Wyzwolenie Majdanka

24 lipca 1944 roku wojska radzieckie opanowały Lublin, a na jego południowo-wschodnich obrzeżach zajęły obóz koncentracyjny na Majdanku. Był to pierwszy wielki niemiecki obóz, który wpadł w ręce aliantów, zanim Niemcy zdążyli zatrzeć jego ślady: baraki, komory gazowe, krematorium, magazyny z rzeczami zamordowanych i część dokumentacji pozostały na miejscu. Fotografie i relacje z Majdanka obiegły w następnych tygodniach świat i po raz pierwszy pokazały namacalnie, na czym polegał system, o którym alianci mówili w grudniowej deklaracji 1942 roku.

Data samego wejścia do obozu nie jest w źródłach jednolita. Kalendarium Państwowego Muzeum na Majdanku i polska Wikipedia podają 24 lipca, ten sam dzień, w którym zakończyły się walki o miasto. Wiele opracowań, m.in. amerykańskich, mówi o nocy z 22 na 23 lipca albo o 23 lipca, kiedy do opuszczonego przez SS obozu dotarły pierwsze radzieckie oddziały, jeszcze w trakcie walk o Lublin. Właściwie opisuje to więc raczej przełom 23 i 24 lipca niż jeden dzień. Słowa z chronologii, według której Majdanek był „pierwszym z wielu” wyzwolonych obozów, trzeba też nieco doprecyzować: Armia Czerwona przechodziła już wcześniej przez miejsca zbrodni, a teren obozów zagłady akcji „Reinhardt” – Bełżca, Sobiboru i Treblinki – Niemcy zlikwidowali i zamaskowali w latach 1943–1944. Majdanek był pierwszym dużym obozem koncentracyjnym zajętym w niemal nienaruszonym stanie.

Obóz pod Lublinem

Majdanek powstał jesienią 1941 roku. Decyzję o jego budowie Reichsführer SS Heinrich Himmler podjął w czasie lipcowej wizyty w Lublinie, a jego realizację powierzył dowódcy SS i policji w dystrykcie lubelskim Odilowi Globocnikowi. Obóz, oficjalnie najpierw obóz jeniecki Waffen-SS, a od lutego 1943 roku obóz koncentracyjny Lublin, podlegał Inspektoratowi Obozów Koncentracyjnych. Trafiali do niego radzieccy jeńcy, Żydzi ze Słowacji, Protektoratu Czech i Moraw, Niemiec, gett Lubelszczyzny i z getta warszawskiego po stłumieniu powstania, polscy więźniowie polityczni, chłopi z Białorusi i wysiedleni mieszkańcy Zamojszczyzny. Od jesieni 1942 roku działały w nim komory gazowe, w których zabijano cyklonem B i tlenkiem węgla, a obóz był zarazem magazynem mienia Żydów zamordowanych w obozach zagłady akcji „Reinhardt”.

Najkrwawszym dniem w jego historii był 3 listopada 1943 roku. W ramach akcji „Dożynki” (Aktion Erntefest) esesmani i policjanci rozstrzelali w rowach za V polem około 18 tysięcy Żydów, więźniów Majdanka i lubelskich obozów pracy. Była to największa jednorazowa egzekucja w dziejach niemieckich obozów koncentracyjnych. Po niej Majdanek przestał być miejscem masowej zagłady Żydów, ale wciąż działał jako obóz koncentracyjny dla Polaków i więźniów innych narodowości, a od wiosny 1944 roku także jako miejsce, do którego zwożono chorych i wyniszczonych więźniów z innych obozów. Komendantem był od maja 1944 roku SS-Obersturmbannführer Arthur Liebehenschel, przeniesiony z Auschwitz.

Ewakuacja

Zbliżanie się frontu Niemcy dostrzegli wiosną 1944 roku, kiedy Armia Czerwona wyszła na linię Kowla i Bugu. Ewakuację obozu zaczęli według muzeum 1 kwietnia 1944 roku. W kolejnych tygodniach transportami kolejowymi wywieziono tysiące więźniów do Auschwitz, Gross-Rosen, Natzweiler i innych obozów w głębi Rzeszy. Ostatni etap ewakuacji zaczął się 17 lipca, a 22 lipca po południu załoga SS wyprowadziła z obozu pieszą kolumnę pozostałych więźniów – według różnych ustaleń od około 800 do około tysiąca osób – i popędziła ją na zachód. Po kilku dniach marszu w upale, przy rozstrzeliwaniu tych, którzy nie mieli sił iść dalej, więźniów załadowano w Ćmielowie do wagonów towarowych. Pociąg dotarł do Auschwitz 28 lipca. Według części opracowań marsz przeżyła mniej więcej połowa wyprowadzonych.

