Przygotowania do bitwy o Midway

W ostatnim tygodniu maja 1942 roku na Pacyfiku zaczęły się ruchy flot, które dziesięć dni później doprowadziły do jednej z najważniejszych bitew morskich w historii. 25 maja, według części japońskich opracowań, a według innych dzień później, z bazy Ōminato na północnym krańcu Honsiu wyszedł zespół dwóch lotniskowców kontradmirała Kakujiego Kakuty, który miał uderzyć na amerykańskie bazy na Aleutach. 27 maja, w rocznicę zwycięstwa pod Cuszimą, z kotwicowiska Hashirajima w Zatoce Hiroszimskiej wyruszyły cztery lotniskowce wiceadmirała Chūichiego Nagumo, kierując się ku atolowi Midway. Tego samego dnia do Pearl Harbor wszedł uszkodzony na Morzu Koralowym lotniskowiec „Yorktown”, a 30 maja, po naprawie trwającej niespełna trzy doby, wyszedł z powrotem w morze, by dołączyć do zespołu z „Enterprise” i „Hornetem”.

Kalendaria wojny rozbijają te wydarzenia na trzy osobne zapisy: 25 maja Japończycy wysłali na Aleuty „siły dywersyjne”, 27 maja „Yorktown” przypłynął do Pearl Harbor, 30 maja wyszedł, by dołączyć do „Enterprise”. Wszystkie trzy są częściami jednej historii: przygotowań, w których jedna strona dokładnie znała plan drugiej, a druga o tym nie wiedziała.

Plan Yamamoto

Admirał Isoroku Yamamoto, dowódca Połączonej Floty, od początku 1942 roku szukał sposobu, by zniszczyć amerykańskie lotniskowce, które uniknęły ciosu w Pearl Harbor. Wybrał Midway, niewielki atol na zachodnim krańcu łańcucha Hawajów, około 2100 kilometrów od Oʻahu. Sam atol nie miał dla Japonii wielkiej wartości, ale Yamamoto liczył, że Amerykanie, uznając go za przedpole Hawajów, będą musieli go bronić i wyprowadzą w morze resztę floty. Po zajęciu atolu japońskie lotniskowce i idące za nimi pancerniki miały ją zniszczyć w walnej bitwie.

Sztab Generalny Marynarki admirała Osamiego Nagano wolał operacje na południowym Pacyfiku, przeciw Nowej Kaledonii, Fidżi i Samoa, które miały odciąć Australię od Stanów Zjednoczonych. Na początku kwietnia ustąpił pod groźbą dymisji Yamamoto, a rajd Doolittle’a z 18 kwietnia uciszył resztę sprzeciwów: skoro amerykańskie lotniskowce mogły podejść pod Tokio, należało je zniszczyć. 5 maja rozkaz Cesarskiej Kwatery Głównej nr 18 polecił Połączonej Flocie zająć, we współpracy z armią, Midway i kluczowe punkty zachodnich Aleutów. Operacja przeciw atolowi nosiła kryptonim MI, operacja aleucka – AL.

Plan był rozległy i skomplikowany, w duchu japońskiej doktryny. Uderzyć miał Kidō-butai Nagumo z lotniskowcami „Akagi”, „Kaga”, „Sōryū” i „Hiryū”, które w dniu wyjścia miały na pokładach około 250 samolotów. Za nim szły siły inwazyjne wiceadmirała Nobutake Kondō z transportowcami z Saipanu, wiozącymi około pięciu tysięcy żołnierzy armii i piechoty morskiej, oraz, kilkaset mil z tyłu, główne siły samego Yamamoto z superpancernikiem „Yamato”. Na północy działał Zespół Północny wiceadmirała Boshirō Hosogayi. Przed bitwą linia okrętów podwodnych miała obserwować drogę z Hawajów, a łodzie latające – w powtórzeniu operacji K – zajrzeć do Pearl Harbor. Japończycy zakładali, że Amerykanie mają na Pacyfiku najwyżej dwa sprawne lotniskowce, „Enterprise” i „Hornet”, bo „Yorktown” uznali za zatopiony na Morzu Koralowym.

