Narodowy Komitet Republiki Estońskiej

14 lutego 1944 roku w mieszkaniu Ernsta Kulla przy ulicy Pärnu maantee 23 w Tallinnie odbyło się pierwsze zebranie konspiracyjnego Narodowego Komitetu Republiki Estońskiej (est. Eesti Vabariigi Rahvuskomitee). Zasiedli w nim przedstawiciele wszystkich partii, które działały w Estonii do referendum z 1933 roku, z wyjątkiem komunistów, oraz dwóch największych grup podziemia. Komitet miał przygotować chwilę, na którą liczyło wielu Estończyków: odwrót Niemców przed nadejściem Armii Czerwonej i krótką szansę, by w tej luce ogłosić odrodzenie niepodległego państwa.

Data tego wydarzenia bywa podawana różnie. W wielu opracowaniach, zwłaszcza anglojęzycznych, za datę powstania komitetu uchodzi 23 marca 1944 roku. Tego dnia na drugim posiedzeniu, w Tartu, przyjęto jego zasady programowe i wybrano zarząd. Estońskie źródła wskazują jednak, że pierwsze zebranie odbyło się właśnie 14 lutego w Tallinnie, więc ta data jest poprawna jako początek działalności komitetu, a 23 marca to dzień jego formalnego ukonstytuowania się.

Podziemie między dwiema okupacjami

Estonia straciła niepodległość w czerwcu 1940 roku, gdy po radzieckim ultimatum zmieniono jej rząd, a w sierpniu ZSRR ją wcielił. Prezydenta Konstantina Pätsa wywieziono w głąb Rosji. Latem 1941 roku przyszli Niemcy, ale zamiast państwa dali Estończykom samorząd Hjalmara Mäe, podporządkowany niemieckiemu komisarzowi generalnemu. Rozczarowanie szybko przerodziło się w niechęć, zwłaszcza gdy zaczęto pobór do batalionów policyjnych, Legionu SS i służby pracy.

Na tym tle powstało podziemie. Nie prowadziło walki zbrojnej z Niemcami, bo ich wycofania się i tak się spodziewano, a największym zagrożeniem pozostawał dla niego powrót ZSRR. Zajmowało się prasą konspiracyjną, kontaktami z zagranicą i przygotowaniem przyszłych władz. Jesienią 1941 roku Heinrich Mark i jego towarzysze założyli grupę, z której wyrósł później komitet. W sierpniu 1942 roku powstał Front Walki o Wolną Estonię Juhana Reigo i Endla Inglista, który wydawał gazetę „Vaba Eesti”. W 1943 roku Ernst Kull zaczął łączyć poszczególne grupy we wspólną reprezentację. Bliskość Finlandii i Szwecji ułatwiała łączność: kurierzy i motorówki kursowały przez Zatokę Fińską i Bałtyk, a estońscy dyplomaci w Helsinkach i Sztokholmie przekazywali wiadomości do Londynu.

Luty 1944

Zebranie z 14 lutego zwołano w chwili, gdy wojna wróciła do Estonii. 2 lutego Armia Czerwona dotarła do Narwy i uchwyciła przyczółki na jej zachodnim brzegu, rozpoczynając walki pod Narwą. Tego samego 14 lutego radziecka piechota morska wylądowała pod Mereküla na tyłach niemieckiej obrony. Okupanci ogłosili 1 lutego powszechną mobilizację mężczyzn z dwudziestu roczników, a 7 lutego poparł ją przez radio Jüri Uluots, ostatni konstytucyjny premier, który od czerwca 1940 roku uważał się za pełniącego obowiązki prezydenta. Jego wezwanie do mobilizacji miało dać Estonii własne wojsko na chwilę upadku Niemiec. Komitet patrzył na tę samą chwilę od strony politycznej: chciał, by w momencie odwrotu Niemców istniała władza zdolna przemówić w imieniu państwa.

Członkowie komitetu wierzyli, że zachodni alianci nie oddadzą krajów bałtyckich Stalinowi. Niemiecką propagandę, która powtarzała, że Estonię obiecano już ZSRR, uważali za kłamstwo. 9 lutego 1944 roku August Rei, przedwojenny socjaldemokratyczny szef państwa i członek zagranicznego ośrodka ruchu w Sztokholmie, zapewniał w wywiadzie dla „Dagens Nyheter”, że los Bałtyków pozostanie otwarty do konferencji pokojowej. Komitet przekazywał też Finom i zachodnim aliantom wiadomości wywiadowcze o niemieckich wojskach w Estonii.

Komitet i Uluots

Inicjatywa wyszła od partii, które przed 1934 rokiem stanowiły opozycję wobec Pätsa, a później wobec jego autorytarnych rządów. Dlatego komitet początkowo nie uznawał konstytucyjnych uprawnień Uluotsa, który w latach 1937–1940 kierował Związkiem Ojczyźnianym, jedyną legalną organizacją polityczną tamtego okresu, i był jednym z autorów konstytucji uchwalonej w 1937 roku, a obowiązującej od 1938 roku. Źródła różnie opisują dalsze stosunki obu stron. Estońskie opracowania podkreślają, że komitet przez cały czas kwestionował pełnomocnictwa Uluotsa, anglojęzyczne piszą, że Uluots i jego zwolennicy szybko dołączyli do inicjatywy. Pewne jest, że obie strony potrzebowały się nawzajem: komitet nie miał ciągłości prawnej z przedwojenną republiką, którą dawała tylko osoba ostatniego konstytucyjnego premiera, a Uluots nie miał w kraju politycznego zaplecza. Od kwietnia działali w praktyce razem.

