Bitwa na linii Tannenberg

Pod koniec lipca 1944 roku trzy niewysokie, zalesione wzgórza w północno-wschodniej Estonii stały się miejscem jednej z najkrwawszych bitew na północnym odcinku frontu wschodniego. Na wzgórzach Sinimäed koło Vaivary, kilkanaście kilometrów na zachód od Narwy, niemiecki Oddział Armijny „Narwa” – w znacznej części złożony z Estończyków i ochotników Waffen-SS z Europy Zachodniej i Północnej – zatrzymał natarcie dwóch armii Frontu Leningradzkiego. Walki zaczęły się 26 lipca, zaraz po upadku Narwy, osiągnęły punkt kulminacyjny 29 lipca, a wygasły 10 sierpnia, gdy radzieckie dowództwo przerwało ofensywę. Linia Tannenberg przetrwała do połowy września. W estońskiej pamięci bitwa o Niebieskie Wzgórza (Sinimägede lahing) zajmuje miejsce szczególne; w radzieckiej historiografii przez dziesięciolecia była niemal nieobecna.

W popularnych kalendariach pod 27 lipca można przeczytać, że od 27 lipca do 10 sierpnia trwały walki na linii Tannenberg, w których po stronie niemieckiej walczyło 25 estońskich oraz 24 holenderskie, duńskie i flamandzkie bataliony piechoty, że natarcie radzieckie zostało zatrzymane, a po obu stronach zginęły dziesiątki tysięcy ludzi. Pod 29 lipca odnotowuje się dzień rozstrzygający, który pozwolił Oddziałowi Armijnemu „Narwa” opóźnić radziecką ofensywę nadbałtycką o kolejne półtora miesiąca. Ogólny obraz jest trafny, ale kilka szczegółów wymaga korekty.

Wzgórza Sinimäed

Linia Tannenberg (Tannenbergstellung) została przygotowana w lipcu na rozkaz dowódcy Grupy Armii Północ, gdy stało się jasne, że po rozbiciu Grupy Armii Środek nie da się utrzymać dawnego frontu nad rzeką Narwą. Odwrót na nową pozycję, na który Hitler zgodził się około 22 lipca, odbył się w nocach z 24 na 25 i z 25 na 26 lipca, częściowo pod ogniem radzieckiej ofensywy.

Pozycja opierała się na trzech wzgórzach ciągnących się od wybrzeża Zatoki Fińskiej w głąb lądu. Najdalej na wschód leżało Wzgórze Sierocińca (est. Lastekodumägi), nazwane tak od stojącego na nim przed wojną domu dziecka; w środku – Wzgórze Grenadierów (Grenaderimägi); na zachodzie – Wzgórze Wieżowe (Tornimägi). Żadne nie wznosiło się wyżej niż kilkadziesiąt metrów ponad okolicę, ale na płaskim przesmyku między morzem a bagnami panowały nad szosą i linią kolejową do Tallinna. Kto je trzymał, zamykał drogę w głąb Estonii.

Siły stron

Według zestawienia niemieckiego stanu z 28 lipca, przytaczanego w estońskich i anglojęzycznych opracowaniach, Oddział Armijny „Narwa” generała piechoty Antona Grassera liczył na tym odcinku około 22 250 żołnierzy w 25 batalionach estońskich i 24 batalionach niemieckich, holenderskich, duńskich, flamandzkich, norweskich i innych. Popularna wersja pomija więc bataliony niemieckie (zwłaszcza 11 Dywizji Piechoty) i norweskie, a same liczby, wzięte z takich zestawień, są zbyt precyzyjne, by traktować je dosłownie: wiele batalionów liczyło po walkach lipcowych zaledwie kilkuset, a niektóre kilkudziesięciu ludzi. Trzon obrony stanowił III Korpus Pancerny SS generała Felixa Steinera: dywizja „Nordland” z duńskim pułkiem „Danmark” i norweskim „Norge”, brygada „Nederland” z holenderskim pułkiem „De Ruyter” (pułk „General Seyffardt” został rozbity podczas odwrotu), pułki 20 Dywizji Grenadierów SS (1 estońskiej) i świeżo przybyły batalion flamandzkiej brygady szturmowej SS „Langemarck”. Obok nich walczyły oddziały Wehrmachtu i drobne pododdziały marynarki wojennej.