Plan miał słabości, które dostrzegano już wtedy. Na grach wojennych na pokładzie „Yamato” na początku maja okazało się, że amerykańskie samoloty z lądu mogą zatopić japońskie lotniskowce; szef sztabu Yamamoto, kontradmirał Matome Ugaki, zmniejszył te straty arbitralną decyzją sędziego. Po bitwie na Morzu Koralowym z planu wypadły dwa najnowocześniejsze lotniskowce, „Shōkaku” i „Zuikaku”: pierwszy był uszkodzony, drugi stracił zbyt wielu lotników. Termin jednak utrzymano.

Aleuty: dywersja czy osobny cel?

25 lub 26 maja (japońskie źródła, w tym japońska Wikipedia w dwóch hasłach, podają obie daty) z Ōminato wyszedł 2 Zespół Uderzeniowy Kakuty z lekkim lotniskowcem „Ryūjō” i oddanym do służby zaledwie 3 maja „Jun’yō”, dwoma ciężkimi krążownikami i niszczycielami. Miał 3 czerwca zbombardować bazę marynarki w Dutch Harbor na wyspie Unalaska. W kolejnych dniach wyszły zespoły desantowe przeznaczone do zajęcia wysp Kiska i Attu (według japońskich opracowań 28 i 29 maja) oraz pierwotnie także Adak.

Określenie „siły dywersyjne” odpowiada obrazowi, w jakim przez dziesięciolecia przedstawiała tę operację większość historyków: atak na Aleuty miał rzekomo odciągnąć amerykańską flotę na północ, zanim Nagumo uderzy na Midway. Nowsze badania, zwłaszcza Jonathana Parshalla i Anthony’ego Tully’ego, oparte na japońskich dokumentach, ten obraz podważają. Według pierwotnego planu oba uderzenia miały nastąpić jednocześnie; atak na Dutch Harbor wyprzedził atak na Midway o dzień tylko dlatego, że zespół Nagumo wyszedł z Japonii z jednodniowym opóźnieniem. Przy takich odległościach flota z Pearl Harbor i tak nie zdążyłaby na Aleuty i z powrotem. Operacja AL miała raczej własne cele: była ceną, jaką marynarka zapłaciła armii za jej udział w operacji MI, a zajęcie zachodnich Aleutów miało zamknąć Amerykanom drogę z Alaski ku Kurylom i Japonii i dać osłonę północnej flance. Rozproszyła przy tym siły, które mogły wzmocnić uderzenie na Midway, w tym dwa lotniskowce.

Amerykanie wiedzieli o operacji AL z przechwyconych depesz. Admirał Chester Nimitz, dowódca Floty Pacyfiku, wysłał na Alaskę zespół krążowników i niszczycieli kontradmirała Roberta Theobalda, ale nie skierował tam ani jednego lotniskowca. Wszystkie oszczędzał na Midway.

„AF ma mało wody”

Przewaga Amerykanów polegała na tym, że czytali część japońskiej korespondencji. Kryptolodzy z komórki Hypo w Pearl Harbor, kierowanej przez komandora porucznika Josepha Rocheforta, łamali od początku roku coraz większą część operacyjnego kodu japońskiej floty, nazywanego JN-25; ta sama praca dała Amerykanom zwycięstwo strategiczne na Morzu Koralowym. Od kwietnia w depeszach powtarzał się cel oznaczony literami „AF”. Rochefort i oficer wywiadu Floty Pacyfiku komandor porucznik Edwin Layton byli przekonani, że chodzi o Midway, ale w Waszyngtonie część analityków podejrzewała Hawaje, Aleuty, a nawet zachodnie wybrzeże Stanów.

Rozstrzygnął to fortel, którego autorstwo przypisuje się porucznikowi Wilfredowi Holmesowi z zespołu Rocheforta. Około 19–20 maja garnizon Midway, otrzymawszy instrukcję podmorskim kablem, którego Japończycy nie mogli podsłuchać, nadał otwartym tekstem meldunek, że na atolu zepsuła się instalacja odsalania wody. Wkrótce Hypo odczytało japońską depeszę, według której „AF ma mało wody”. Odtąd Nimitz nie miał wątpliwości. W kolejnych dniach kryptolodzy złamali także japoński system oznaczania dat i ustalili, że atak nastąpi na początku czerwca. Layton przewidział nawet, że japońskie lotniskowce zostaną wykryte rano 4 czerwca na północny zachód od Midway, około 175 mil od atolu; pomylił się, jak się później okazało, o kilka mil i kilka minut.

