Ofensywa pod Narwą

15 lutego 1944 roku, po silnym przygotowaniu artyleryjskim, wojska radzieckiego Frontu Leningradzkiego uderzyły na niemiecką obronę pod Narwą, na granicy Estonii. Celem było przecięcie szosy i kolei z Narwy do Tallinna, okrążenie broniących się nad rzeką wojsk niemieckich i otwarcie drogi w głąb Estonii. Przez dwa tygodnie 2 Armia Uderzeniowa kilka razy docierała do linii kolejowej na tyłach Niemców, ale za każdym razem była odrzucana. Pod koniec lutego natarcie wygasło, a radzieckie przyczółki na zachodnim brzegu Narwy zostały częściowo zlikwidowane.

Często podaje się, że 15 lutego Front Leningradzki rozpoczął ofensywę narwską, trwającą do 28 lutego. Takie ramy przyjmuje literatura estońska i zachodnia. Trzeba jednak dodać, że walki o przyczółki toczyły się bez przerwy od początku miesiąca, a artyleria 2 Armii Uderzeniowej rozpoczęła ostrzał już 11 lutego; historiografia radziecka nie wyodrębniała zaś lutowych walk jako osobnej operacji, lecz traktowała je jako dalszy ciąg ofensywy leningradzko-nowogrodzkiej. 15 lutego to dzień, w którym ruszyło główne natarcie.

Rozkaz Stalina

Na początku lutego radzieckie armie, które zniosły blokadę Leningradu, doszły do Narwy i – gdy powstawał front pod Narwą – uchwyciły przyczółki na jej zachodnim brzegu: na bagnie Krivasoo na południe od miasta i na północ od niego, koło wsi Riigiküla i Siivertsi. Przesmyk między Zatoką Fińską a jeziorem Pejpus był jedyną dogodną drogą do Tallinna, a dla zamkniętej we wschodniej części zatoki Floty Bałtyckiej – drogą na Bałtyk. Zdobycie Estonii miało też znaczenie polityczne: Finlandia właśnie sondowała warunki wyjścia z wojny, a utrata przez Niemców wybrzeża estońskiego wystawiłaby ją na bezpośredni atak.

Józef Stalin zażądał zdobycia Narwy „nie później niż 17 lutego 1944 roku” – „zarówno z wojskowych, jak i politycznych względów”. 9 lutego dowódca frontu gen. armii Leonid Goworow rozkazał 2 Armii Uderzeniowej gen. Iwana Fiediuninskiego przełamać obronę na północ i na południe od miasta, przesunąć front o 50 kilometrów na zachód i iść dalej na Rakvere.

Po drugiej stronie stało zgrupowanie gen. piechoty Otto Sponheimera, podlegające 18 Armii i Grupie Armii „Północ”, którą od końca stycznia dowodził generał pułkownik Walter Model. Samą Narwę i przyczółek w Iwangorodzie trzymał III Korpus Pancerny SS SS-Obergruppenführera Felixa Steinera – z dywizją „Nordland”, w której służyli ochotnicy z Danii, Norwegii i innych krajów, i holenderską brygadą „Nederland”. Na południe od miasta broniły się przetrzebione dywizje piechoty Wehrmachtu, oddziały z polowych dywizji Luftwaffe oraz estońskie bataliony policyjne i wschodnie.

Położenie Niemców w połowie lutego było groźne. 13 lutego gwardziści 30 Korpusu Strzeleckiego Gwardii gen. Nikołaja Simoniaka zajęli z zaskoczenia wieś Auvere i na krótko przecięli kolej, kilkaset metrów od szosy do Tallinna. Szosę osłaniały jedynie rozproszone grupy piechoty i czołgi Panther ustawione co kilkaset metrów, a radziecka artyleria ostrzeliwała ją bez przerwy. Wojskom niemieckim nad rzeką groziło okrążenie.

