Bitwa o Narwę

Bitwa o Narwę (est. Narva lahingud, niem. Schlacht um Narva, ros. Битва за Нарву) to ciąg walk, które od lutego do sierpnia 1944 roku toczyły się o wąski przesmyk w północno-wschodniej Estonii, między Zatoką Fińską a jeziorem Pejpus. Po zdjęciu blokady Leningradu wojska Frontu Leningradzkiego dotarły na początku lutego do rzeki Narwy – dawnej granicy estońsko-radzieckiej – i próbowały z marszu wedrzeć się w głąb kraju. Niemiecka grupa armijna, wzmocniona ochotnikami z Europy Zachodniej i estońskimi poborowymi, utrzymała jednak przesmyk przez ponad pół roku. Miasto Narwa, jedno z najpiękniejszych barokowych miast nad Bałtykiem, legło przy tym w gruzach.

Nazwa i daty

Bitwa nie jest jedną operacją, lecz zbiorczą nazwą kilku następujących po sobie starć. Historiografia estońska i zachodnia dzieli ją zwykle na dwie części: walki o przyczółek narwski (luty – lipiec 1944) i bitwę na linii Tannenberg na wzgórzach Sinimäed (koniec lipca – sierpień 1944). Literatura radziecka i rosyjska opisuje te same wydarzenia jako odrębne operacje: końcowy etap operacji leningradzko-nowogrodzkiej (w tym operację kingisieppsko-gdowską), nieudane natarcia lutowe i marcowe, które długo pomijano, oraz zwycięską operację narwską z 24–30 lipca 1944 roku, po której – zgodnie z tą narracją – front po prostu „ustabilizował się”.

Za początek uznaje się 2 lutego 1944 roku, gdy czołowe oddziały radzieckiej 2 Armii Uderzeniowej przeprawiły się przez Narwę i uchwyciły pierwsze przyczółki na jej zachodnim brzegu (część źródeł podaje 3 lutego, gdy na rzekę wyszły główne siły korpusów). Za koniec – 10 sierpnia 1944 roku, gdy marszałek Leonid Goworow wstrzymał ostatnie natarcie na wzgórza Sinimäed. Front stał tam potem jeszcze ponad miesiąc, aż do niemieckiego odwrotu 18 września.

Tło

Od Leningradu do Narwy

W styczniu 1944 roku Front Leningradzki generała armii Leonida Goworowa i Front Wołchowski uderzyły na niemiecką 18 Armię, która od jesieni 1941 roku trzymała w pierścieniu Leningrad. W ciągu kilku dni ofensywa leningradzko-nowogrodzka rozbiła niemieckie pozycje pod Krasnym Siołem, Ropszą i Nowogrodem, a 27 stycznia miasto mogło uczcić koniec blokady. Grupa Armii Północ cofała się na zachód; jej dowódca Georg von Küchler chciał od razu oprzeć obronę na przygotowanej linii, lecz Hitler nie godził się na odwrót i pod koniec stycznia zastąpił go generałem pułkownikiem Walterem Modelem. Model, który cieszył się większym zaufaniem Hitlera, przeprowadził w praktyce to samo, czego żądał jego poprzednik: odprowadził wojska na nową pozycję, zostawiając na wschodnim brzegu Narwy silny przyczółek w Iwangorodzie.

Tą pozycją była północna część linii „Pantera” (niem. Panther-Stellung), umocnień budowanych od jesieni 1943 roku od Zatoki Fińskiej wzdłuż Narwy, przez jezioro Pejpus i okolice Pskowa na południe. Pod Narwą była ona w lutym 1944 roku dopiero w części gotowa, ale teren sprzyjał obrońcom. Między morzem a jeziorem Pejpus ląd zwęża się do pasa szerokiego na około 45 kilometrów, przeciętego rzeką, porośniętego lasami i poprzecinanego rozległymi bagnami. Jedyne drogi zdolne udźwignąć ruch dużych armii – szosa i kolej z Narwy do Tallinna – biegły wzdłuż wybrzeża, kilka kilometrów za linią frontu. Samo miasto, ze średniowiecznym zamkiem naprzeciw twierdzy w Iwangorodzie, panowało nad przeprawami.

