Koniec bitwy pod Midway

O świcie 7 czerwca 1942 roku, około piątej rano czasu Midway, przewrócił się na lewą burtę i zatonął lotniskowiec „Yorktown”, trafiony trzy dni wcześniej przez samoloty z japońskiego lotniskowca „Hiryū”, a dzień wcześniej dobity torpedami okrętu podwodnego. Jego zatonięcie zamknęło bitwę pod Midway. W ciągu czterech dni Japonia straciła cztery lotniskowce floty, ciężki krążownik, około 250 samolotów i ponad trzy tysiące ludzi; Stany Zjednoczone – jeden lotniskowiec, jeden niszczyciel, około 150 samolotów i ponad trzysta ludzi. Rozstrzygnięcie zapadło 4 czerwca, gdy amerykańskie bombowce nurkujące zniszczyły lotniskowce Nagumo. Bitwa, która zaczęła się 3 czerwca od pierwszych kontaktów z japońskim desantem, miała jeszcze trzy dni ciągu dalszego: wypełniły je japoński odwrót, amerykański pościg i walka o uratowanie „Yorktowna”.

Popularne kalendaria podsumowują: bitwa dobiegła końca, „Yorktown” zatonął, zatopiono cztery japońskie lotniskowce i jeden krążownik, a bitwę uważa się za punkt zwrotny wojny na Pacyfiku. Wszystko to się zgadza; ocena „punktu zwrotnego” wymaga jednak, jak pokazują nowsze badania, pewnego doprecyzowania. Godziny podawane są tu według czasu Midway; japońskie dokumenty, liczone według czasu tokijskiego, datują te same wydarzenia o dzień później.

Noc z 4 na 5 czerwca: Yamamoto rezygnuje

Wieczorem 4 czerwca admirał Isoroku Yamamoto, płynący z pancernikami kilkaset mil za zespołem lotniskowców, wiedział już, że „Akagi”, „Kaga” i „Sōryū” płoną, a ostatni sprawny lotniskowiec, „Hiryū”, też został trafiony. Początkowo próbował jeszcze ratować operację. Rozkazał zespołom wiceadmirała Nobutake Kondō i resztkom sił Chūichiego Nagumo szukać amerykańskiej floty, by zmusić ją do nocnej bitwy okrętów nawodnych, w której japońska marynarka czuła się najmocniejsza. Cztery ciężkie krążowniki 7 Dywizjonu kontradmirała Takeo Kurity miały w nocy ostrzelać Midway.

Nocnej bitwy nie było, bo amerykańskie lotniskowce się wycofały. Kontradmirał Raymond Spruance, który po południu 4 czerwca przejął dowodzenie od Franka Jacka Fletchera, gdy ten musiał opuścić trafiony „Yorktown”, uznał, że nie zaryzykuje spotkania w ciemności z japońskimi pancernikami. Po zmroku zawrócił na wschód i dopiero około północy skierował zespół z powrotem na zachód, tak by o świcie znaleźć się w pobliżu Midway. Była to decyzja ostrożna, krytykowana potem przez część oficerów lotnictwa, ale większość historyków uważa ją za trafną: w nocnym spotkaniu z „Yamato” i krążownikami Kondō amerykańskie lotniskowce mogły zostać zniszczone.

Gdy stało się jasne, że Amerykanów nie da się dosięgnąć przed świtem, a o świcie ich samoloty znów uderzą, Yamamoto zrezygnował. Około trzeciej nad ranem 5 czerwca odwołał ostrzał i zajęcie Midway i nakazał ogólny odwrót na zachód. Według relacji jego sztabu, gdy oficerowie zastanawiali się, jak wytłumaczyć klęskę, miał powiedzieć, że przeprosi cesarza sam. Przed świtem, na jego rozkaz, japońskie niszczyciele dobiły torpedami dryfujący wrak „Akagi”; „Kaga” i „Sōryū” zatonęły już poprzedniego wieczoru. Rano 5 czerwca, po próbie zatopienia przez niszczyciel, zatonął także „Hiryū”. Na jego pokładzie zostali dowódca 2 Dywizjonu Lotniskowców kontradmirał Tamon Yamaguchi, uważany za jednego z najzdolniejszych japońskich admirałów, i dowódca okrętu komandor Tomeo Kaku.

„Mikuma” i „Mogami”

Odwołanie ostrzału przyszło do krążowników Kurity, gdy były już blisko Midway. Gdy zawracały, dostrzegły amerykański okręt podwodny „Tambor”. W zamieszaniu wywołanym gwałtownymi zwrotami ciężki krążownik „Mogami” staranował bliźniaczy „Mikuma” i zgniótł sobie dziób. Kurita odszedł z dwoma nieuszkodzonymi krążownikami, a „Mogami” i „Mikuma”, z dwoma niszczycielami osłony, wlokły się na zachód z prędkością około dwunastu węzłów, zostawiając za sobą smugę paliwa.