Dzień przed natarciem: dwa nieudane obejścia

Natarcie od frontu miały wesprzeć dwa obejścia. 14 lutego na wybrzeżu Zatoki Fińskiej, za plecami Niemców, wylądował desant piechoty morskiej, a nad jeziorami na południu radziecki pułk przeszedł po lodzie na estoński brzeg pod Meerapalu. Oba przedsięwzięcia – desant pod Mereküla i przeprawa przez jezioro – skończyły się klęską: z ponad 500 marynarzy wróciło sześciu, a przyczółek nad jeziorem żołnierze estońscy i niemieccy zlikwidowali 15 lutego, w dniu rozpoczęcia głównego natarcia. Desant nie doczekał się też uderzenia armii, które miało przyjść mu z pomocą – artyleria pod Auvere nie zaczęła ognia w wyznaczonym czasie.

Walki na południe od Narwy

15 lutego, po ciężkim przygotowaniu artyleryjskim, 30 Korpus Strzelecki Gwardii ponownie zaatakował z przyczółka Krivasoo. Fiediuninski dorzucił mu z odwodu 13 Dywizję Strzelecką. 45 Dywizja Strzelecka Gwardii przebiła się do toru kolejowego 500 metrów na zachód od stacji Auvere, ale tam przygwoździły ją niemieckie bombowce nurkujące Ju 87. Kolej do Tallinna, którą zaopatrywano wojska pod Narwą, została przecięta w dwóch miejscach, lecz Niemcy, wspierani przez czołgi ciężkiego batalionu 502, kontratakowali i zatrzymali gwardzistów. Elitarny korpus, przeznaczony do przełamywania umocnionych pozycji, wykrwawił się w tych walkach; według zestawień przytaczanych w literaturze stracił 7773 ludzi i przestał istnieć jako jednostka zdolna do walki. Około 20 lutego natarcie wstrzymano.

Tego dnia Fiediuninski wprowadził świeży 124 Korpus Strzelecki, wzmocniony artylerią rozbitych dywizji; dowodził nim gen. mjr Voldemar Damberg, Estończyk z pochodzenia. Korpus uderzył za tor kolejowy, mimo zaciętego oporu 61 Dywizji Piechoty. Po stronie niemieckiej dowodził już wtedy gen. piechoty Johannes Frießner, który w lutym (według części źródeł 2, według innych 23 lutego) zastąpił Sponheimera; 23 lutego jego zgrupowanie przemianowano na Oddział Armijny „Narwa” (Armeeabteilung Narwa). Frießner rzucił na południe 61 Dywizję Piechoty, dywizję grenadierów pancernych „Feldherrnhalle” i Tygrysy batalionu 502 – w zaciętej bitwie odrzuciły one radziecki korpus z powrotem na bagna. Na miejsce wyniszczonego 30 Korpusu Gwardii przyszedł inny korpus strzelecki. 28 lutego 214 Dywizja Piechoty odcięła jedną z dywizji radzieckich od reszty sił; sytuację przywrócił dopiero 43 Korpus Strzelecki.

Walki na północ od miasta

Na północ od Narwy dwie dywizje 43 Korpusu Strzeleckiego uchwyciły 12 lutego przyczółek ciągnący się od przedmieścia Siivertsi do wsi Riigiküla. Gdyby się rozszerzył, miasto i niemiecki przyczółek w Iwangorodzie zostałyby odcięte. W tygodniu po 13 lutego na front przybyła z okolic Newla 20 Dywizja Grenadierów SS (1 estońska), uzupełniona świeżo powołanymi poborowymi – na początku lutego władze okupacyjne ogłosiły w Estonii powszechny pobór, a Jüri Uluots poparł go w przemówieniu radiowym, wzywając rodaków do obrony kraju przed powrotem władzy radzieckiej. Dla wielu z tych ludzi była to walka o własny kraj, nie za sprawę Niemiec – nosili jednak mundury Waffen-SS i walczyli w niemieckim szyku.

