Chūichi Nagumo

Chūichi Nagumo dowodził zespołem sześciu lotniskowców, który 7 grudnia 1941 roku zaatakował amerykańską flotę w Pearl Harbor i w ciągu następnego półrocza zadawał aliantom klęskę za klęską od Hawajów po Ocean Indyjski. Był przy tym admirałem starej szkoły, specjalistą od torped i okrętów nawodnych, który sam nie wierzył w plan uderzenia na Hawaje, a dowództwo lotniskowców otrzymał głównie dzięki starszeństwu. Jego decyzja, by po dwóch falach nalotu nie ponawiać ataku na stocznię i zbiorniki paliwa, jest do dziś jedną z najczęściej dyskutowanych decyzji wojny na Pacyfiku. W czerwcu 1942 roku pod Midway stracił cztery z tych samych lotniskowców, a dwa lata później, broniąc Saipanu, odebrał sobie życie.

Syn samuraja z Yonezawy

Urodził się 25 marca 1887 roku w Yonezawie w prefekturze Yamagata, na północy wyspy Honsiu, jako młodszy syn urzędnika powiatowego, potomka samurajów z dawnego księstwa Yonezawa. W 1905 roku, w czasie wojny z Rosją, wstąpił do szkoły oficerskiej marynarki w Etajimie, którą ukończył w 1908 roku jako ósmy spośród 191 absolwentów 36. rocznika. Jako kadet pływał na krążowniku „Soya”, czyli zdobytym na Rosjanach w 1904 roku „Wariagu”, a potem na innych okrętach floty.

Specjalizował się w broni torpedowej i taktyce niszczycieli. W grudniu 1917 roku objął pierwsze samodzielne dowództwo, niszczyciel „Kisaragi”. Ukończył z wyróżnieniem kurs Akademii Wojennej Marynarki w 1920 roku i awansował na komandora podporucznika. W latach 1925–1926 brał udział w misji, która studiowała marynarki wojenne Europy Zachodniej i Stanów Zjednoczonych, a potem dowodził kanonierkami na rzekach Chin. W listopadzie 1929 roku został komandorem i objął krążownik lekki „Naka”.

W „frakcji floty”

Na przełomie lat dwudziestych i trzydziestych japońska marynarka podzieliła się w sporze o układy rozbrojeniowe. Tak zwana frakcja traktatowa, do której należał m.in. Isoroku Yamamoto, uważała, że ograniczenia traktatu waszyngtońskiego i londyńskiego chronią Japonię przed wyścigiem zbrojeń, którego nie mogłaby wygrać. Frakcja floty żądała zerwania z nimi i parytetu z Ameryką i Wielką Brytanią. Nagumo był jednym z jej najgłośniejszych oficerów. Według japońskich biografów jako szef sekcji w Sztabie Generalnym Marynarki od 1931 roku ostro starł się z przeciwnikami rozszerzania władzy sztabu, a w 1933 roku zbierał podpisy dowódców okrętów pod żądaniem wypowiedzenia traktatu londyńskiego. Japonia wypowiedziała traktaty morskie w grudniu 1934 roku. Czystki, które usunęły wtedy z marynarki wielu zwolenników umiarkowania, przypisywano po części ludziom z kręgu Nagumo, choć zakres jego wpływu jest sporny.

Kariera toczyła się dalej. W latach 1933–1935 dowodził ciężkim krążownikiem „Takao” i pancernikiem „Yamashiro”, 15 listopada 1935 roku został kontradmirałem. Dowodził dywizjonem krążowników na wodach chińskich, w latach 1937–1938 szkołą torpedową, a w latach 1938–1939 3. Dywizjonem floty. 15 listopada 1939 roku awansował na wiceadmirała, a od listopada 1940 roku kierował Akademią Wojenną Marynarki.

