Odwrót na linię Tannenberg

W drugiej połowie lipca 1944 roku niemieckie dowództwo na północnym skrzydle frontu wschodniego stanęło przed decyzją, której Adolf Hitler od miesięcy odmawiał. Wojska broniące przesmyku między Zatoką Fińską a jeziorem Pejpus od lutego trzymały się nad rzeką Narwą, w ruinach miasta i na przyczółku w Iwangorodzie. Po rozbiciu Grupy Armii Środek w Białorusi zabrakło jednak ludzi, by obsadzić tę długą, wygiętą linię. Dowódca Grupy Armii Północ, generał pułkownik Johannes Frießner, już wcześniej kazał przygotować krótszą pozycję kilkanaście kilometrów na zachód – linię Tannenberg na wzgórzach Sinimäed. Około 22 lipca Hitler zgodził się, by Oddział Armijny „Narwa” cofnął się na nią. Odwrót ruszył kilka dni później, już pod ogniem radzieckiej ofensywy.

Popularne kalendaria odnotowują dwa wydarzenia związane z tą decyzją. Pod 12 lipca: Hitler odrzuca propozycję Waltera Modela, by wycofać wojska niemieckie z Estonii i północnej Łotwy za Dźwinę. Pod 22 lipca: Hitler zgadza się na odwrót znad Narwy na linię Tannenberg na wzgórzach Sinimäed, około 20 kilometrów na zachód od miasta. Oba zapisy wymagają doprecyzowania.

Front nad Narwą latem 1944 roku

Od 2 lutego 1944 roku, kiedy wojska Frontu Leningradzkiego sforsowały rzekę i uchwyciły pierwsze przyczółki, front pod Narwą był najważniejszym odcinkiem Grupy Armii Północ. Zimą i wiosną radzieckie armie kilkakrotnie próbowały go przełamać – w ofensywie lutowej i w natarciach marcowych, poprzedzonych zniszczeniem Narwy przez radzieckie lotnictwo – ale nie zdołały przeciąć szosy do Tallinna. Pod koniec kwietnia walki wygasły i na przesmyku zapanował względny spokój.

Front opierał się na trzech elementach. Na wschodnim brzegu rzeki Niemcy trzymali przyczółek w Iwangorodzie, osłaniający ruiny Narwy. Na północ od miasta, wzdłuż rzeki aż do morza, ciągnęły się pozycje III Korpusu Pancernego SS generała Felixa Steinera. Na południe od miasta, w bagnach pod Krivasoo i Auvere, Rosjanie utrzymali duży przyczółek na zachodnim brzegu, który obrońcy otaczali półkolem. Taki kształt frontu pochłaniał wiele wojsk: każda dywizja wycofana z przesmyku osłabiała go niebezpiecznie.

Oddział Armijny „Narwa” (Armeeabteilung Narwa) był zgrupowaniem niezwykle różnorodnym. Trzon III Korpusu Pancernego SS tworzyły 11 Ochotnicza Dywizja Grenadierów Pancernych SS „Nordland”, w której służyli m.in. Duńczycy z pułku „Danmark” i Norwegowie z pułku „Norge”, oraz 4 Ochotnicza Brygada Grenadierów Pancernych SS „Nederland” z holenderskimi pułkami „General Seyffardt” i „De Ruyter”. Pod koniec lipca nadciągnął batalion flamandzkich ochotników z brygady szturmowej SS „Langemarck”. Coraz większą część obsady stanowili Estończycy: pułki 20 Dywizji Grenadierów SS (1 estońskiej), utworzonej z legionu i z poborowych mobilizacji ogłoszonej w lutym, estońskie pułki straży granicznej i bataliony policyjne. Obok nich walczyły zwykłe dywizje piechoty Wehrmachtu, m.in. 11 i 61 Dywizja Piechoty, z której pochodził 44 Pułk Piechoty złożony głównie z żołnierzy z Prus Wschodnich.

Motywacje tych ludzi były różne i nie należy ich ujednolicać. Ochotnicy z Europy Zachodniej wstępowali do Waffen-SS z przekonań politycznych, z antykomunizmu, z chęci przygody albo z przymusu okoliczności. Estończycy w większości nie byli ochotnikami: trafili do wojska z poboru ogłoszonego przez okupantów, który poparł Jüri Uluots, ostatni konstytucyjny premier Estonii. Wielu z nich walczyło – jak to ujmują estońskie opracowania – nie za Niemcy, lecz przeciw powrotowi władzy radzieckiej, którą kraj poznał w latach 1940–1941. Podziemny Narodowy Komitet Republiki Estońskiej liczył na to, że w chwili upadku Niemiec Estonia będzie miała własne wojsko; w czerwcu przygotował deklarację o ciągłości państwa.

