem na czele, pod wsią Taukkyan natrafiły na japońską blokadę i uniknęły okrążenia tylko dlatego, że Japończycy, idąc na miasto, sami ją zdjęli. Alexander przejął potem dowództwo wszystkich wojsk lądowych w Birmie i podzielił się zadaniami: walki prowadził dowódca korpusu, William Slim, on sam zaś zajmował się polityką sojuszniczą – stosunkami z Czang Kaj-szekiem i Josephem Stilwellem, dowodzącym chińskimi armiami w Birmie. Po klęsce pod Yenangyaung i utracie Mandalaju nakazał odwrót do Indii. W maju resztki wojsk brytyjskich, bez większości sprzętu, przeszły przez góry do Manipuru tuż przed monsunem, co zamknęło kampanię birmańską.

Bliski Wschód i zwycięstwo w Afryce

Po powrocie do Anglii Alexander miał dowodzić brytyjską 1 Armią w planowanej operacji „Torch”. W sierpniu 1942 roku Churchill i Brooke, po wizycie w Kairze, postanowili jednak odwołać Auchinlecka. Alexander przyleciał do Kairu 8 sierpnia i 15 sierpnia objął formalnie stanowisko głównodowodzącego na Bliskim Wschodzie, a Montgomery został dowódcą 8 Armii. Churchill dał mu prostą dyrektywę: zniszczyć armię niemiecko-włoską Erwina Rommla. Alexander zapewnił Montgomery’emu posiłki, sprzęt i swobodę działania, osłaniał go przed niecierpliwością premiera i nie wtrącał się do prowadzenia bitew. Pod jego zwierzchnictwem 8 Armia odparła Rommla pod Alam Halfą, wygrała drugą bitwę pod El Alamein i w styczniu 1943 roku doszła do Trypolisu.

Na konferencji w Casablance postanowiono połączyć w Tunezji 8 Armię z wojskami „Torch”. W lutym 1943 roku Alexander został zastępcą Dwighta Eisenhowera i dowódcą nowej 18 Grupy Armii, obejmującej brytyjską 1 Armię, 8 Armię, amerykański II Korpus i francuski XIX Korpus. Objął ją w chwili kryzysu po klęsce Amerykanów na przełęczy Kasserine, uporządkował rozproszony front i przez trzy miesiące prowadził kampanię tunezyjską do końca. Omar Bradley przypisywał jego cierpliwości i doświadczeniu to, że amerykańskie dowództwo polowe „dojrzało”. Po kapitulacji wojsk Osi 13 maja 1943 roku, gdy do niewoli poszło około 250 tysięcy żołnierzy, Alexander zameldował Churchillowi: „Panie premierze, mam obowiązek zameldować, że kampania tunezyjska jest zakończona. Wszelki opór nieprzyjaciela ustał. Jesteśmy panami północnoafrykańskich wybrzeży”.

Sycylia, Salerno i zima pod Cassino

Dowództwo Alexandra przemianowano na 15 Grupę Armii, która pod zwierzchnictwem Eisenhowera przeprowadziła w lipcu 1943 roku lądowanie na Sycylii. Podlegały mu dwie armie, prowadzone przez trudne osobowości: brytyjska 8 Armia Montgomery’ego i amerykańska 7 Armia George’a Pattona. Plan Alexandra dawał Amerykanom rolę osłony lewego skrzydła Brytyjczyków; Patton wymusił na nim zgodę na marsz na zachód i zajęcie Palermo, a Montgomery utknął na równinie Katanii i pod Etną. Wyspa była wolna w połowie sierpnia, ale około 100 tysięcy żołnierzy niemieckich i włoskich zdołało przeprawić się przez Cieśninę Mesyńską; krytycy, z Montgomerym na czele, zarzucali Alexandrowi brak spójnego kierowania kampanią.

3 września 1943 roku 8 Armia wylądowała w Kalabrii, a 9 września amerykańska 5 Armia Marka Clarka – pod Salerno, gdzie niemieckie kontrnatarcie omal nie zepchnęło jej do morza. Alexander poparł dowódcę brytyjskiego X Korpusu, który odrzucał myśl o ewakuacji, i skłonił Clarka do usunięcia dowódcy VI Korpusu, gen. Ernesta Dawleya. Jesienią obie armie posuwały się na północ coraz wolniej, a w grudniu zatrzymały się przed niemiecką linią Zimową i linią Gustawa, bronionymi przez wojska Alberta Kesselringa.

Gdy w grudniu 1943 roku Eisenhower został dowódcą inwazji na Francję, chciał zabrać Alexandra jako dowódcę wojsk lądowych; Bradley wolałby go od Montgomery’ego. Brooke przeforsował jednak pozostawienie go we Włoszech, a do Normandii pojechał Montgomery. Alexander współtworzył plan desantu pod Anzio (operacja „Shingle”), mocno popierany przez Churchilla; zbyt słaby VI Korpus gen. Johna Lucasa utknął jednak na przyczółku, a natarcia na Cassino w styczniu i lutym się załamały. Alexander wziął na siebie odpowiedzialność za decyzję o zbombardowaniu opactwa 15 lutego 1944 roku, o które prosił dowódca Korpusu Nowozelandzkiego, gen. Bernard Freyberg; ruiny stały się dla Niemców jeszcze lepszą twierdzą, a trzecia bitwa w marcu także skończyła się niepowodzeniem.

