Upadek Narwy

Rankiem 24 lipca 1944 roku radziecka artyleria otworzyła ogień na pozycje niemieckie pod stacją kolejową Auvere, na południowy zachód od Narwy. Tak zaczęła się operacja narwska Frontu Leningradzkiego – kolejna, po zimowych i wiosennych, próba zniszczenia niemieckiego Oddziału Armijnego „Narwa” i otwarcia drogi w głąb Estonii. Pierwszego dnia natarcie 8 Armii załamało się na pozycjach estońskiego pułku grenadierów SS i wschodniopruskiego pułku piechoty. Natarcie zmusiło jednak Niemców do przyśpieszenia odwrotu, na który Hitler zgodził się kilka dni wcześniej. W nocy z 24 na 25 lipca wojska niemieckie zaczęły opuszczać przyczółek w Iwangorodzie, 25 lipca 2 Armia Uderzeniowa sforsowała rzekę na północ od miasta, a 26 lipca wojska radzieckie weszły do zrujnowanej Narwy, w której nie było już nieprzyjaciela.

Pod 24 lipca kalendaria zapisują, że na początku radzieckiej ofensywy narwskiej (24–30 lipca) estoński 45 Pułk i wschodniopruski 44 Pułk pobiły radziecką 8 Armię, a Oddział Armijny „Narwa” zaczął odwrót na linię Tannenberg; pod 26 lipca – że ofensywa Frontu Leningradzkiego zdobyła miasto. Oba zapisy są w zasadzie trafne. Słowo „pobiły” trzeba jednak rozumieć jako „odparły z ciężkimi stratami”: 8 Armia nie została rozbita i już następnego dnia nacierała dalej. Odwrót nie był też skutkiem tej walki, lecz wcześniejszej decyzji – walka pod Auvere sprawiła tylko, że rozpoczął się pod ogniem.

Przed natarciem

Od lutego 1944 roku front pod Narwą stał niemal w miejscu. Wiosną Front Leningradzki utrzymał duży przyczółek na zachodnim brzegu rzeki, w bagnach pod Krivasoo, na południe od miasta, Niemcy zaś trzymali przyczółek w Iwangorodzie na brzegu wschodnim. Samo miasto, po nalotach z marca, było morzem ruin, z którego wcześniej ewakuowano mieszkańców.

Latem sytuacja na północnym skrzydle frontu wschodniego zmieniła się zasadniczo. Rozbicie Grupy Armii Środek w Białorusi zmusiło Grupę Armii Północ do oddania dywizji na zagrożony środek. Pod Narwą zostało za mało wojsk, by utrzymać dawną linię, i niemieckie dowództwo przygotowało krótszą pozycję na wzgórzach Sinimäed, kilkanaście kilometrów na zachód od miasta. Około 22 lipca Adolf Hitler, po długim oporze, zgodził się na odwrót na linię Tannenberg. Plan generała Felixa Steinera, dowódcy III Korpusu Pancernego SS, przewidywał, że dywizja „Nordland” i brygada „Nederland” opuszczą przyczółek w Iwangorodzie w nocy z 25 na 26 lipca, osłaniane przez estońskie bataliony od północy i przez pułki stojące naprzeciw przyczółka pod Krivasoo od południa.

Plan radziecki

Front Leningradzki marszałka Leonida Goworowa o niemieckich przygotowaniach nie wiedział. Po zakończeniu ofensywy przeciw Finom na Przesmyku Karelskim przerzucił pod Narwę doświadczone dywizje i lotnictwo. Plan operacji przewidywał uderzenie z dwóch stron. 8 Armia generała porucznika Filippa Starikowa miała nacierać z przyczółka pod Krivasoo na północny zachód, ku stacji Auvere i osadzie Sirgala, i przeciąć szosę Narwa – Tallinn na tyłach obrońców. Gdy dotrze w rejon Auvere, do natarcia miała przejść 2 Armia Uderzeniowa generała porucznika Iwana Fiediuninskiego, która miała sforsować Narwę na północ od miasta. Obie armie miały spotkać się na zachód od Narwy i okrążyć III Korpus Pancerny SS. Natarcie wspierały 13 Armia Lotnicza i okręty Floty Bałtyckiej.