Japończycy mieli wkrótce zmienić książki kodowe. Zmianę, planowaną pierwotnie na 1 kwietnia, a potem na 1 maja, odkładano z powodu trudności z rozesłaniem nowych tablic na rozproszone okręty i bazy; nowa wersja kodu weszła w życie dopiero pod koniec maja (opracowania podają 24 lub 28 maja). Na kilka dni przed bitwą Amerykanie przestali czytać bieżącą korespondencję, ale najważniejsze już wiedzieli: cel, termin i w ogólnych zarysach siły przeciwnika.

Nimitz zbiera siły

Nimitz miał do dyspozycji niewiele. Po stracie „Lexingtona” i z „Saratogą” w remoncie na zachodnim wybrzeżu zostały mu „Enterprise” i „Hornet”, które 26 maja wróciły z południowego Pacyfiku, oraz uszkodzony „Yorktown”. Tego samego dnia dowódca zespołu 16, wiceadmirał William Halsey, trafił do szpitala z ciężkim, wyniszczającym zapaleniem skóry. Na następcę polecił kontradmirała Raymonda Spruance’a, dowódcę krążowników swojego zespołu, oficera spokojnego i precyzyjnego, choć nie lotnika. Nimitz się zgodził. Spruance przejął sztab Halseya i 28 maja wyprowadził „Enterprise” i „Hornet” z Pearl Harbor.

Równocześnie wzmacniano sam atol. Nimitz odwiedził Midway już 2 maja i zapytał dowódców, czego potrzebują. Przez cały maj przypływały tam działa przeciwlotnicze, oddziały piechoty morskiej, lekkie czołgi i samoloty: myśliwce i bombowce nurkujące piechoty morskiej, łodzie latające Catalina, bombowce B-17 i B-26 lotnictwa armii oraz sześć nowych samolotów torpedowych Avenger. W dniu bitwy na atolu stało około 120 samolotów, w większości jednak przestarzałych albo obsadzonych przez niedoświadczone załogi. Okręty podwodne Floty Pacyfiku ustawiono na podejściach do Midway.

27 maja sztab Nimitza wydał plan operacyjny. Lotniskowce miały czekać na północny wschód od Midway, w punkcie nazwanym „Point Luck”, poza zasięgiem japońskiego rozpoznania, i uderzyć z flanki na japońskie lotniskowce, gdy te zaatakują atol. W pisemnej instrukcji dla dowódców Nimitz nakazał kierować się „zasadą skalkulowanego ryzyka”: nie wystawiać swoich lotniskowców na atak przeważających sił, jeśli nie da się przy tym zadać przeciwnikowi większych strat.

Trzy dni „Yorktowna”

„Yorktown” wszedł do Pearl Harbor po południu 27 maja, ciągnąc za sobą plamę paliwa z naruszonych zbiorników. Bomba, która 8 maja przebiła cztery pokłady, i bliskie wybuchy, które naruszyły poszycie, były poważnymi uszkodzeniami. Według popularnej wersji inżynierowie ocenili naprawę na trzy miesiące w stoczni na zachodnim wybrzeżu; według oficjalnej historii okrętu inspektorzy stoczni Pearl Harbor uznali, że potrzeba co najmniej dwóch tygodni. Nimitz zażądał, by okręt był gotowy w trzy dni.

Następnego ranka, 28 maja, lotniskowiec wprowadzono do suchego doku nr 1. Nimitz w gumowych butach obejrzał kadłub osobiście. Okazało się, że windy samolotowe są sprawne, a pokład startowy da się połatać. Przez dwie doby, dzień i noc, pracowało przy nim około 1400 robotników stoczni, wspieranych przez ekipy z okrętu warsztatowego „Vestal”, uszkodzonego zresztą 7 grudnia 1941 roku. Wycinano i wstawiano całe fragmenty wręg, łatano poszycie i pokład, a światła na suchym doku paliły się także w nocy. Pełnej naprawy nie przeprowadzono: nie naprawiono części uszkodzonych kotłów ani nie przywrócono pełnej szczelności przedziałów. Okręt miał wytrzymać kilka tygodni działań i nic więcej. 29 maja „Yorktown” opuścił dok, a część prac dokończono już na morzu.