Estończycy w większości nie byli ochotnikami – trafili do wojska z poboru ogłoszonego w lutym 1944 roku. Podziemny Narodowy Komitet Republiki Estońskiej traktował ich jako przyszłą armię niepodległego państwa, którego ciągłość ogłosił w czerwcowej deklaracji. Estońscy historycy podkreślają, że żołnierze ci walczyli przede wszystkim przeciw powrotowi władzy radzieckiej, którą kraj poznał w latach 1940–1941, a nie za cele III Rzeszy. Zarazem bronili linii frontu tej samej Rzeszy, która okupowała ich kraj – i ta dwuznaczność do dziś kształtuje spory o pamięć bitwy.

Po stronie radzieckiej marszałek Leonid Goworow, dowódca Frontu Leningradzkiego, uważał linię Tannenberg za kluczową pozycję Grupy Armii Północ i skierował przeciw niej najlepsze siły. 2 Armia Uderzeniowa generała porucznika Iwana Fiediuninskiego otrzymała dodatkowe korpusy strzeleckie i miała przełamać obronę na Wzgórzu Sierocińca, dojść do Jõhvi i do 1 sierpnia wyjść nad rzekę Kunda. 8 Armia generała porucznika Filippa Starikowa nacierała na południowym odcinku, na pozycje 11 Dywizji Piechoty. Do natarcia 29 lipca Goworow skupił 11 dywizji i sześć pułków czołgów. Radzieckie lotnictwo panowało w powietrzu – Niemcy mieli tu zaledwie kilkadziesiąt bombowców nurkujących i brakowało im paliwa.

Wzgórze Sierocińca (26–28 lipca)

Pierwsze radzieckie oddziały dotarły pod wzgórza 26 lipca, zanim obrońcy zdążyli się okopać. Po nalocie i ostrzale artyleryjskim, które zniszczyły większość lasu na zboczach, 201 i 256 Dywizja Strzelecka ze wsparciem pułku czołgów zajęły wschodnią część Wzgórza Sierocińca. Następnej nocy kompania przeciwpancerna duńskiego pułku SS „Danmark” odbiła utracone pozycje.

27 lipca radziecka artyleria ponownie zasypała wzgórza ogniem. Steiner zebrał wszystkie sprawne pojazdy pancerne, jakie mu zostały – siedem czołgów – i ustawił oddziały „Nordlandu” między dwoma wzgórzami. Tego dnia na stanowisko dowodzenia przybył nowy dowódca Grupy Armii Północ, generał pułkownik Ferdinand Schörner, i zażądał natychmiastowego odbicia całego Wzgórza Sierocińca oraz „fanatycznego” oporu. Zaraz po naradzie, na której ustalono szczegóły kontrataku, odłamek pocisku ciężko ranił dowódcę dywizji „Nordland”, SS-Brigadeführera Fritza von Scholza; zmarł następnego dnia.

Nocny kontratak batalionu rozpoznawczego „Nordlandu” i I batalionu 47 pułku (3 estońskiego) z 27 na 28 lipca, a potem kolejna próba wieczorem 28 lipca, załamały się, gdy nadjechały radzieckie czołgi. Wzgórze Sierocińca pozostało w większości w rękach radzieckich. Front Leningradzki przez cały 28 lipca podciągał posiłki: 2 Armia Uderzeniowa otrzymała dwa pułki czołgów, trzy brygady haubic i dziewięć pułków ciężkiej artylerii. Steiner, spodziewając się generalnego szturmu, kazał części oddziałów cofnąć się na Wzgórze Grenadierów.

Dzień rozstrzygający (29 lipca)

Rano 29 lipca radziecka artyleria wystrzeliła według niemieckich szacunków około 25 tysięcy pocisków. Las na wzgórzach został wycięty ogniem do wysokości dwóch–trzech metrów, a całą linię zakrył obłok pyłu. Około godziny 9 do szturmu ruszyło około 6 tysięcy żołnierzy 109 Korpusu Strzeleckiego, wspieranych przez pułk ciężkich czołgów IS-2. Oddziały szturmowe opanowały Wzgórze Sierocińca i wdarły się na Wzgórze Grenadierów, gdzie – jak podkreślają relacje radzieckie – postawiono czerwoną flagę. Radzieckie czołgi okrążyły Wzgórze Grenadierów i dotarły do Wzgórza Wieżowego; jeden dojechał aż do domu ludowego w Vaivarze. Był to najdalszy na zachód punkt, do którego Armia Czerwona doszła w tej bitwie. Około południa linia Tannenberg była bliska upadku.