Dowódca lotniskowców

10 kwietnia 1941 roku sześć dużych lotniskowców marynarki skupiono w nowo utworzonej 1. Flocie Powietrznej, a jej dowódcą mianowano Nagumo. Zdecydowało starszeństwo: Yamamoto, dowódca Floty Połączonej, wolałby podobno wiceadmirała Jisaburō Ozawę, znawcę lotnictwa morskiego. Nagumo nie był lotnikiem i, jak mówił jego kolega admirał Nishizō Tsukahara, nie znał możliwości lotnictwa pokładowego. Na szefa sztabu dostał kontradmirała Ryūnosuke Kusakę, a planowaniem operacji zajmował się w dużej mierze oficer lotnictwa komandor podporucznik Minoru Genda, tak że flotę nazywano czasem żartobliwie „flotą Gendy”. Według Gendy Nagumo osobiście przyczynił się jednak do wyszkolenia załóg torpedowych, wymagając od dowódców okrętów precyzyjnych manewrów.

Gdy 1. Flota Powietrzna otrzymała zadanie przygotowania uderzenia na Hawaje, Nagumo był mu przeciwny. Uważał je za hazard, który może kosztować marynarkę lotniskowce potrzebne do operacji na południu. Na naradzie dowódców w listopadzie 1941 roku protestował, że zawrócenie zespołu w ostatniej chwili, gdyby rokowania z Amerykanami się powiodły, byłoby w praktyce niemożliwe, na co Yamamoto odparł, że kto nie umie wykonać takiego rozkazu, powinien od razu podać się do dymisji. Nagumo wykonywał jednak powierzone zadanie sumiennie. Na własną odpowiedzialność kazał przeładować okręty paliwem ponad przepisy, by zespół mógł dopłynąć do celu.

Pearl Harbor

26 listopada 1941 roku zespół Nagumo wypłynął z zatoki Hitokappu na Kurylach. Według wspomnień Kusaki admirał zwierzał mu się w drodze, że żałuje, iż nie odmówił tak wielkiej odpowiedzialności, i że nie wie, czy wszystko się uda, ale skoro zadanie przyjął, zrobi wszystko, by je wykonać. 2 grudnia otrzymał sygnał „Niitakayama nobore 1208”, oznaczający, że wojna zacznie się 8 grudnia czasu tokijskiego. Rankiem 7 grudnia czasu hawajskiego, przy wzburzonym morzu, jego lotniskowce wysłały dwie fale samolotów, łącznie około 350 maszyn, które zaatakowały Pearl Harbor. Zatopiły lub uszkodziły osiem pancerników i zniszczyły blisko dwieście samolotów, tracąc dwadzieścia dziewięć własnych.

Po powrocie drugiej fali Nagumo nie ponowił ataku, choć kontradmirał Tamon Yamaguchi meldował gotowość do kolejnego uderzenia. Uznał, że główny cel osiągnięto, obrona się wzmogła, a amerykańskie lotniskowce, nieobecne w porcie, mogą być w pobliżu. Zespół zawrócił do Japonii. Stocznia, doki i zbiorniki paliwa ocalały, co krytycy, w tym później sam Yamamoto, uznali za wielki błąd. Obrońcy Nagumo podkreślają, że rozkaz Floty Połączonej mówił o rozbiciu floty, a nie o zniszczeniu bazy, że Sztab Generalny Marynarki pochwalił go za osiągnięcie celu bez strat w okrętach i że Yamamoto, wiedząc, że Nagumo nie powtórzy ataku, nie wydał mu takiego rozkazu. Według Kusaki Nagumo nie znał prawdziwego zamysłu Yamamoto, który gotów był zaryzykować lotniskowce, by zadać Ameryce cios rozstrzygający.

Pół roku zwycięstw

Po Pearl Harbor lotniskowce Nagumo rozdzielono: dwa z nich, „Sōryū” i „Hiryū”, wsparły w drugiej połowie grudnia zdobycie Wake, a w styczniu 1942 roku cały zespół osłaniał zajęcie Rabaulu na Nowej Brytanii. 19 lutego 1942 roku jego samoloty przeprowadziły nalot na australijski port Darwin, a na przełomie marca i kwietnia wyprawił się na Ocean Indyjski. Uderzył na Kolombo i Trinkomali na Cejlonie, zatopił lotniskowiec „Hermes”, dwa ciężkie krążowniki i inne okręty, a brytyjska Flota Wschodnia admirała Jamesa Somerville’a wycofała się do Afryki Wschodniej. Do tej chwili zespół Nagumo nie stracił ani jednego okrętu. Japońskie źródła zauważają jednak, że po serii łatwych zwycięstw w jego sztabie pojawiły się zmęczenie i zadufanie, a oficerowie sztabu Floty Połączonej domagali się nawet odwołania Nagumo i Kusaki. Yamamoto odmówił.