Steiner wprowadził dywizję do walki 20 lutego. 21 lutego jej 45 i 46 pułk rozdzieliły przyczółki Riigiküla i Siivertsi, ale bezpośrednie natarcia załamywały się w ogniu radzieckich baterii zza rzeki. Estońscy oficerowie sięgnęli więc po taktykę wyuczoną przed wojną: małe grupy szturmowe wdzierały się do okopów, w których radziecka artyleria nie mogła ich namierzyć. Przyczółek Riigiküla, wzmocniony do około 780 ludzi i kilkunastu dział, zlikwidowano 24 lutego, w rocznicę ogłoszenia niepodległości Estonii – co miało dla jego zdobywców znaczenie symboliczne. 29 lutego Estończycy zaatakowali przyczółek Siivertsi; zdobyto go, według źródeł estońskich, na początku marca.

Bilans

Do końca lutego 2 Armia Uderzeniowa nie wykonała żadnego z zadań: nie zdobyła Narwy, nie przecięła na stałe drogi do Tallinna i nie posunęła się w głąb Estonii. Straty obu stron w tych walkach nie są dokładnie znane – szczegółowe dane radzieckie o siłach i stratach Frontu Leningradzkiego pod Narwą nie zostały w pełni opublikowane, a liczby podawane przez stronę estońską i niemiecką opierają się na meldunkach z pola walki. Wiadomo, że kilka radzieckich dywizji wyszło z lutowych bitew mocno wyniszczonych. 22 lutego Stalin wydał nowy rozkaz: przełamać obronę, wyjść na Parnawę, odciąć wojska niemieckie w Estonii i iść dalej przez Łotwę do Prus Wschodnich. Zgrupowanie „Narwa” liczyło 1 marca, według danych niemieckich, około 123,5 tysiąca żołnierzy.

Co było dalej

Ofensywa lutowa była tylko pierwszym z kilku radzieckich natarć na przesmyk. 1 marca świeżo przybyła 59 Armia uderzyła z przyczółka Krivasoo w stronę wsi Kuremäe i w ciągu trzech dni przełamała obronę 214 Dywizji Piechoty, lecz okrążone niemieckie punkty oporu i estońskie bataliony wschodnie broniły się dalej, a Niemcy zdążyli ściągnąć posiłki i zatrzymać natarcie. 6 marca radzieckie lotnictwo zbombardowało Narwę: barokowe stare miasto, którego mieszkańców wcześniej wysiedlono, zostało niemal doszczętnie zniszczone. W nocy z 9 na 10 marca bomby spadły na Tallinn; zginęło kilkuset mieszkańców, a spłonęła znaczna część śródmieścia. Naloty na estońskie miasta, w których ginęli cywile, raczej wzmocniły niechęć Estończyków do powracającej Armii Czerwonej, niż złamały ich opór.

W marcu i kwietniu walki przeniosły się na przyczółek Krivasoo, gdzie niemieckie grupy bojowe płk. Hyazintha Strachwitza odzyskały część utraconego terenu. Od końca kwietnia front nad Narwą zamarł na trzy miesiące. Niepowodzenie Armii Czerwonej w Estonii miało skutki polityczne: Finlandia, której dowództwo z niepokojem śledziło walki nad Narwą, w kwietniu odrzuciła radzieckie warunki pokoju i trwała w wojnie do września 1944 roku.

Przełom przyszedł dopiero latem. Po wielkiej ofensywie na Białorusi wojska radzieckie w lipcu ponownie uderzyły pod Narwą; 26 lipca zdobyły ruiny miasta, a Niemcy cofnęli się na wzgórza Sinimäed (linia „Tannenberg”), gdzie stoczono jedną z najkrwawszych bitew na tym odcinku frontu. Oddział Armijny „Narwa” utrzymał je do połowy września, kiedy Adolf Hitler zgodził się na ewakuację całej kontynentalnej Estonii. W lutowej ofensywie radzieckie dowództwo, ponaglane politycznym terminem, rzucało kolejne korpusy na wąski przesmyk i płaciło za to ogromnymi stratami. Była ona pierwszym sygnałem, że po wielkich zwycięstwach pod Leningradem Armia Czerwona zatrzyma się na progu krajów bałtyckich na niemal pół roku.