23 marca w Tartu komitet przyjął swoje zasady i wybrał zarząd. Przewodniczył mu Kaarel Liidak, sekretarzem był Juhan Reigo. Komitet ogłosił się organem sprawującym władzę państwową do czasu, aż konstytucyjne organy republiki będą mogły podjąć działalność.

Aresztowania

Niemiecka policja bezpieczeństwa i SD wiedziały o podziemiu więcej, niż sądzili konspiratorzy. 19 i 20 kwietnia 1944 roku przeprowadziły falę aresztowań. Estońskie opracowania mówią o blisko 400 zatrzymanych narodowcach, anglojęzyczne o około 200. Wśród nich znalazła się duża część członków komitetu, a Kaarel Liidak przestał wtedy nim kierować. Przywódcom, którzy uniknęli zatrzymania, aresztowania na kilka tygodni sparaliżowały pracę, a działalność odżyła dopiero w czerwcu.

Mimo to 20 kwietnia, według części źródeł dopiero w czerwcu, zebrało się potajemnie w Tallinnie kolegium przewidziane w konstytucji do wyboru zastępcy prezydenta. Stwierdziło, że mianowanie w czerwcu 1940 roku Johannesa Varesa na premiera było nielegalne, a obowiązki głowy państwa od 21 czerwca 1940 roku pełni Uluots. Uluots mianował wkrótce wicepremierami Alfreda Maurera i Otto Tiefa. 1 sierpnia komitet ogłosił się tymczasowym najwyższym organem władzy państwowej w okupowanej Estonii. Jego skład utrzymywano w tajemnicy, a od sierpnia przewodniczył mu Tief. Do komitetu dokooptowano też polityków przebywających w Szwecji i Finlandii.

Komitet starał się ściągnąć do kraju estońskich ochotników walczących w Finlandii, w 200 Pułku Piechoty. Na początku sierpnia poseł w Helsinkach Aleksander Warma ogłosił telegram komitetu ze słowami „Estończycy, wracajcie do domu!”. Większość z nich wróciła i trafiła na front w południowej Estonii.

Wrzesień 1944

We wrześniu 1944 roku Niemcy zaczęli opuszczać kontynentalną Estonię. 18 września Uluots, ciężko chory na raka, powierzył Tiefowi obowiązki premiera i powołał jedenastoosobowy rząd. Część członków komitetu przeszła do tego gabinetu. 19 września komitet zebrał się po raz ostatni i rozważał, czy da się obronić choćby część kraju, by przywrócić republikę de facto, ale decyzji nie podjęto. 20 września zakończył działalność, a władzę przejął rząd Tiefa. Na wieży Pikk Hermann na tallińskim Toompea zawisła niebiesko-czarno-biała flaga. Oddziały kontradmirała Johana Pitki starły się z wycofującymi się Niemcami i z nadchodzącymi wojskami radzieckimi. Tego samego dnia Uluots opuścił kraj i odpłynął do Szwecji.

22 września Armia Czerwona wkroczyła do Tallinna. Większość członków rządu opuściła miasto dzień wcześniej, Tief 22 września. Próbowali przedostać się do Szwecji albo ukryć się na zachodzie kraju. Pitka zaginął i według najbardziej prawdopodobnej wersji zginął jesienią 1944 roku. Tiefa NKWD aresztowało 10 października, rok później skazano go na dziesięć lat łagru. Po zwolnieniu musiał mieszkać na Ukrainie, potem tuż za estońską granicą na Łotwie, gdzie zmarł w 1976 roku. Władze radzieckie nie zgodziły się na jego pochówek w Estonii. Członków komitetu i rządu, którzy zostali w kraju, sądzono za „zdradę ojczyzny”. Zachodni alianci nie wstawili się za nimi.

Miejsce w wojnie

Narodowy Komitet nie zdołał zrobić tego, do czego go powołano. W 1944 roku nie było takiej chwili, w której między niemieckim odwrotem a radzieckim natarciem mogłoby powstać niepodległe państwo. W przeciwieństwie do 1918 roku żadne mocarstwo nie było tym zainteresowane, a na konferencji w Teheranie zachodni przywódcy nie sprzeciwili się radzieckim roszczeniom do państw bałtyckich, o czym Estończycy nie wiedzieli. Przez cały czas trwania komitet był w praktyce podziemną organizacją bez wojska i bez terytorium.

Jego znaczenie okazało się jednak trwałe. Kolegium wyborcze z 1944 roku i nominacje Uluotsa dały podstawę do ciągłości prawnej Republiki Estońskiej. Rząd na uchodźstwie przetrwał do 1992 roku, kiedy ostatni premier pełniący obowiązki prezydenta, Heinrich Mark, złożył swoje pełnomocnictwa nowo wybranemu prezydentowi Lennartowi Meri. Dzięki tej ciągłości odrodzona w 1991 roku Estonia uznała się nie za nowe państwo, lecz za kontynuację republiki z 1918 roku, okupowanej w latach 1940–1991. Rząd Tiefa i komitet, który go poprzedził, zajmują w tej konstrukcji ważne miejsce, a 22 września obchodzi się w Estonii jako Dzień Ruchu Oporu.