Skutki operacji „Bagration”

Zmianę przyniosła operacja „Bagration”. Od 22 czerwca cztery radzieckie fronty rozbijały Grupę Armii Środek, a w pierwszych dniach lipca wojska radzieckie wyszły na zachód od Mińska i parły ku Wilnu, Dyneburgowi i Kownu. Południowe skrzydło Grupy Armii Północ wisiało w powietrzu: między nią a resztkami Grupy Armii Środek otworzyła się luka, przez którą Armia Czerwona mogła dojść do Bałtyku i odciąć wszystkie wojska niemieckie w Estonii i na Łotwie. Jednocześnie Front Leningradzki zakończył ofensywę przeciw Finom na Przesmyku Karelskim i mógł przerzucić wolne armie pod Narwę.

Grupa Armii Północ, by łatać front w Łotwie i na Litwie, musiała oddawać dywizje, także spod Narwy. Jej dowódca, generał pułkownik Georg Lindemann, który zalecał skrócenie frontu, został 4 lipca odwołany. Jego miejsce zajął Frießner, dotychczasowy dowódca Oddziału Armijnego „Narwa”, a ten ostatni 3 lipca przejął generał piechoty Anton Grasser. III Korpus Pancerny SS Steinera pozostał na swoich pozycjach i to on miał ponieść główny ciężar lipcowych walk.

Propozycja odwrotu za Dźwinę (12 lipca)

W Naczelnym Dowództwie Wojsk Lądowych (OKH) narastało przekonanie, że utrzymywanie Estonii przy rozpadającym się froncie środkowym grozi katastrofą. Rozważano wycofanie Oddziału Armijnego „Narwa” i 18 Armii na linię Ryga – Dyneburg, czyli w praktyce za Dźwinę, kilkaset kilometrów na południe od Narwy. Skrócony front uwolniłby dywizje dla zagrożonego środka. 12 lipca Frießner przedstawił ten plan Hitlerowi. Według opracowań opartych na niemieckich dokumentach odpowiedź brzmiała: utrzymać linię Narwy za wszelką cenę.

Często przypisuje się tę propozycję Walterowi Modelowi. Dostępne opracowania wiążą ją jednak z dowództwem Grupy Armii Północ i z Frießnerem. Model dowodził Grupą Armii Północ tylko od stycznia do końca marca 1944 roku – to on wówczas przeprowadził odwrót spod Leningradu na linię Pantera nad Narwą – a w lipcu stał na czele Grup Armii Środek i Północna Ukraina. W tym sensie był jednym z dowódców, których front ratowałoby skrócenie linii na północy, ale autorem lipcowego wniosku o wyjście z Estonii nie był.

Hitler miał swoje powody. Estonia osłaniała Zatokę Fińską: dopóki Niemcy ją trzymali, Flota Bałtycka pozostawała zamknięta w Kronsztadzie i Leningradzie, a niemieckie okręty podwodne mogły ćwiczyć na Bałtyku. Z łupków bitumicznych w okolicach Kohtla-Järve wytwarzano paliwo. Przede wszystkim jednak Hitler obawiał się, że utrata Estonii przekona Finlandię, by wyszła z wojny. Rozkaz był więc jednoznaczny: żadnego odwrotu.

Linia Tannenberg

Frießner, nie czekając na zgodę, kazał budować nową pozycję. Linia Tannenberg (Tannenbergstellung) biegła przez wzgórza Sinimäed (est. „Niebieskie Wzgórza”) koło Vaivary, około 15–16 kilometrów na zachód od Narwy – spotykana w kalendariach odległość 20 kilometrów to zaokrąglenie. Trzy niewysokie, zalesione wzniesienia – od wschodu Wzgórze Sierocińca (est. Lastekodumägi), Wzgórze Grenadierów (Grenaderimägi) i Wzgórze Wieżowe (Tornimägi) – ciągnęły się od wybrzeża w głąb lądu. Choć wznosiły się zaledwie kilkadziesiąt metrów nad okolicą, panowały nad płaskim przesmykiem, szosą i linią kolejową do Tallinna. Na południe od nich rozciągały się bagna i lasy, trudne dla czołgów. Nowa linia była znacznie krótsza od frontu nad rzeką i nie wymagała obsadzania przyczółka w Iwangorodzie ani ruin miasta.

Nazwa pozycji odwoływała się do zwycięstwa nad armią rosyjską w Prusach Wschodnich w sierpniu 1914 roku. Prace prowadzono pośpiesznie, a umocnienia w lipcu były jeszcze niepełne. Kluczowe było jednak co innego: według dostępnych opracowań radzieckie dowództwo nie wiedziało o istnieniu nowej linii.