Trzeba było też odbudować jego grupę lotniczą, wykrwawioną na Morzu Koralowym. Wypełniono ją eskadrami z „Saratogi”: przybyły eskadra bombowców nurkujących VB-3, eskadra torpedowa VT-3 i myśliwska VF-3 komandora podporucznika Johna Thacha, w której latało też kilkunastu pilotów dawnej eskadry „Yorktowna”. Wielu lotników nie znało się nawzajem ani okrętu. 30 maja podczas przylotu na pokład zginął w wypadku zastępca Thacha, komandor podporucznik Donald Lovelace.

Rankiem 30 maja „Yorktown”, jako okręt flagowy zespołu 17 kontradmirała Franka Jacka Fletchera, wyszedł z Pearl Harbor w eskorcie dwóch ciężkich krążowników i kilku niszczycieli. Kierował się na spotkanie z zespołem Spruance’a, z „Enterprise” i „Hornetem”; doszło do niego 2 czerwca w rejonie Point Luck. Jako starszy stopniem Fletcher objął wtedy dowództwo taktyczne obu zespołów. Trzy amerykańskie lotniskowce miały na pokładach około 230 samolotów, a z samolotami z Midway Amerykanie w powietrzu niemal dorównywali Nagumo.

Japończycy na morzu

Tymczasem flota japońska szła na wschód. 27 maja wyszedł z Hashirajimy zespół Nagumo, 28 maja z Saipanu ruszyły transportowce z wojskiem desantowym pod osłoną kontradmirała Raizō Tanaki, 29 maja wypłynęły pancerniki Yamamoto i siły Kondō. W operacjach MI i AL uczestniczyło łącznie, według różnych wyliczeń, od około 150 do ponad 200 okrętów i statków pomocniczych – największa flota, jaką Japonia wysłała w morze w tej wojnie.

Rozpoznanie zawiodło jednak od początku. Linia okrętów podwodnych, która miała wykryć amerykańskie okręty na drodze z Hawajów, zajęła pozycje z opóźnieniem, gdy amerykańskie zespoły już ją minęły. Powtórka operacji K nie doszła do skutku: 30 maja okręt podwodny I-123, który miał zatankować łodzie latające na atolu French Frigate Shoals, zastał tam amerykańskie okręty, i 1 czerwca lot odwołano. W ostatnich dniach maja japoński nasłuch zarejestrował wzmożony ruch radiowy i aktywność okrętów podwodnych wokół Hawajów, ale Yamamoto, płynący w ciszy radiowej, nie przekazał tych sygnałów Nagumo, zakładając, że ten otrzymał je z Tokio. Nagumo płynął więc ku Midway przekonany, że amerykańskie lotniskowce są daleko.

Znaczenie

Przygotowania z ostatnich dni maja przesądziły o przebiegu bitwy pod Midway. 3 czerwca samoloty Kakuty zbombardowały Dutch Harbor, a 6 i 7 czerwca Japończycy wylądowali bez walki na Kiska i Attu, jedynych terytoriach Stanów Zjednoczonych w Ameryce Północnej zajętych w tej wojnie; odbicie Attu kosztowało Amerykanów ciężką bitwę w maju 1943 roku. 4 czerwca amerykańskie bombowce nurkujące zniszczyły „Akagi”, „Kagę” i „Sōryū”, a po południu „Hiryū”. Samoloty z „Yorktowna” zatopiły „Sōryū” i pomogły zniszczyć „Hiryū”, a sam lotniskowiec, trafiony przez lotników z „Hiryū” i dobity przez okręt podwodny, zatonął 7 czerwca. Gdyby nie naprawiono go w trzy dni, Amerykanie mieliby pod Midway dwa lotniskowce zamiast trzech.

Bitwa pod Midway uchodzi za punkt zwrotny wojny na Pacyfiku. Japonia straciła cztery z sześciu dużych lotniskowców i inicjatywę strategiczną, a jej przemysł nie był w stanie odbudować strat tak szybko jak amerykański. Rozstrzygnęły o tym w dużej mierze tygodnie poprzedzające bitwę: praca kryptologów, decyzja Nimitza, by postawić wszystkie lotniskowce na jedną kartę, i wysiłek stoczniowców w Pearl Harbor, przeciwstawione rozproszonemu, opartemu na fałszywych założeniach planowi Yamamoto.