Stawka przesmyku

Dla obu stron przesmyk znaczył znacznie więcej niż kawałek ziemi. Przełamanie go otwierało Armii Czerwonej drogę wzdłuż wybrzeża do Tallinna i dalej w głąb krajów bałtyckich, na tyły całej Grupy Armii Północ. Radziecka Flota Bałtycka admirała Władimira Tribuca, zamknięta minami i sieciami we wschodniej części Zatoki Fińskiej, mogłaby wyjść na otwarty Bałtyk, a z estońskich lotnisk i portów można by atakować Finlandię. Moskwa liczyła, że utrata Estonii zmusi Finów do wyjścia z wojny kontynuacyjnej. Stalin rozkazał Goworowowi zdobyć Narwę najpóźniej do 17 lutego 1944 roku – „zarówno ze względów wojskowych, jak i politycznych”.

Niemcy bronili przesmyku z tych samych powodów, tylko odwróconych. Utrata północnej Estonii oznaczałaby koniec panowania na Zatoce Fińskiej, zagrożenie dla żeglugi na Bałtyku, w tym dla przewozu szwedzkiej rudy żelaza i szkolenia okrętów podwodnych, a także utratę zakładów przerobu łupków bitumicznych w rejonie Kohtla-Järve, które dostarczały paliwa dla Kriegsmarine. Niemieckie dowództwo wiedziało też, że Finlandia prowadzi rozmowy pokojowe z ZSRR i że utrzymanie frontu pod Narwą jest najlepszym argumentem przeciw jej wyjściu z wojny – marszałek Mannerheim wielokrotnie dawał Niemcom do zrozumienia, że odwrót z Estonii zmusi Finów do pokoju na każdych warunkach.

Estonia między dwiema okupacjami

Front wszedł do kraju, który w ciągu czterech lat przeżył już dwie okupacje. W 1939 roku Estonia musiała wpuścić na swoje terytorium radzieckie garnizony, w czerwcu 1940 roku Armia Czerwona zajęła cały kraj, a w sierpniu ZSRR go anektował. Prezydent Konstantin Päts i naczelny wódz Johan Laidoner zostali wywiezieni w głąb ZSRR, a w czerwcu 1941 roku deportacje objęły około 10 tysięcy mieszkańców. Niemcy, którzy latem 1941 roku wyparli Armię Czerwoną z Estonii, nie przywrócili niepodległości: kraj stał się częścią Komisariatu Rzeszy Wschód, a lokalną administrację powierzono samorządowi Hjalmara Mäe. Okupacja niemiecka przyniosła wymordowanie estońskich Żydów, którzy nie zdążyli uciec, oraz tysięcy prawdziwych i domniemanych komunistów.

Gdy Armia Czerwona stanęła u granic, okupant ogłosił na przełomie stycznia i lutego 1944 roku powszechny pobór roczników 1904–1923. Wcześniejsze apele o „ochotników” i częściowe pobory przynosiły mizerne skutki, a były premier Jüri Uluots dotąd odradzał rodakom służbę u Niemców. Tym razem zmienił stanowisko: 7 lutego w przemówieniu radiowym wezwał do stawiennictwa, przekonując, że uzbrojeni Estończycy na własnej ziemi mogą mieć znaczenie „znacznie szersze”, niż może powiedzieć publicznie. Dla niego i dla podziemnego Komitetu Narodowego Republiki Estońskiej chodziło o to, by nie dopuścić do powrotu władzy radzieckiej i doczekać końca wojny z własnym wojskiem. Na wezwanie stawiło się około 38 tysięcy mężczyzn. Utworzono z nich pułki straży granicznej i bataliony uzupełnień dla 20 Dywizji Grenadierów SS (1 estońskiej), formalnie należącej do Waffen-SS, choć w przeważającej części złożonej z poborowych. Jednocześnie po drugiej stronie frontu stał radziecki 8 Estoński Korpus Strzelecki, sformowany z Estończyków zmobilizowanych lub ewakuowanych do ZSRR w 1941 roku. Estończycy walczyli więc pod Narwą po obu stronach, często nie z własnego wyboru.