Zgoda Hitlera

W drugiej dekadzie lipca niemiecki wywiad meldował, że Front Leningradzki marszałka Leonida Goworowa koncentruje pod Narwą wojska przerzucone znad granicy fińskiej. Grupa Armii Północ nie miała już odwodów. 21 lipca Frießner ponownie zwrócił się do Kwatery Głównej o zgodę na wycofanie Oddziału Armijnego „Narwa” na przygotowaną pozycję. Hitler, wciąż myśląc o Finlandii, polecił najpierw wybadać stanowisko fińskiego Naczelnego Dowództwa. Kiedy okazało się, że Finowie nie uważają cofnięcia frontu o kilkanaście kilometrów za problem, wyraził zgodę.

Dokładna data tej decyzji różni się w źródłach. Opracowania anglojęzyczne mówią o zgodzie udzielonej 21 lub 22 lipca, inne – o rozkazie przekazanym 23 lipca. Data 22 lipca, spotykana w popularnych kalendariach, mieści się w tym przedziale. Pewne jest, że odwrót zaplanowano na noc z 25 na 26 lipca i że zgoda przyszła późno: dowództwo było akurat w trakcie zmian, bo Hitler przeniósł Frießnera na stanowisko dowódcy Grupy Armii Południowa Ukraina, a na jego miejsce sprowadził generała pułkownika Ferdinanda Schörnera, znanego z bezwzględności wobec własnych żołnierzy. Zmiana dokonała się między 23 a 25 lipca.

Decyzja zapadła też w szczególnej atmosferze. 20 lipca w kwaterze w Gierłoży wybuchła bomba podłożona przez Clausa von Stauffenberga. Po nieudanym zamachu zaufanie Hitlera do generałów spadło jeszcze bardziej, a każdy wniosek o odwrót był odbierany jako przejaw defetyzmu. Zgoda na cofnięcie się o kilkanaście kilometrów pod Narwą była na tym tle ustępstwem bardzo ograniczonym: o wyjściu z Estonii nie było mowy.

Plan Steinera

Odwrót przygotował sztab III Korpusu Pancernego SS. Według planu Steinera najpierw miały opuścić przyczółek w Iwangorodzie dywizja „Nordland” i brygada „Nederland”, które przechodziły przez most na Narwie, przez ruiny miasta i dalej szosą do Tallinna na wzgórza Sinimäed. Ich odwrót z południa, od strony radzieckiego przyczółka pod Krivasoo, osłaniać miały estoński pułk grenadierów SS nr 45 i 44 Pułk Piechoty, a od północy, od rzeki – dwa estońskie bataliony z pułków 46 i 47. Na nowych pozycjach holenderski pułk „De Ruyter” miał zająć północne skrzydło nad morzem, oddziały estońskie – środek, a „Nordland” – południe. Most na Narwie mieli wysadzić saperzy „Nordlandu”.

Cały plan opierał się na zaskoczeniu: oderwać się od przeciwnika, zanim ten się zorientuje, i zająć wzgórza, zanim radzieckie oddziały dotrą tam pierwsze. Zawodził w nim jeden element – czas. Front Leningradzki szykował własne uderzenie, o którym Niemcy wiedzieli, a którego terminu nie znali.

Co nastąpiło potem

24 lipca, zanim odwrót się zaczął, radziecka 8 Armia uderzyła z przyczółka pod Krivasoo w kierunku stacji Auvere, a dzień później 2 Armia Uderzeniowa sforsowała rzekę na północ od miasta. Wycofanie przebiegło w ogniu: większość oddziałów dotarła na wzgórza, ale holenderski pułk „General Seyffardt” został otoczony i rozbity. 26 lipca wojska radzieckie weszły do opuszczonych ruin Narwy. Od 26 lipca do 10 sierpnia na wzgórzach Sinimäed toczyła się jedna z najcięższych bitew obronnych na północnym odcinku frontu wschodniego. Linia Tannenberg wytrzymała, a Goworow 10 sierpnia przerwał ofensywę.

Daleko na południu wydarzenia potoczyły się jednak tak, jak obawiali się zwolennicy odwrotu za Dźwinę. Pod koniec lipca radziecki korpus zmechanizowany przedarł się przez Litwę i w rejonie Tukums wyszedł nad Zatokę Ryską, odcinając na kilka tygodni całą Grupę Armii Północ od reszty frontu. Niemcy przywrócili łączność w sierpniu, ale tylko wąskim korytarzem wzdłuż wybrzeża. We wrześniu, gdy trzy fronty nadbałtyckie ruszyły na Rygę, a Finlandia zawarła rozejm z ZSRR, Hitler zgodził się wreszcie na ewakuację Estonii. 18 września Oddział Armijny „Narwa” opuścił linię Tannenberg, 22 września Armia Czerwona weszła do Tallinna. Odwrót, którego Hitler odmówił w lipcu, odbył się dwa miesiące później w znacznie gorszych warunkach, a Grupa Armii Północ została ostatecznie zamknięta w Kurlandii, gdzie przetrwała do kapitulacji w maju 1945 roku.