Midway

Na początku czerwca 1942 roku cztery lotniskowce Nagumo, „Akagi”, „Kaga”, „Sōryū” i „Hiryū”, miały zniszczyć lotnictwo na atolu Midway przed desantem i stoczyć bitwę z amerykańską flotą, gdyby ta wyszła na spotkanie. Amerykanie, którzy złamali szyfr japońskiej marynarki, czekali już na nie z trzema lotniskowcami. 4 czerwca, gdy po pierwszym nalocie na atol samoloty w hangarach przezbrajano z torped na bomby, a potem z powrotem na torpedy po wykryciu amerykańskich okrętów, amerykańskie bombowce nurkujące w kilka minut zamieniły „Akagi”, „Kaga” i „Sōryū” w płonące wraki. Nagumo nie chciał opuścić okrętu flagowego; Kusaka przekonał go do przeniesienia się na krążownik, a oficerowie sztabu wydostali się z mostka przez okno po linie. Późnym popołudniem trafiony został także „Hiryū”, który zatonął następnego ranka. Bitwa pod Midway była punktem zwrotnym wojny na Pacyfiku: Japonia straciła inicjatywę, cztery lotniskowce i wielu doświadczonych lotników oraz mechaników.

Ostatnie lata i śmierć

Yamamoto nie pociągnął Nagumo do odpowiedzialności. 14 lipca 1942 roku Nagumo objął dowództwo 3. Floty, która przejęła lotniskowce, i dowodził nimi w walkach o Guadalcanal: w bitwie koło wschodnich Wysp Salomona w sierpniu i w bitwie koło wysp Santa Cruz w październiku 1942 roku. Tę drugą Japończycy wygrali taktycznie, ale sam Nagumo uznał straty w doświadczonych lotnikach za katastrofę strategiczną. W listopadzie 1942 roku przeniesiono go na ląd, na stanowisko dowódcy okręgu morskiego w Sasebo, a w 1943 roku w Kure. Od października 1943 do lutego 1944 roku dowodził 1. Flotą, w praktyce pozbawioną znaczenia.

4 marca 1944 roku objął dowództwo nowo utworzonej Floty Obszaru Środkowego Pacyfiku i 14. Floty Powietrznej z kwaterą na Saipanie w Marianach. Miał niewiele okrętów i samolotów. 15 czerwca 1944 roku na wyspie wylądowali Amerykanie, a kilka dni później japońska flota przegrała bitwę na Morzu Filipińskim i obrońcy zostali sami. Zepchnięty z dowódcą wojsk lądowych generałem Yoshitsugu Saitō do jaskiń na północy wyspy, Nagumo odebrał sobie życie 6 lipca 1944 roku, według najczęściej powtarzanej wersji strzałem z pistoletu. Następnego dnia resztki garnizonu poszły do ostatniego, samobójczego natarcia. Pośmiertnie awansowano go na admirała. Jego syn Susumu zginął w grudniu 1944 roku na niszczycielu „Kishinami”. Obaj spoczywają na cmentarzu klasztoru Engaku-ji w Kamakurze.

Znaczenie

Nagumo przeszedł do historii jako dowódca największego japońskiego zwycięstwa i największej japońskiej klęski na morzu. Pod Pearl Harbor i na Oceanie Indyjskim jego zespół pokazał, że skupione lotniskowce mogą uderzać z zaskoczenia na tysiące kilometrów i niszczyć floty w portach i na morzu. Pod Midway te same lotniskowce, prowadzone przez tego samego admirała, zginęły w kilka minut. Historycy oceniają go różnie. Dla jednych był przeciętnym, ostrożnym dowódcą, który nie rozumiał broni, jaką mu powierzono, i zmarnował szansę na zniszczenie bazy w Pearl Harbor. Inni wskazują, że wykonywał rozkazy, działał w systemie, w którym decyzje przygotowywał sztab, a za plan Midway odpowiadał Yamamoto. Jego los dobrze oddaje drogę Japonii w tej wojnie: od olśniewającego początku, który zawdzięczała zaskoczeniu, do klęski, której ani lotniskowce, ani odwaga ich załóg nie mogły odwrócić.