Zdobycie Brześcia

28 lipca 1944 roku wojska 1 Frontu Białoruskiego marszałka Konstantego Rokossowskiego zajęły Brześć – miasto nad Bugiem, które do września 1939 roku było stolicą województwa poleskiego II Rzeczypospolitej i nosiło urzędową nazwę Brześć nad Bugiem (do 1923 roku – Brześć Litewski). Przez trzy dni przed jego upadkiem pod miastem broniły się okrążone jednostki niemieckiego XX Korpusu Armijnego; gdy pierścień się zacisnął, ich resztki przebiły się na zachód, ponosząc ciężkie straty. Zdobycie Brześcia zamknęło walki o Białoruś w operacji „Bagration” i otworzyło Armii Czerwonej drogę przez Podlasie na Warszawę.

Między Polesiem a Lubelszczyzną

Po wyzwoleniu Mińska 3 lipca i rozbiciu niemieckich wojsk w kotle na wschód od miasta prawe skrzydło 1 Frontu Białoruskiego posuwało się na zachód przez Baranowicze (zdobyte 8 lipca) i Polesie. 14 lipca 61 Armia przy wsparciu Dnieprzańskiej Flotylli Wojennej zajęła Pińsk, a do 16 lipca prawe skrzydło frontu doszło do linii Świsłocz – Prużana – zachodnie okolice Pińska. Rozległe bagna Polesia, które na początku ofensywy rozdzielały oba skrzydła frontu, zostały w tyle, a linia frontu skróciła się niemal o połowę.

Wtedy do działania przystąpiło stojące dotąd w miejscu lewe skrzydło frontu, skupione na Wołyniu w rejonie Kowla. 18 lipca rozpoczęła się operacja brzesko-lubelska. Natarcie trafiło w osłabiony styk niemieckich grup armii „Środek” i „Północna Ukraina”, którymi dowodził wówczas jednocześnie feldmarszałek Walter Model, a od pięciu dni bardziej na południe trwała już operacja lwowsko-sandomierska 1 Frontu Ukraińskiego, która wiązała niemieckie odwody. 47 Armia i 8 Gwardyjska Armia gen. Wasilija Czujkowa przełamały obronę i 20–21 lipca doszły do Bugu, czyli do linii, którą Moskwa uważała za granicę ZSRR. Za nimi szły 2 Armia Pancerna i 1 Armia Wojska Polskiego gen. Zygmunta Berlinga, której pierwsze oddziały przekroczyły Bug między 20 a 22 lipca.

Od tej chwili lewe skrzydło frontu działało na dwóch kierunkach. Główne siły szły prosto na zachód: 22 lipca zajęły Chełm, a 24 lipca Lublin, gdzie na przedmieściach wojska radzieckie natrafiły na opuszczony przez Niemców obóz na Majdanku. Ugrupowanie północne – 70 i 47 Armia oraz grupa konno-zmechanizowana gen. Władimira Kriukowa – skręciło na północny zachód, na Białą Podlaską i Siedlce, by odciąć Niemcom pod Brześciem drogę odwrotu od zachodu.

Kocioł pod Brześciem

Brześć bronił się jako jeden z niemieckich „punktów umocnionych”, które miały wstrzymać radziecki marsz. W mieście i wokół niego stały oddziały XX Korpusu Armijnego niemieckiej 2 Armii – grupa dywizyjna Korps-Abteilung E, złożona z resztek trzech rozbitych wcześniej dywizji piechoty, 203 Dywizja Ochronna i mniejsze jednostki. Na Brześć szły trzy armie radzieckie: od północy 28 Armia gen. Aleksandra Łuczinskiego, wzmocniona korpusem zmechanizowanym, korpusem pancernym i korpusem kawalerii gwardii, od wschodu 61 Armia gen. Pawła Biełowa, a od południa, zza Bugu, 70 Armia gen. Wasilija Popowa. 20 lipca prawe skrzydło frontu zajęło Kobryń, a według rosyjskich opracowań 25 lipca pierścień wokół wojsk niemieckich w rejonie Brześcia został zamknięty.

Niemcy próbowali utrzymać korytarz. 28 lipca do natarcia w kierunku Brześcia ruszyła od zachodu 102 Dywizja Piechoty, by ułatwić odwrót okrążonym. Tego samego dnia resztki zgrupowania brzeskiego przebiły się przez pierścień, a wojska radzieckie opanowały miasto i twierdzę. Straty niemieckie podawane są różnie. Według danych radzieckich na polu bitwy zostało około 7 tysięcy zabitych żołnierzy niemieckich, a do niewoli wzięto zaledwie około 110 ludzi – co świadczy o tym, że część okrążonych zdołała się wyrwać; inne opracowania mówią łącznie o około 17 tysiącach zabitych i wziętych do niewoli. Rozbite związki niemieckie wycofały się w kierunku Siedlec, gdzie wraz ze ściągniętymi z innych odcinków dywizjami SS przez kilka dni powstrzymywały grupę Kriukowa; Siedlce padły 31 lipca.

