Atak na Dutch Harbor

Wczesnym rankiem 3 czerwca 1942 roku nad bazę amerykańskiej marynarki w Dutch Harbor na wyspie Unalaska, w łańcuchu Aleutów, nadleciały samoloty z dwóch japońskich lotniskowców. Nalot powtórzył się następnego dnia po południu. Był to pierwszy w tej wojnie atak lotniczy na terytorium Stanów Zjednoczonych w Ameryce Północnej i zarazem początek kampanii aleuckiej, która miała trwać czternaście miesięcy. Tego samego dnia daleko na południu, na środkowym Pacyfiku, amerykańskie samoloty z Midway po raz pierwszy wykryły japoński zespół inwazyjny i zaczęła się bitwa pod Midway; obie operacje były częściami jednego japońskiego planu.

Daty wymagają jednego zastrzeżenia. Dutch Harbor leży po wschodniej stronie linii zmiany daty, a japońskie dokumenty liczyły czas według Tokio. Dlatego w japońskich opracowaniach pierwszy nalot przypada na 4 czerwca, a drugi na 5 czerwca. Podane tu daty są, jak w większości amerykańskich i europejskich opracowań, datami miejscowymi.

Operacja AL

Plan admirała Isoroku Yamamoto przewidywał dwie równoległe operacje. Pod kryptonimem MI główne siły Połączonej Floty miały zająć atol Midway i zniszczyć amerykańskie lotniskowce, gdy te wyjdą go bronić. Pod kryptonimem AL Flota Północna wiceadmirała Boshirō Hosogayi miała zbombardować Dutch Harbor, zniszczyć urządzenia wojskowe na wyspie Adak i zająć dwie najdalej na zachód wysunięte wyspy archipelagu, Kiska i Attu. Przygotowania do obu operacji szły równolegle, a zespoły przeznaczone na Aleuty wyszły z bazy Ōminato na północnym krańcu Honsiu pod koniec maja.

Przez dziesięciolecia operację AL przedstawiano jako dywersję, która miała odciągnąć amerykańską flotę na północ. Nowsze badania oparte na japońskich dokumentach, zwłaszcza praca Jonathana Parshalla i Anthony’ego Tully’ego, pokazują raczej operację o własnych celach. Marynarka od początku 1942 roku obawiała się amerykańskich rajdów lotniskowców z północnego Pacyfiku, a rajd Doolittle’a z 18 kwietnia te obawy potwierdził; dopiero po nim armia zgodziła się dać wojsko do zajęcia wysp. Japońskie bazy na zachodnich Aleutach miały przesunąć linię dozoru dalej na wschód, zamknąć Amerykanom drogę z Alaski ku Wyspom Kurylskim i utrudnić ewentualną współpracę lotniczą Stanów Zjednoczonych ze Związkiem Radzieckim. Część japońskich planistów liczyła przy tym, że atak na terytorium amerykańskie dodatkowo zmusi Amerykanów do wyjścia w morze. Atak na Dutch Harbor wyprzedził uderzenie na Midway o jeden dzień, bo zespół Nagumo opuścił Japonię z dobowym opóźnieniem.

Uderzenie na bazę powierzono 2 Zespołowi Uderzeniowemu kontradmirała Kakujiego Kakuty. Miał on dwa lotniskowce: lekki, przedwojenny „Ryūjō” i przebudowany z liniowca pasażerskiego „Jun’yō”, który wszedł do służby dopiero 3 maja 1942 roku. Osłaniały je ciężkie krążowniki „Takao” i „Maya” oraz trzy niszczyciele. W porównaniu z czterema lotniskowcami Chūichiego Nagumo była to siła skromna, ale na dalekiej północy nie miała przeciwnika na morzu.

Amerykanie na Alasce

Amerykanie znali ogólne zamiary przeciwnika. Kryptolodzy z Pearl Harbor odczytali w maju na tyle dużo japońskiej korespondencji, że admirał Chester Nimitz wiedział o planowanym ataku na Aleuty, o jego przybliżonym terminie i o udziale dwóch lotniskowców. Nie zamierzał jednak oddać na północ żadnego ze swoich trzech lotniskowców; wszystkie czekały na Japończyków pod Midway. Na Alaskę wysłał zespół 8 kontradmirała Roberta Theobalda: pięć krążowników, kilkanaście niszczycieli i okręty podwodne, a do tego lotnictwo marynarki z łodziami latającymi Catalina i 11 Armię Lotniczą lotnictwa armii.

Theobald nie ufał w pełni ustaleniom wywiadu. Uważał, że Japończycy mogą zaatakować Dutch Harbor tylko dla odwrócenia uwagi, a właściwy cios wymierzyć dalej na wschód, w Kodiak albo w kontynentalną Alaskę. Swoje krążowniki skupił więc na wodach na południe od Kodiaku, kilkaset mil od Dutch Harbor, i sam wypłynął na krążowniku „Nashville”, który zachowywał ciszę radiową. W czasie obu nalotów jego okręty nie miały kontaktu z przeciwnikiem, a dowodzenie rozproszonymi siłami lotniczymi utrudniał brak łączności z dowódcą. Wielu historyków oceniło później te decyzje krytycznie.