W składzie 2 Armii Uderzeniowej znajdował się 8 Estoński Korpus Strzelecki, sformowany w ZSRR z Estończyków ewakuowanych lub zmobilizowanych w 1941 roku. Pod Narwą Estończycy walczyli więc po obu stronach frontu – jedni w mundurach niemieckich, w większości z poboru ogłoszonego przez okupanta, drudzy w szeregach Armii Czerwonej.

Według zestawień przytaczanych w estońskich i anglojęzycznych opracowaniach Front Leningradzki skupił do operacji ponad 136 tysięcy żołnierzy, około 150 czołgów, około 2500 dział i ponad 800 samolotów. Na samym przyczółku pod Krivasoo 46 tysiącom żołnierzy radzieckich miało stać naprzeciw około 17 tysięcy Niemców i Estończyków, a radziecka artyleria miała ośmiokrotną przewagę. Liczby te pochodzą w dużej mierze z prac estońskiego historyka Marta Laara i należy je traktować jako szacunki; przewaga radziecka – rzędu czterech do jednego w ludziach i sprzęcie – nie budzi jednak wątpliwości.

Walka pod Auvere (24 lipca)

Natarcie rozpoczęło się rano 24 lipca. Według estońskich opracowań 30–50 baterii wystrzeliło około 17 tysięcy pocisków na pozycje 45 Pułku Grenadierów SS (1 estońskiego) w majątku Auvere i 44 Pułku Piechoty w Sirgali. Po dwóch godzinach ostrzału nad pozycjami pojawiły się samoloty 13 Armii Lotniczej. Pogoda pokrzyżowała jednak część radzieckich planów: według radzieckiej relacji grupa bombowców zawróciła z trasy z powodu niskich chmur i ciężar wsparcia spadł na samoloty szturmowe.

Pod osłoną ognia radziecki 122 Korpus Strzelecki z brygadą pancerną wdarł się w pozycje 44 pułku, a 117 Korpus Strzelecki okrążył I batalion pułku estońskiego. Estończycy bronili się w obronie okrężnej, a po nadejściu kompanii z niemieckiej grupy pancernej i wyrzutni rakietowych przeszli do kontrataku. Wschodniopruskiemu pułkowi pomogła szybko przesunięta artyleria, która oczyściła jego dawne stanowiska z nieprzyjaciela. Przy wsparciu broni przeciwpancernej i oddziałów dywizji „Nordland” obrońcy odzyskali do wieczora główną linię obrony. Kolejne natarcia 8 Armii odparto w podobny sposób.

Według danych przytaczanych w opracowaniach estońskich 8 Armia straciła tego dnia około 3 tysięcy ludzi i 18 czołgów, a niemiecka 11 Dywizja Piechoty, której podlegały oba pułki, ponad 800 żołnierzy. Liczby te pochodzą od strony broniącej się i nie mają radzieckiego odpowiednika. Radziecka historiografia przedstawiała ten dzień inaczej: jako natarcie, które – grożąc przecięciem dróg odwrotu – zmusiło przeciwnika do wycofania się spod Narwy. Obie wersje opisują w istocie to samo z różnych stron: 8 Armia nie przełamała obrony, ale jej uderzenie sprawiło, że odwrót, planowany na następną noc, trzeba było zacząć natychmiast.

Odwrót z Iwangorodu (24–25 lipca)

Natarcie pod Auvere zagroziło, że oddziały radzieckie dotrą do linii Tannenberg wcześniej niż wycofujący się Niemcy. Steiner przyśpieszył więc ewakuację. W nocy z 24 na 25 lipca dywizja „Nordland” i brygada „Nederland” po cichu opuściły przyczółek w Iwangorodzie i przeszły przez most na drugi brzeg. Radzieccy zwiadowcy spostrzegli odwrót w chwili, gdy saperzy „Nordlandu” wysadzali most; ładunki źle rozmieszczono i most ocalał.