Niemcy spieszyli się, ale nie zdążyli zatrzeć śladów zbrodni. W odróżnieniu od Bełżca, Sobiboru i Treblinki, które rozebrano, zaorano i zamaskowano, Majdanek pozostał niemal w całości. Według relacji i ustaleń późniejszych badaczy krematorium podpalono w ostatniej chwili, a część dokumentów spalono, ale baraki, komory gazowe, wieże strażnicze, ogrodzenia i magazyny stały na miejscu. Do dziś w historiografii pada pytanie, dlaczego tak się stało: część autorów wskazuje na chaos odwrotu i zaskoczenie tempem radzieckiego natarcia, inni na zaniedbania kierownika administracji obozu Antona Thernesa, odpowiedzialnego za likwidację obozu.

Walki o Lublin

Lublin znalazł się na drodze lewego skrzydła 1 Frontu Białoruskiego marszałka Konstantego Rokossowskiego. Po rozbiciu Grupy Armii „Środek” na Białorusi, które rozpoczęło się 22 czerwca, 18 lipca do natarcia spod Kowla ruszyły wojska tego skrzydła. Operacja brzesko-lubelska, ostatni etap operacji „Bagration”, trafiła w osłabiony styk niemieckich grup armii „Środek” i „Północna Ukraina”. Wojska radzieckie sforsowały Bug, 22 lipca zajęły Chełm, a czołówki 2 Armii Pancernej gen. Siemiona Bogdanowa wyszły tego samego dnia pod Lublin.

Niemcy próbowali utrzymać miasto jako punkt oporu. Walki toczyły się 23 i 24 lipca. Bogdanow został 23 lipca ranny i dowództwo armii przejął jego szef sztabu, gen. Aleksiej Radzijewski. Do miasta weszły także oddziały 8 Gwardyjskiej Armii gen. Wasilija Czujkowa, które według jego wspomnień i radzieckich opracowań znalazły się wśród pierwszych w obozie. W walkach uczestniczyły również oddziały Armii Krajowej, które w ramach akcji „Burza” uderzały na wycofujących się Niemców w mieście i okolicy, tak jak kilka dni wcześniej robiły to w Wilnie, a w tych samych dniach we Lwowie. 24 lipca Lublin był w rękach radzieckich. Było to pierwsze duże miasto na zachód od Bugu, czyli poza linią, którą Moskwa uważała za przyszłą granicę polsko-radziecką.

Co zastano w obozie

Według ustaleń muzeum żołnierze radzieccy zastali w obozie niecały tysiąc ludzi, którzy nie zostali wyprowadzeni w ostatniej kolumnie: przede wszystkim chorych i inwalidów z lazaretu dla radzieckich jeńców, a także niewielką grupę więźniów innych narodowości. Liczby podawane w literaturze różnią się, bo część więźniów zdążyła odejść na własną rękę, a część była w stanie, który nie pozwalał jej się ruszyć. Opiekę nad nimi przejął lubelski Polski Czerwony Krzyż.

Żołnierze i pierwsi przybyli dziennikarze oglądali obóz, którego przeznaczenie nie budziło wątpliwości. W łaźni przy wejściu i w sąsiednim budynku znajdowały się szczelne komory z judaszami w drzwiach i niebieskimi zaciekami cyklonu B na ścianach, obok stały puszki po środku. Krematorium z pięcioma piecami było częściowo spalone, ale piece ocalały, a w pobliżu leżały ludzkie kości. Na polach obozowych i w ogrodnictwie SS natrafiono na doły z popiołami, które – jak relacjonowali reporterzy – mieszano z ziemią i kompostem i rozrzucano jako nawóz na warzywnych grządkach. W magazynach przy szosie leżały góry rzeczy zabitych: ubrania, okulary, walizki, zabawki dziecięce i buty. Liczba par butów, którą podawały radzieckie relacje, sięgała setek tysięcy. Zachowała się też część dokumentacji obozowej, z której Konstantin Simonow odczytywał potem nazwiska ofiar z całej Europy.