Wkład w zdobycie miasta Moskwa wyróżniła w zwykły sposób: wieczorem 28 lipca w stolicy oddano salwę honorową, a kilkadziesiąt jednostek otrzymało później honorowy przydomek „Brzeskich”.

Miasto trzech okupacji

Brześć, który zajęła Armia Czerwona, przeszedł w ciągu pięciu lat wojny przez wyjątkowo wiele rąk. We wrześniu 1939 roku twierdzy przez cztery dni broniła polska załoga gen. bryg. Konstantego Plisowskiego przed korpusem pancernym Heinza Guderiana; 17 września obrońcy wycofali się na południe. Kilka dni później Niemcy przekazali miasto Armii Czerwonej, a spotkanie wojsk obu najeźdźców zakończyło się 22 września wspólną uroczystością przekazania miasta. Brześć został włączony do Białoruskiej SRR jako siedziba nowego obwodu. W latach 1939–1941 NKWD aresztowało i deportowało w głąb ZSRR tysiące mieszkańców, przede wszystkim Polaków, a brzeskie więzienie stało się jednym z największych więzień w zachodniej Białorusi.

22 czerwca 1941 roku, w pierwszych godzinach ataku Niemiec na ZSRR, Brześć znalazł się na pierwszej linii. Miasto padło tego samego dnia, ale garnizon twierdzy bronił się przez około tydzień, a pojedyncze grupy jeszcze dłużej. Niemcy włączyli Brześć do Komisariatu Rzeszy Ukraina. W grudniu 1941 roku utworzyli w mieście getto dla żydowskich mieszkańców – w 1931 roku Żydzi stanowili około 21 tysięcy z 50 tysięcy brześcian. 15 i 16 października 1942 roku getto zlikwidowano: większość jego mieszkańców, według szacunków około 16 tysięcy ludzi, rozstrzelano w lesie koło Bronnej Góry i w samym mieście. Gdy w lipcu 1944 roku do Brześcia weszła Armia Czerwona, według znanych relacji przeżyło w nim zaledwie kilkudziesięciu Żydów.

Miejsce w wojnie

Upadek Brześcia zamknął pościg przez Białoruś. Trzy lata wcześniej to właśnie stąd, znad Bugu, ruszyły na wschód dywizje, które pod Białymstokiem i Mińskiem okrążyły radziecki Front Zachodni; latem 1944 roku Armia Czerwona wróciła na linię wyjściową z 22 czerwca 1941 roku na całej długości Białorusi. Dwa tygodnie wcześniej padło Wilno, a w Moskwie powstał podporządkowany Stalinowi Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego, który osiadł w Lublinie.

Dla wojsk 1 Frontu Białoruskiego zdobycie Brześcia oznaczało, że prawe skrzydło może iść dalej na zachód, na Siedlce, Węgrów i Bug pod Serockiem, a lewe – na Wisłę. Pod koniec lipca 1 Armia Wojska Polskiego doszła do Wisły w rejonie Dęblina i Puław i w ostatnich dniach lipca oraz na początku sierpnia bez powodzenia próbowała sforsować rzekę; w sierpniu jej oddziały weszły na przyczółek pod Magnuszewem, zdobyty przez 8 Gwardyjską Armię Czujkowa. 31 lipca czołówki 2 Armii Pancernej stanęły pod warszawską Pragą, a 1 sierpnia w Warszawie wybuchło powstanie.

Polski Brześć nie wrócił już do Polski. Już 27 lipca 1944 roku przedstawiciele PKWN podpisali w Moskwie tajne porozumienie, które przyjmowało jako wschodnią granicę Polski w zasadzie linię Curzona, a umowa graniczna z 16 sierpnia 1945 roku pozostawiła miasto w Białoruskiej SRR, przy samej granicy, naprzeciw Terespola. Polscy mieszkańcy Brześcia i Polesia w latach 1944–1946 w większości wyjechali za Bug w ramach tzw. repatriacji, a żołnierze Armii Krajowej z tych ziem, którzy wyszli z konspiracji, byli rozbrajani i aresztowani przez NKWD. Ruiny twierdzy, w której w 1941 roku bronili się żołnierze radzieccy, władze ZSRR uczyniły jednym z głównych miejsc pamięci „wielkiej wojny ojczyźnianej”; w 1965 roku twierdza otrzymała tytuł Twierdzy-Bohatera, a w 1971 roku otwarto na jej terenie wielki zespół pomnikowy.