Rankiem 25 lipca do natarcia przeszła 2 Armia Uderzeniowa. Według estońskich opracowań na pozycje dwóch estońskich batalionów broniących brzegu na północ od miasta spadło w ciągu kilku godzin około 280 tysięcy pocisków. Radzieckie dywizje przeprawiały się przez rzekę na łodziach i tratwach, przy wsparciu okrętów i artylerii Floty Bałtyckiej. II batalion 46 pułku (2 estońskiego) stracił łączność i cofnął się do majątku Peeterristi przy szosie; major Friedrich Kurg zebrał tam około 180 żołnierzy i kontratakował. II batalion 47 pułku (3 estońskiego) pod dowództwem Alfonsa Rebane, który poprzedniej nocy przeniósł żołnierzy do nowych okopów i uchronił ich przed ostrzałem, zatrzymał radziecką 191 Dywizję Strzelecką w drodze do Narwy. Oba bataliony, ponosząc ciężkie straty, utrzymały szosę, po której III Korpus Pancerny SS wycofywał się na wzgórza Sinimäed.

Najciężej zapłacił holenderski 48 pułk grenadierów pancernych SS „General Seyffardt”, który jako ostatni opuszczał miasto w nocy z 25 na 26 lipca. Radzieckie oddziały panowały już wtedy nad szosą, a czołgi przejeżdżały przez ocalały most. Pułk – około 700 ludzi – utknął w bagnach między szosą a linią kolejową i pod ciosami lotnictwa szturmowego i 191 Dywizji Strzeleckiej został niemal doszczętnie zniszczony. Batalion pułku „De Ruyter”, który osłaniał jego odwrót, sam wpadł w okrążenie i został wyrwany z niego przez inny batalion tego samego pułku.

Zdobycie Narwy (26 lipca)

Rano 26 lipca oddziały 2 Armii Uderzeniowej i 8 Armii weszły do Narwy. Miasto było puste: mieszkańców wywieziono wcześniej, a z barokowego Starego Miasta, jednego z najcenniejszych zespołów zabytkowych nad Bałtykiem, zostały wypalone mury. Narwa, zajęta przez Niemców 17 sierpnia 1941 roku, po prawie trzech latach znów była w rękach radzieckich. Rozkaz Józefa Stalina z 26 lipca ogłosił podziękowanie dla wojsk, a Moskwa uczciła zwycięstwo salutem – 20 salwami z 224 dział. Dla radzieckiej propagandy było to „wyzwolenie” jednego z najstarszych miast Estonii; dla wielu Estończyków początek powrotu władzy, od której w 1941 roku uciekali lub z którą walczyli.

Strategicznie sukces był połowiczny. Front Leningradzki zdobył miasto, o które walczył od lutego, ale nie osiągnął celu operacji: III Korpus Pancerny SS nie został okrążony, a jego oddziały zajęły nowe pozycje. Holendrzy z „De Ruyter” stanęli na północnym skrzydle linii Tannenberg, estońska dywizja w środku, „Nordland” na południu. Już 26 lipca pierwsze radzieckie dywizje uderzyły na najdalej wysunięte na wschód wzgórze Sinimäed.

Co nastąpiło potem

Operacja narwska formalnie trwała do 30 lipca, ale w praktyce przeszła w bitwę o linię Tannenberg, która ciągnęła się do 10 sierpnia. Radzieckie armie, wielokrotnie uzupełniane, atakowały wzgórza tymi samymi metodami i nie zdołały ich zdobyć; Goworow przerwał natarcie 10 sierpnia. Niemcy opuścili linię Tannenberg dopiero 18 września, gdy ofensywa na Rygę i w południowej Estonii zagroziła odcięciem ich wojsk. 22 września Armia Czerwona weszła do Tallinna.

Narwa nigdy nie odzyskała dawnego kształtu. Po wojnie władze radzieckie nie odbudowały Starego Miasta – z wyjątkiem ratusza, kilku budowli i zamku Hermana – a ruiny rozebrano. Według estońskich historyków dawnym mieszkańcom w większości nie pozwolono wrócić; miasto zasiedlili przybysze z innych części ZSRR, głównie Rosjanie. Narwa, przed wojną miasto estońskie z silną mniejszością rosyjską, stała się miastem niemal całkowicie rosyjskojęzycznym – i taką pozostaje do dziś, na granicy Estonii i Rosji.