Świat się dowiaduje

Władze radzieckie od początku wykorzystywały odkrycie propagandowo, ale tym razem propaganda opierała się na faktach, które każdy przybysz mógł zobaczyć na własne oczy. Obóz sfilmowali operatorzy radzieckiej kroniki, m.in. ekipa Romana Karmena, i polskiej Czołówki Filmowej Wojska Polskiego. Z ich zdjęć powstał film Aleksandra Forda „Majdanek – cmentarzysko Europy”, pokazywany jesienią 1944 roku. Radziecki artysta Zinowij Tołkaczow, który przyszedł do Lublina z wojskiem, narysował w obozie cykl prac, wystawianych później jako jedno z pierwszych świadectw zbrodni. Konstantin Simonow, korespondent wojenny „Krasnej Zwiezdy”, opublikował w sierpniu cykl reportaży, wydany potem jako broszura „Obóz zagłady” i szybko przetłumaczony na wiele języków, w tym angielski.

Na Zachodzie wiadomości te przyjmowano początkowo z nieufnością. Pod koniec sierpnia władze radzieckie zawiozły na Majdanek grupę zagranicznych korespondentów z Moskwy. Byli wśród nich William H. Lawrence z „New York Timesa”, który według swojej relacji dotarł do obozu 27 sierpnia, i Alexander Werth, korespondent BBC i „Sunday Timesa”. 30 sierpnia 1944 roku „New York Times” wydrukował na pierwszej stronie reportaż Lawrence’a, który przytaczał radziecką liczbę 1,5 miliona zamordowanych. Werth wspominał później, że BBC nie nadała jego relacji, uznając ją za zbyt nieprawdopodobną i podejrzewając radziecką prowokację propagandową – nieufność wzmacniała pamięć o fałszywych opowieściach o niemieckich zbrodniach z poprzedniej wojny i radziecki wysiłek, by Katyń przypisać Niemcom.

Na miejscu dokumentację zbierała Polsko-Radziecka Komisja Nadzwyczajna do Badania Zbrodni Niemieckich Popełnionych w Obozie Zagłady na Majdanku, powołana w sierpniu przez PKWN w porozumieniu z władzami radzieckimi. Komisja przesłuchiwała świadków, ekshumowała groby i badała urządzenia obozu. Jej komunikat, ogłoszony jesienią 1944 roku, podawał liczbę 1,5 miliona zamordowanych, wyliczoną z szacunkowej przepustowości krematoriów, a nie z dokumentów. Na tej podstawie w listopadzie i grudniu 1944 roku przed Specjalnym Sądem Karnym w Lublinie odbył się pierwszy z procesów załogi Majdanka. Sześciu oskarżonych – czterech esesmanów, w tym Anton Thernes, i dwóch więźniów funkcyjnych – skazano na śmierć. Pięciu z nich powieszono publicznie 3 grudnia 1944 roku obok obozu, a jeden wcześniej popełnił samobójstwo. Był to jeden z pierwszych procesów członków załogi niemieckiego obozu koncentracyjnego.

Ofiary

Liczba ofiar Majdanka przez dziesięciolecia była przedmiotem sporu. Po radzieckim szacunku 1,5 miliona sędzia Zdzisław Łukaszkiewicz w 1948 roku przyjmował około 360 tysięcy, a historyk muzeum Czesław Rajca w 1992 roku około 235 tysięcy. Badania Tomasza Kranza opublikowane w 2005 roku, oparte na zachowanych dokumentach obozowych, wykazach transportów i odnalezionym w 2000 roku telegramie Hermanna Höflego, wskazały, że w obozie zginęło około 78 tysięcy ludzi, w tym około 59 tysięcy Żydów. Muzeum przyjęło te ustalenia i podaje, że z około 130–150 tysięcy więźniów zginęło blisko 80 tysięcy, w tym około 60 tysięcy Żydów, a dalej Polacy, Białorusini, Ukraińcy, Rosjanie i przedstawiciele innych narodów. Część z nich zginęła w egzekucjach i komorach gazowych, pozostali umarli z głodu, chorób, wyczerpania pracą i bicia.