Siły stron

Po stronie radzieckiej główny ciężar walk spoczywał na 2 Armii Uderzeniowej generała porucznika Iwana Fiediuninskiego, działającej na północ od Narwy i w samym przesmyku; pod koniec lutego dołączyła do niej 59 Armia generała Iwana Korownikowa, a w marcu 8 Armia generała Filippa Starikowa, obie skierowane na przyczółek na południe od miasta. W marcu zastępcą dowódcy Frontu Leningradzkiego został generał pułkownik Iwan Maslennikow, wcześniej dowódca 42 Armii, a od 21 kwietnia dowódca nowego 3 Frontu Nadbałtyckiego na południe od jeziora Pejpus. Dokładnej liczebności wojsk radzieckich nie ujawniono; estoński historyk Hannes Walter szacował je na około 200 tysięcy ludzi w okresie największej koncentracji wiosną 1944 roku, gdy przesmyk narwski należał do najgęściej obsadzonych odcinków całego frontu wschodniego. Na początku lipcowej ofensywy Front Leningradzki zgromadził pod Narwą według tych samych źródeł około 137 tysięcy żołnierzy, kilkaset czołgów i dział pancernych oraz ponad 800 samolotów.

Po stronie niemieckiej obronę objęła najpierw grupa generała piechoty Otto Sponheimera, utworzona na bazie dowództwa LIV Korpusu Armijnego. W lutym (według części źródeł 2, według innych 23 lutego) przejął ją generał piechoty Johannes Frießner; zgrupowanie nazywano początkowo grupą Sponheimera lub grupą armijną Frießnera, a 23 lutego otrzymało nazwę Oddziału Armijnego „Narwa” (Armeeabteilung Narwa; część niemieckich opracowań podaje jako datę utworzenia już 2 lutego). Na kierunku miasta i przyczółka w Iwangorodzie stał III Korpus Pancerny SS SS-Obergruppenführera Felixa Steinera, na południe od miasta XLIII Korpus Armijny, a nad Narwą aż do jeziora Pejpus – XXVI Korpus Armijny generała Antona Grassera. Do przesmyku ściągnięto w pośpiechu posiłki: dywizję grenadierów pancernych „Feldherrnhalle” przerzuconą samolotami przez Tartu, 214 Dywizję Piechoty z Norwegii, improwizowany pułk „Gnesen” złożony z jednostek zapasowych z okupowanej Polski, a także ciężkie czołgi Tygrys 502 Batalionu Czołgów Ciężkich. Według danych niemieckich 1 marca 1944 roku grupa liczyła około 123,5 tysiąca ludzi.

Przebieg: walki o przyczółki (luty – kwiecień 1944)

Przyczółki nad Narwą

1 lutego 1944 roku 109 Korpus Strzelecki 2 Armii Uderzeniowej zdobył Kingisiepp nad Ługą, ostatnie większe miasto przed Narwą. Niemcy cofnęli się na rzekę, ewakuując ludność cywilną samej Narwy. Już 2 lutego czołowe oddziały radzieckie przeszły po lodzie na zachodni brzeg i uchwyciły kilka przyczółków na północ i na południe od miasta. Najgroźniejszy dla obrońców okazał się przyczółek na podmokłym terenie pod Krivasoo, na południe od Narwy: około 7 lutego wojska radzieckie poszerzyły go na tyle, że na pewien czas przecięły linię kolejową Narwa–Tallinn na tyłach III Korpusu Pancernego SS. Zamiar Goworowa – okrążenie obrońców Narwy i Iwangorodu uderzeniami z przyczółków – był bliski powodzenia, ale Niemcy zdołali załatać lukę ściąganymi w pośpiechu posiłkami, wśród których coraz większą część stanowili świeżo zmobilizowani Estończycy.