Rano 5 czerwca dopadły je samoloty z Midway: B-17 i bombowce nurkujące piechoty morskiej. Bomby z ciężkich bombowców chybiły. Kapitan Richard Fleming, prowadzący klucz przestarzałych Vindicatorów, zginął, nurkując na „Mikumę”; jego płonący samolot runął tuż przy okręcie, a według części relacji uderzył w jego rufową wieżę. Pośmiertnie otrzymał Medal Honoru. Krążowniki szły dalej.

Spruance przez cały 5 czerwca szukał na zachodzie resztek zespołu Nagumo i rzekomo uszkodzonych pancerników. Po południu wysłał z „Enterprise” i „Horneta” kilkadziesiąt bombowców nurkujących, które znalazły tylko samotny niszczyciel „Tanikaze”; ten wymanewrował wszystkie bomby i zestrzelił jeden samolot. Lotnicy wracali po zmroku i Spruance, wbrew zasadom zaciemnienia, kazał zapalić światła na pokładach, by mogli wylądować.

6 czerwca rano zwiad odnalazł oba japońskie krążowniki. Samoloty z „Horneta” i „Enterprise” zaatakowały je trzykrotnie. „Mogami”, trafiony kilkoma bombami, przetrwał dzięki temu, że jego załoga wcześniej wyrzuciła za burtę torpedy; „Mikuma”, w którym wybuchły własne torpedy, zamienił się w płonący wrak i zatonął wieczorem. Zginęło na nim około siedmiuset ludzi; dwa niszczyciele osłony, „Asashio” i „Arashio”, także poniosły straty. Po ostatnim nalocie, z niszczycielami na resztkach paliwa i zmęczonymi lotnikami, Spruance zakończył pościg i zawrócił na wschód. Dalej na zachodzie czekały już pancerniki Yamamoto i zasięg samolotów z wyspy Wake.

Śmierć „Yorktowna”

„Yorktown” został opuszczony po południu 4 czerwca, po drugim nalocie z „Hiryū”, gdy dwie torpedy unieruchomiły go z silnym przechyłem. Okręt jednak nie tonął. 5 czerwca wziął go na hol trałowiec „Vireo”, który ledwie dawał radę go ciągnąć, a rankiem 6 czerwca na pokład wróciła grupa ratownicza: dowódca, komandor Elliott Buckmaster, i około 170 oficerów i marynarzy. Niszczyciel „Hammann” przycumował do burty lotniskowca i dawał mu prąd do pomp. Gaszono pożary, wyrzucano za burtę działa i samoloty z lewej burty, by zmniejszyć przechył, i po kilku godzinach zmalał on o dwa stopnie. Ratownicy byli dobrej myśli.

Japończycy jednak wiedzieli, gdzie jest „Yorktown”. Wykrył go samolot rozpoznawczy z krążownika „Chikuma” i na to miejsce skierowano okręt podwodny I-168 komandora podporucznika Yahachiego Tanabe. O 13.35 6 czerwca, przemknąwszy przez osłonę niszczycieli, wystrzelił cztery torpedy. Jedna trafiła „Hammanna” i przełamała go; dwie inne uderzyły w burtę „Yorktowna”. Niszczyciel zatonął w trzy, cztery minuty, a pod wodą eksplodowały jego bomby głębinowe, zabijając wielu marynarzy, którzy pływali w morzu. Zginęło około osiemdziesięciu ludzi z „Hammanna”. I-168 uciekł mimo pościgu.

Ratownicy zeszli z lotniskowca. Przez noc „Yorktown” jeszcze się utrzymywał, ale nad ranem przechył zaczął gwałtownie rosnąć i 7 czerwca o świcie okręt przewrócił się i poszedł na dno. Załogi okrętów eskorty oddały mu honory, opuszczając flagi do połowy masztu. Jego wrak odnaleziono dopiero w 1998 roku, ponad pięć kilometrów pod powierzchnią.

Tego samego dnia zginął generał-major Clarence Tinker, dowódca 7 Armii Lotniczej na Hawajach, który osobiście poprowadził wyprawę ciężkich bombowców przeciw japońskiej bazie na wyspie Wake; jego samolot zaginął nad morzem w pobliżu Midway. Na drugim krańcu operacji, na Aleutach, Japończycy, którzy nie zrezygnowali z operacji AL, wylądowali 7 czerwca bez walki na wyspach Kiska i Attu.

Bilans

Według zestawienia Jonathana Parshalla i Anthony’ego Tully’ego, opartego na japońskich dokumentach, w bitwie zginęło 3057 Japończyków, z czego około 2200 na czterech lotniskowcach i około 700 na „Mikumie”. Japonia straciła cztery z sześciu dużych lotniskowców, z którymi zaczęła wojnę, i wszystkie samoloty na ich pokładach, około 250 maszyn. Stany Zjednoczone straciły „Yorktowna” i „Hammanna”, około 145–150 samolotów i 307 zabitych, w większości lotników.