Wtedy Steiner rzucił do kontrataku swoje ostatnie czołgi. Uderzyły one na zaskoczone radzieckie oddziały pancerne pod Wzgórzem Wieżowym i odrzuciły je; z całego kontrataku wyszła cało tylko jedna Pantera. Na Wzgórzu Grenadierów resztki norweskiego batalionu „Norge”, niemieckiej grupy bojowej i estońskiego batalionu wciąż broniły się na zachodnim stoku. Ostatnim odwodem był I batalion 45 pułku (1 estońskiego), oszczędzany wcześniej z powodu ogromnych strat. Dowodził nim estoński oficer Waffen-SS Paul Maitla. Według estońskich relacji Maitla wezwał na ochotnika lżej rannych ze szpitala polowego; zgłosiło się około dwudziestu. Z nimi, z resztkami rozbitych pododdziałów, oddziałem marynarzy i ostatnią Panterą ruszył spod cmentarza parafialnego na Wzgórze Grenadierów i oczyścił je z przeciwnika. Po południu oddziały radzieckie osiem razy próbowały odzyskać szczyt; do walki rzucono po stronie niemieckiej nawet żołnierzy służb zaopatrzenia. Wieczorem wzgórze nadal było w rękach obrońców.

Straty tego dnia były ogromne. Według danych przytaczanych w estońskich opracowaniach ze szturmujących oddziałów 109 Korpusu Strzeleckiego zostało w szeregach zaledwie 225 ludzi, a 120 Dywizja Strzelecka straciła 1808 zabitych i rannych. Oddział Armijny „Narwa” naliczył wieczorem 113–120 zniszczonych czołgów radzieckich w całej bitwie, z czego prawie połowę 29 lipca; 2 Armia Uderzeniowa meldowała o pięćdziesięciu czołgach straconych tego dnia. Niemcy stracili 29 lipca około 600 ludzi. Raport polityczny z 2 Armii Uderzeniowej do Moskwy początkowo utrzymywał, że Wzgórze Grenadierów jest w rękach radzieckich, a niepowodzenie tłumaczył słabym współdziałaniem artylerii, piechoty i czołgów, które wjeżdżały na nierozminowane pola.

29 lipca nazywa się często dniem rozstrzygającym, który pozwolił opóźnić radziecką ofensywę nadbałtycką o półtora miesiąca. To ocena przyjęta w estońskiej i niemieckiej literaturze, z którą można się zgodzić z jednym zastrzeżeniem: o losie Estonii przesądziło ostatecznie nie to, co działo się na wzgórzach Sinimäed, lecz ofensywa radziecka na Łotwie i w południowej Estonii.

Do 10 sierpnia

30 lipca walki toczyły się podobnie: radziecka artyleria wystrzeliła według niemieckich szacunków około 30 tysięcy pocisków, ciężkie czołgi przełamały obronę wyczerpanego batalionu „De Ruyter”, w którym zostało kilkadziesiąt zdolnych do walki ludzi, ale szturm na Wzgórze Grenadierów odparto granatami. 31 lipca natężenie radzieckiego ognia wyraźnie spadło. Kwatera Główna i sam Stalin żądali jednak przełamania obrony za wszelką cenę: Goworow wyznaczył Fiediuninskiemu termin zdobycia odległego o ponad sto kilometrów Rakvere – 7 sierpnia. W pierwszych dniach sierpnia obie armie otrzymały nowe korpusy strzeleckie; 2 Armia Uderzeniowa znów liczyła ponad 20 tysięcy żołnierzy.