Lublin, PKWN i NKWD

Zajęcie Lublina miało znaczenie nie tylko wojskowe. 21 lipca w Moskwie powołano Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego z Edwardem Osóbką-Morawskim na czele – ośrodek władzy zależny od Moskwy i konkurencyjny wobec rządu RP w Londynie. Jego manifest, datowany na 22 lipca w Chełmie, ogłoszono przez radio z Moskwy. Według ustaleń historyków Józef Stalin jeszcze 21 lipca polecił dowództwu 1 Frontu Białoruskiego jak najszybciej zająć Lublin, który miał się stać siedzibą komitetu. PKWN przeniósł się tam pod koniec lipca, a od 1 sierpnia Lublin był jego oficjalną siedzibą. Rząd RP na uchodźstwie i Polskie Państwo Podziemne nie uznały komitetu.

Obóz, który świat poznawał jako symbol niemieckich zbrodni, szybko zaczął służyć nowej władzy. Na terenie dawnego Majdanka NKWD urządziło obóz filtracyjny i więzienie dla żołnierzy Armii Krajowej i Narodowych Sił Zbrojnych, zatrzymywanych na Lubelszczyźnie po zakończeniu walk z Niemcami. Komendanta Okręgu Lublin AK, ppłk. Kazimierza Tumidajskiego „Marcina”, NKWD aresztowało 27 lub 28 lipca w Lublinie i na początku sierpnia wywiozło do Moskwy. 19 sierpnia sztab okręgu meldował do Londynu o masowych aresztowaniach żołnierzy AK, osadzanych na Majdanku. W nocy 23 sierpnia około 250 oficerów i podoficerów wywieziono w wagonach towarowych ze stacji Lublin Tatary do obozów w głębi ZSRR, m.in. w okolice Riazania. Ten rozdział historii miejsca, opisywany dziś jako obóz NKWD na Majdanku, przypomina także muzeum. Podobny los spotkał w tych tygodniach żołnierzy AK z Wileńszczyzny, Wołynia i ziemi lwowskiej.

Miejsce w wojnie

Wyzwolenie Majdanka było pierwszym momentem, w którym alianci weszli do dużego, działającego do ostatnich dni niemieckiego obozu koncentracyjnego i zastali w nim nie tylko świadków, ale i całe urządzenia zagłady. Informacje o mordowaniu Żydów docierały na Zachód od 1942 roku, lecz przez długi czas pozostawały relacjami, którym wielu nie dawało wiary. Lublin dał pierwsze fotografie, filmy i dokumenty. Wątpliwości, z jakimi przyjęto pierwsze doniesienia, rozwiały się dopiero w następnych miesiącach, gdy Armia Czerwona w styczniu 1945 roku weszła do Auschwitz, a w kwietniu 1945 roku żołnierze amerykańscy i brytyjscy zobaczyli Buchenwald, Dachau i Bergen-Belsen. Materiały komisji lubelskiej przywoływało też radzieckie oskarżenie przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym w Norymberdze. Były komendant obozu Arthur Liebehenschel został w 1947 roku skazany w Krakowie, w procesie załogi Auschwitz, i w 1948 roku stracony, a najdłuższy proces członków załogi obozu toczył się w Düsseldorfie w latach 1975–1981.

Jesienią 1944 roku na terenie obozu powstało Państwowe Muzeum na Majdanku, pierwsze na świecie muzeum w miejscu niemieckiego obozu koncentracyjnego. W 1969 roku, w 25. rocznicę wyzwolenia, stanął tam pomnik Walki i Męczeństwa projektu Wiktora Tołkina.

Dla przebiegu wojny zajęcie Lublina oznaczało, że front stanął u progu Wisły: z Lubelszczyzny wojska 1 Frontu Białoruskiego w ostatnich dniach lipca wyszły nad rzekę pod Dęblinem i Puławami, a 2 Armia Pancerna skręciła na północ, na przedpola Pragi. Lublin na pół roku stał się zaś stolicą nowej, zależnej od Moskwy władzy, która w ostatnich dniach 1944 roku przekształciła się w Rząd Tymczasowy. Ta sama ziemia, na której świat zobaczył pierwsze dowody niemieckiej zagłady, stała się miejscem pierwszych masowych aresztowań żołnierzy Polskiego Państwa Podziemnego przez NKWD – i ta dwoistość na długo określiła polską pamięć o lecie 1944 roku.