Liczby te wymagają komentarza. Przez dziesięciolecia powtarzano, że pod Midway zginęła elita japońskiego lotnictwa morskiego. Parshall i Tully wyliczyli, że lotników z lotniskowców zginęło około 110, mniej niż czwarta część zaokrętowanych; dotkliwsza była utrata wielu doskonale wyszkolonych mechaników, obsług pokładowych i całego doświadczenia organizacyjnego czterech załóg. Japońskie lotnictwo morskie wykrwawiło się naprawdę dopiero w ciągu następnych miesięcy, w walkach o Wyspy Salomona.

Bitwa miała też ciemną stronę. Japończycy wyłowili z morza trzech amerykańskich lotników: pilota z „Yorktowna” podporucznika marynarki Wesleya Osmusa oraz pilota z „Enterprise” podporucznika marynarki Franka O’Flaherty’ego i jego strzelca, Bruno Gaido. Po przesłuchaniu wszyscy trzej zostali zamordowani na pokładach japońskich okrętów, a raport Nagumo odnotował jedynie, że Osmus „zmarł” i został pochowany w morzu. Po stronie japońskiej amerykańskie okręty wyłowiły w następnych dniach dwóch marynarzy z „Mikumy”, a 19 czerwca kilkudziesięciu ocalałych z „Hiryū”, którzy dwa tygodnie dryfowali w łodzi.

Amerykańskie zespoły jeszcze przez kilka dni krążyły na północ od Midway, upewniając się, że Japończycy nie wrócą. 8 czerwca Fletcher przeniósł flagę na lotniskowiec „Saratoga”, który przywiózł samoloty na uzupełnienie strat, a w połowie czerwca okręty wróciły do Pearl Harbor. Japońska flota zawinęła do kotwicowiska Hashirajima 14 czerwca.

Zwycięstwo i milczenie

6 czerwca admirał Chester Nimitz ogłosił w komunikacie, że Pearl Harbor zostało „częściowo pomszczone” i że zemsta nie będzie pełna, dopóki japońska potęga morska nie zostanie sprowadzona do bezsilności; dodał z przekąsem, że Amerykanie są już mniej więcej w połowie drogi, „midway”. Amerykańskie gazety pisały o wielkim zwycięstwie, choć w pierwszych dniach znacznie przeceniały udział bombowców armii. W niedzielę 7 czerwca dziennik „Chicago Tribune” opublikował artykuł korespondenta Stanleya Johnstona, z którego wynikało, że marynarka znała z góry skład japońskiej floty. Była to groźna nieostrożność, bo mogła zdradzić, że Amerykanie czytają japońskie szyfry. Rząd rozważał oskarżenie gazety, ale sprawę umorzono, a Japończycy, jak się wydaje, przeoczyli publikację.

W Japonii zapadło milczenie. Cesarska Kwatera Główna ogłosiła 10 czerwca zwycięstwo: według komunikatu zatopiono dwa amerykańskie lotniskowce, a własne straty ograniczyły się do jednego zatopionego lotniskowca i jednego uszkodzonego. Rannych z zatopionych okrętów izolowano w szpitalach jako „tajnych pacjentów”, ocalałych marynarzy rozesłano do odległych jednostek, bez prawa odwiedzenia rodzin. Pełną prawdę znali cesarz i najwyższe dowództwo marynarki; nawet armia przez pewien czas nie wiedziała, jak wielka była klęska. Ani Yamamoto, ani Nagumo nie zostali odwołani.

Punkt zwrotny?

Bitwę pod Midway nazywa się punktem zwrotnym wojny na Pacyfiku i jest w tym wiele racji. Japonia straciła trzon floty lotniskowców, która od Pearl Harbor dawała jej przewagę, i nigdy już nie przeprowadziła na Pacyfiku wielkiej ofensywy strategicznej. Plany zajęcia Nowej Kaledonii, Fidżi i Samoa odłożono, a potem porzucono. Dwa miesiące później, w sierpniu 1942 roku, Amerykanie wylądowali na Guadalcanalu i przeszli do działań zaczepnych.

Trzeba jednak pamiętać, że po Midway siły na morzu przez wiele miesięcy pozostały wyrównane. Japonia miała jeszcze „Shōkaku” i „Zuikaku” oraz kilka mniejszych lotniskowców, a w walkach o Guadalcanal Amerykanie stracili jesienią 1942 roku „Wasp” i „Horneta”; przez pewien czas mieli na Pacyfiku tylko jeden sprawny lotniskowiec. O ostatecznej przewadze przesądziła przede wszystkim przemysłowa nierównowaga: w czasie, gdy Japonia zdołała zbudować kilka lotniskowców floty, amerykańskie stocznie oddały do służby kilkadziesiąt lotniskowców różnych klas. Midway nie przesądziło więc samo o wyniku wojny, ale zamknęło okres japońskich zwycięstw i dało Stanom Zjednoczonym czas, którego potrzebowały, by tę przewagę wykorzystać.