Sama baza była lepiej przygotowana, niż sądzili Japończycy. Dutch Harbor broniły działa przeciwlotnicze 206 Pułku Artylerii Nadbrzeżnej z gwardii narodowej Arkansas, od jesieni 1941 roku stacjonującego na wyspie, oraz garnizon Fort Mears. Japoński wywiad nie wiedział przede wszystkim, że w marcu 1942 roku na sąsiedniej wyspie Umnak zbudowano w tajemnicy lotnisko, zamaskowane jako zakład przetwórstwa ryb, z którego operowały myśliwce P-40. Drugie lotnisko powstało w Cold Bay na półwyspie Alaska. Japończycy sądzili, że najbliższe amerykańskie lotnisko leży na Kodiaku.

2 czerwca po południu łódź latająca Catalina wykryła japoński zespół kilkaset mil na południowy zachód od Dutch Harbor. Wkrótce potem nadeszła mgła i kontakt się urwał. Garnizon postawiono w stan pogotowia, ale konkretnego ostrzeżenia przed samym atakiem nie dostał.

Pierwszy nalot: 3 czerwca

Kakuta wysłał samoloty z odległości około 180 mil morskich od celu, w ciemności i w złej pogodzie. Pierwsza fala liczyła, według amerykańskich zestawień, 12 myśliwców Zero, 10 bombowców poziomych i 12 bombowców nurkujących. Grupa z „Jun’yō” zgubiła się we mgle i zawróciła; nad Dutch Harbor dotarło tylko kilkanaście samolotów, głównie z „Ryūjō”. Spadły bomby na zbiorniki paliwa, radiostację i koszary. Najwięcej ofiar pochłonęło trafienie w dwa baraki w Fort Mears, gdzie zginęło 25 żołnierzy piechoty i saperów. Artylerzyści z Arkansas, mimo braku rozkazów, sami pobiegli do dział i otworzyli ogień; w relacjach wspominano, że strzelano nawet z karabinów. Zaskoczeni ogniem Japończycy zrzucili bomby w pośpiechu i odlecieli.

Japońskie wodnosamoloty rozpoznawcze z „Takao” i „Maya”, które szukały okrętów w okolicy, natknęły się na amerykańskie myśliwce. W ten sposób Japończycy po raz pierwszy przekonali się, że w okolicy działa amerykańskie lotnictwo lądowe. W nocy z 3 na 4 czerwca artylerzyści przenieśli część dział ze wzgórz do miasta Unalaska i do portu, częściowo dla zmylenia przeciwnika, częściowo w obawie przed desantem.

Drugi nalot: 4 czerwca

4 czerwca Kakuta podszedł bliżej, na mniej niż 100 mil od wyspy. Rano pogoda udaremniła kolejną próbę, ale po południu nad bazę dotarła druga fala, liczniejsza i lepiej zorganizowana: około dziewięciu myśliwców, jedenastu bombowców nurkujących i sześciu bombowców poziomych. Tym razem stanęły w ogniu zbiorniki paliwa, zniszczono skrzydło szpitala, hangar i stanowisko działa przeciwlotniczego. Lotnicy, sądząc, że atakują duży okręt wojenny, ciężko uszkodzili stary statek „Northwestern”, osadzony na mieliźnie i służący jako hotel dla robotników budowlanych; kadłub uratowano, a jego siłownia zasilała potem bazę parą i prądem.

W drodze powrotnej część japońskich samolotów zebrała się nad zachodnim krańcem Unalaski, w pobliżu wyspy Umnak, i tam napotkała patrol P-40 z ukrytego lotniska. W krótkiej walce Amerykanie stracili dwa P-40, a Japończycy, według amerykańskich danych, trzy samoloty. Ogień przeciwlotniczy trafił też myśliwiec Zero z „Ryūjō”, pilotowany przez dziewiętnastoletniego podoficera Tadayoshiego Kogę. Według amerykańskiego autora Jima Reardena to prawdopodobnie klucz Kogi zestrzelił podczas tego nalotu amerykańską Catalinę i ostrzelał jej załogę w wodzie; nikt z siedmiu lotników nie przeżył. Z uszkodzonym przewodem olejowym Koga poleciał na wyspę Akutan, wyznaczoną do lądowań awaryjnych, gdzie czekał japoński okręt podwodny. Trawiasta łąka okazała się bagnem: samolot wylądował na podwoziu, zarył kołami i przewrócił się na grzbiet. Pilot zginął, prawdopodobnie od złamania karku, a maszyna przetrwała niemal nietknięta. Towarzysze Kogi mieli rozkaz niszczyć uszkodzone Zero na terytorium wroga, ale nie wiedząc, czy kolega żyje, odlecieli bez strzału.

Amerykańskie lotnictwo próbowało tymczasem znaleźć i zatopić japońskie lotniskowce. Łodzie latające Catalina kilkakrotnie wykrywały zespół Kakuty, a bombowce B-26 i B-17 z Umnak i Cold Bay atakowały go bombami i torpedami. Żaden atak nie przyniósł trafienia, a mgła raz po raz pozwalała Japończykom zniknąć.