Najsilniejsze uderzenie przyszło 3 sierpnia. Po ostrzale porównywalnym z tym z 29 lipca jedenaście dywizji strzeleckich i cztery pułki czołgów ponownie zaatakowały, znów głównie Wzgórze Grenadierów. Tego dnia natarcie ponawiano trzykrotnie i za każdym razem kończyło się ono niemieckim kontratakiem, który przywracał poprzednie położenie. Ataki z 4–6 sierpnia były już słabsze. 10 sierpnia rada wojenna Frontu Leningradzkiego nakazała przerwać ofensywę i przejść do obrony. Na przesmyku zapanował spokój, przerywany patrolami.

Straty

Rozmiary strat są przedmiotem sporów. Często powtarzane twierdzenie, że po obu stronach zginęły dziesiątki tysięcy ludzi, wymaga korekty co najmniej w odniesieniu do strony niemieckiej. Niemcy pochowali w Estonii między 24 lipca a 10 sierpnia 1709 żołnierzy; wraz z zaginionymi ich straty bezpowrotne szacuje się na około 2500 ludzi, a łączne, z rannymi, na około 10 tysięcy. Ciężkie straty poniosły zwłaszcza pułki estońskie i oddziały ochotników zagranicznych: brygada „Nederland” stopniała do rozmiarów pułku, a flamandzki batalion „Langemarck” – do wzmocnionej kompanii.

Straty radzieckie są znacznie gorzej udokumentowane. W czasach ZSRR o bitwie na linii Tannenberg w ogóle nie pisano, a dostępne dziś dane archiwalne dotyczą pojedynczych miesięcy lub jednostek. Estoński historyk Mart Laar szacował je na około 35 tysięcy zabitych i zaginionych oraz około 135 tysięcy rannych i chorych; wielu badaczy uważa te liczby za zawyżone. Zestawienia sztabu Frontu Leningradzkiego podają dla całego frontu w sierpniu 1944 roku 1702 zabitych, 6538 rannych i 196 zaginionych – ale nie obejmują one lipca, kiedy padły największe ofiary. Bezspornie straty radzieckie były wielokrotnie wyższe od niemieckich: armie, które 24 lipca szły do natarcia w sile kilkudziesięciu tysięcy ludzi, pod koniec miesiąca miały w pierwszej linii zaledwie kilka tysięcy zdolnych do walki żołnierzy.

Co nastąpiło potem

Front na wzgórzach Sinimäed stał do połowy września. W sierpniu do Estonii wrócili estońscy ochotnicy z fińskiego 200 Pułku Piechoty i wraz z jednostkami poboru bronili frontu nad rzeką Emajõgi pod Tartu. O losie kraju rozstrzygnęło jednak to, co działo się gdzie indziej. Na przełomie lipca i sierpnia radzieckie oddziały wyszły nad Zatokę Ryską pod Tukums i na kilka tygodni odcięły Grupę Armii Północ; 4 września Finlandia przerwała walkę z ZSRR. 14 września trzy fronty nadbałtyckie ruszyły na Rygę i Hitler zgodził się wreszcie na ewakuację Estonii. 18 września Oddział Armijny „Narwa” bez walki opuścił linię Tannenberg. Tego samego dnia w Tallinnie powołano rząd Otto Tiefa, który próbował ogłosić niepodległość Estonii w chwili między odejściem Niemców a nadejściem Armii Czerwonej. 22 września wojska radzieckie weszły do Tallinna, a część członków rządu, w tym samego Tiefa, aresztowano; innym udało się uciec do Szwecji. Część estońskich żołnierzy z linii Tannenberg zginęła w odwrocie lub trafiła do niewoli; inni zeszli do lasów i zasilili oddziały „leśnych braci”, walczących z władzą radziecką jeszcze przez lata.

Bitwa na linii Tannenberg była jednym z niewielu w 1944 roku przypadków, w których Wehrmacht na dłużej zatrzymał Armię Czerwoną. Część fińskich i estońskich historyków uważa, że obrona przesmyku przyczyniła się do tego, że Finlandia mogła wynegocjować rozejm zamiast kapitulacji. W niepodległej Estonii bitwa stała się elementem pamięci narodowej – miejscem corocznych zgromadzeń weteranów, upamiętnionym m.in. w filmie 1944 z 2015 roku – a zarazem przedmiotem sporów: obecność na tych uroczystościach dawnych żołnierzy Waffen-SS z zagranicy i hasła „walki o wolność” w niemieckim mundurze budziły protesty w Rosji i krytykę w Europie Zachodniej.