„Diadem”, Monte Cassino i spór o Rzym

Wiosną 1944 roku Alexander i jego szef sztabu, gen. John Harding, przygotowali operację „Diadem” – ofensywę całej 15 Grupy Armii, do której główne siły 8 Armii gen. Olivera Leese’a przerzucono potajemnie znad Adriatyku pod Cassino. Atak ruszył 11 maja o 23.00 huraganowym ogniem artylerii; 2 Korpus Polski gen. Władysława Andersa dostał zadanie zdobycia masywu klasztornego, Brytyjczycy i Hindusi przekroczyli Gari, a Francuzi gen. Alphonse’a Juina przełamali front w górach Aurunci. 18 maja polski patrol zatknął proporzec na ruinach opactwa.

Zamysł Alexandra polegał na tym, by VI Korpus, wychodząc z przyczółka pod Anzio, uderzył na Valmontone, przeciął drogę nr 6 i zamknął drogę odwrotu niemieckiej 10 Armii. Po połączeniu z przyczółkiem 25 maja Clark zwrócił jednak główne siły Luciana Truscotta na północny zachód, ku Wzgórzom Albańskim i Rzymowi, zostawiając pod Valmontone za słabe siły. Alexandra poinformowano o tym po fakcie; nie odwołał rozkazu, bo uznał, że otwarty konflikt z Amerykaninem zaszkodziłby sojuszowi. 10 Armia wymknęła się na północ, a Clark 4 czerwca wkroczył do Rzymu. Większość historyków uważa tę decyzję za największy błąd kampanii włoskiej, a samego Alexandra – za dowódcę zbyt ustępliwego wobec podwładnych.

Naczelny dowódca na Morzu Śródziemnym

Latem 1944 roku Alexander musiał oddać siedem dywizji, w tym VI Korpus i Francuzów, do desantu w Prowansji, a jesienne natarcie na linię Gotów ugrzęzło w Apeninach. 12 grudnia 1944 roku zastąpił Henry’ego Maitlanda Wilsona jako Naczelny Dowódca Sił Sprzymierzonych na Morzu Śródziemnym; 15 Grupę Armii przejął Clark. Otrzymał też buławę marszałka polnego, z datą wsteczną 4 czerwca 1944 roku, tak by znów był starszy od Montgomery’ego. W kwietniu 1945 roku wiosenna ofensywa rozbiła wojska niemieckie w dolinie Padu; Polacy weszli 21 kwietnia do Bolonii. Po tajnych rozmowach z gen. SS Karlem Wolffem 29 kwietnia w Casercie podpisano kapitulację niemieckich wojsk we Włoszech, która weszła w życie 2 maja – pierwszą kapitulację całej grupy armii na zachodzie. W maju i czerwcu Alexander stanął jeszcze wobec sporu z Josipem Broz Tito o Triest, zakończonego podziałem regionu.

Kanada, ministerstwo i ocena

Po wojnie Alexander miał szanse na stanowisko szefa Imperialnego Sztabu Generalnego, ale przyjął propozycję premiera Williama Lyona Mackenzie Kinga i 12 kwietnia 1946 roku został zaprzysiężony jako gubernator generalny Kanady, już jako wicehrabia Alexander of Tunis. Był ostatnim gubernatorem urodzonym w Wielkiej Brytanii. Dużo podróżował, w 1949 roku odwiedził przyłączoną do Kanady Nową Fundlandię, w 1950 roku żegnał żołnierzy jadących na wojnę koreańską i zyskał dużą popularność. Na początku 1952 roku Churchill ściągnął go do Londynu na stanowisko ministra obrony; Alexander, który nie był politykiem, pełnił je do października 1954 roku w cieniu premiera, który najważniejsze decyzje podejmował sam. W 1952 roku otrzymał tytuł hrabiego Alexander of Tunis, w 1959 roku Order Zasługi, a w latach 1960–1965 był konstablem Tower. Gdy w 1947 roku brytyjski sąd wojskowy skazał Kesselringa na śmierć, Alexander, jego dawny przeciwnik, opowiedział się za złagodzeniem wyroku. Zmarł 16 czerwca 1969 roku w Slough na skutek pęknięcia aorty; pochowano go w Ridge w hrabstwie Hertfordshire.

Oceny Alexandra do dziś się rozchodzą. Harold Macmillan cenił jego spokój i umiejętność godzenia sojuszników, Brooke uważał, że potrzebuje szefa sztabu, „który będzie myślał za niego”, Montgomery nazywał go niekompetentnym, a Basil Liddell Hart pisał, że byłby większym wodzem, „gdyby nie był tak miłym człowiekiem i tak wielkim dżentelmenem”. Dla Polaków pozostał przede wszystkim dowódcą, pod którego rozkazami 2 Korpus walczył od Monte Cassino po Bolonię.