Bilans

Według amerykańskich zestawień w obu nalotach zginęło 43 Amerykanów, w ogromnej większości wojskowych, a około 50 zostało rannych. Według zestawień przytaczanych w literaturze 11 Armia Lotnicza straciła w tych dniach, licząc także wypadki i zaginięcia w złej pogodzie, cztery B-17, dwa B-26 i dwa P-40, a marynarka sześć Catalin. Japończycy nie stracili żadnego okrętu, a ich straty w samolotach, podawane różnie, wyniosły co najmniej kilka maszyn. Zniszczenia w Dutch Harbor były dotkliwe, ale baza nie wypadła z gry.

Pod Midway w tym samym czasie zaczynała się walka rozstrzygająca. 4 czerwca, kilka godzin przed drugim nalotem na Dutch Harbor, amerykańskie bombowce nurkujące podpaliły trzy lotniskowce Nagumo, a po południu czwarty. Yamamoto próbował ratować sytuację: wezwał Kakutę na południe, by wzmocnił resztki sił na środkowym Pacyfiku, i na krótko wstrzymał operację aleucką. Zrezygnowano z ataku na Adak. Zajęcie Kiski i Attu ostatecznie jednak przeprowadzono, choć bez wsparcia, na jakie liczono. Lotniskowce Kakuty pod Midway już nie dotarły i nie miały wpływu na losy bitwy, a dwa okręty, które mogły wzmocnić Nagumo, spędziły decydujące dni na północy.

Zero z wyspy Akutan

Najtrwalszym skutkiem nalotów okazał się wrak samolotu Kogi. Leżał na bagnie, niewidoczny z morza i z uczęszczanych tras lotniczych, przez ponad miesiąc. 10 lipca wypatrzyła go załoga Cataliny, która zgubiła drogę podczas patrolu. W kolejnych dniach ekipy z Dutch Harbor pochowały pilota, wydobyły maszynę z błota i przewiozły ją przez Seattle do bazy North Island koło San Diego. Po naprawie samolot wzbił się w powietrze 20 września 1942 roku, z amerykańskimi znakami, i przeszedł serię lotów próbnych, w tym pozorowanych walk z amerykańskimi myśliwcami.

Był to pierwszy praktycznie nieuszkodzony Zero, jaki Amerykanie zdobyli w tej wojnie. Próby potwierdziły jego zwrotność i zasięg, ale ujawniły też słabości: brak opancerzenia i samouszczelniających się zbiorników, sztywniejące przy dużej prędkości lotki i gaźnik, który odcinał silnik przy ujemnym przeciążeniu. Amerykańscy piloci dostali konkretne wskazówki, jak uciekać przed Zero w nurkowaniu i ostrym skręcie. Japoński oficer lotnictwa i historyk Masatake Okumiya pisał później, że utrata tego samolotu była dla Japonii nie mniej poważna niż klęska pod Midway. Wielu historyków, między innymi John Lundstrom, uważa to za przesadę: myśliwiec Grumman F6F Hellcat zaprojektowano przed odnalezieniem wraku, a skuteczne taktyki walki z Zero amerykańscy lotnicy wypracowali już wcześniej. Zdobycz z Akutan pozostaje jednak jednym z najcenniejszych trofeów wywiadu technicznego w wojnie na Pacyfiku.

Miejsce w wojnie

Atak na Dutch Harbor otworzył kampanię aleucką, jedyną kampanię lądową tej wojny toczoną na terytorium Stanów Zjednoczonych w Ameryce Północnej. 6 i 7 czerwca Japończycy wylądowali bez walki na Kiska i Attu. Amerykanie obawiali się, że to wstęp do ataku na kontynentalną Alaskę, a nawet na zachodnie wybrzeże; samolotami wojskowymi i zarekwirowanymi cywilnymi przerzucono ponad 2000 żołnierzy do Nome, a z zagrożonych wysp w czerwcu i lipcu wysiedlono kilkuset Aleutów do prowizorycznych obozów w południowo-wschodniej Alasce, gdzie dziesiątki z nich zmarły.

Militarnie Aleuty pozostały teatrem pobocznym, gdzie częściej niż przeciwnik zabijała pogoda: mgła, wichury i zimno. Amerykanie zbudowali kolejne lotniska coraz bliżej japońskich wysp, w maju 1943 roku po ciężkich walkach odbili Attu, a w sierpniu wylądowali na Kiska, którą japoński garnizon zdążył już potajemnie opuścić. Sama Dutch Harbor pozostała do końca wojny główną bazą tego frontu.

W szerszym obrazie operacja AL była częścią planu, który zawiódł. Dwa lotniskowce Kakuty i wspierające je okręty nie przyczyniły się w niczym do bitwy, od której zależał los japońskiej floty, a zdobyte wyspy, odległe, mgliste i trudne do zaopatrywania, wiązały przez rok japońskie siły bez realnych korzyści. Najdłużej po nalotach na Dutch Harbor przetrwał zaś wrak jednego myśliwca, z którego Amerykanie wyczytali tajemnice najgroźniejszego wówczas samolotu przeciwnika.