Front Leningradzki próbował też obejść przesmyk. W połowie lutego radzieckie oddziały przeszły po lodzie jeziora Pejpus około 120 kilometrów na południe od Narwy i uchwyciły przyczółek pod wsią Meerapalu. Przypadek sprawił, że w tej okolicy znalazł się akurat estoński batalion zmierzający pod Narwę; razem z batalionem niemieckiej piechoty i przy wsparciu lotnictwa zlikwidował on przyczółek 15–16 lutego. 14 lutego Flota Bałtycka wysadziła w nocy desant morski pod Mereküla, kilkanaście kilometrów na zachód od Narwy, na tyłach III Korpusu Pancernego SS. Około pięciuset żołnierzy brygady piechoty morskiej miało przeciąć szosę i kolej i uderzyć na obrońców od tyłu, ale desant nie dostał wsparcia z frontu i w ciągu kilkudziesięciu godzin został prawie doszczętnie rozbity; niewielu jego uczestników wróciło na własne linie.

Ofensywy lutowa i marcowa

15 lutego 30 Gwardyjski Korpus Strzelecki generała Nikołaja Simoniaka i 124 Korpus Strzelecki uderzyły z przyczółków, by rozszerzyć je i zamknąć Narwę od zachodu. Natarcie trwało z przerwami do 28 lutego i załamało się po ciężkich stratach. Termin wyznaczony przez Stalina minął, a 22 lutego Kwatera Główna wydała nowy, jeszcze ambitniejszy rozkaz: przełamać obronę pod Narwą, uderzyć na Parnawę, oczyścić Estonię i iść dalej przez Łotwę ku Prusom Wschodnim. Trzy dni wcześniej, 19 lutego, Aleksandra Kołłontaj przekazała w Sztokholmie Paasikiviemu radzieckie warunki pokoju. Front Leningradzki otrzymał posiłki – 59 Armię, a potem 8 Armię – i w marcu przesmyk narwski był jednym z najsilniej obsadzonych odcinków frontu wschodniego.

Niemcy także się wzmacniali. Pod Narwę przybyły 45 i 46 pułk grenadierów SS (1 i 2 estoński), które wraz z oddziałami dywizji „Nordland” do 6 marca zlikwidowały przyczółki na północ od miasta. Na południu 59 Armia uderzyła 1 marca z przyczółka pod Krivasoo na zachód i okrążyła punkty oporu 214 Dywizji Piechoty i dwóch estońskich batalionów wschodnich. Ich obrona dała dowództwu niemieckiemu czas na ściągnięcie odwodów i natarcie zatrzymano po czterech dniach.

6 marca radzieckie lotnictwo zbombardowało Narwę. Miasto, z którego wcześniej wywieziono mieszkańców, spłonęło niemal w całości; zrujnowane zostało barokowe Stare Miasto, które przetrwało wojny szwedzkie i rosyjskie. Dwa dni później, po potężnym przygotowaniu artyleryjskim, 30 Gwardyjski Korpus Strzelecki uderzył na przyczółek w Iwangorodzie, broniony przez oddziały „Nordland” i brygady „Nederland”, a jednocześnie na północ od miasta toczyły się walki o odtworzenie zlikwidowanych przyczółków. Oba natarcia odparto. Wieczorem i w nocy 9 marca radzieckie bombowce dalekiego zasięgu zaatakowały Tallinn: spłonęła duża część zabudowy, w tym zabytkowy teatr Estonia, a według oficjalnego raportu z tamtych dni zginęło 757 osób, w tym 586 cywilów (inne zestawienia podają około pięciuset zabitych cywilów); około 25 tysięcy ludzi straciło dach nad głową. Naloty dotknęły też Tartu, Jõhvi i inne miasta. Według historyków estońskich miały one złamać ducha obrony, a przyniosły odwrotny skutek – wzmocniły niechęć do powrotu władzy radzieckiej.

Ostatnia z wielkich ofensyw zimowych, prowadzona od 18 do 24 marca, skupiła się na przyczółku pod Krivasoo i stacji Auvere, gdzie 17 marca Tygrysy 502 Batalionu powstrzymały radzieckie czołgi. Po tygodniu ciężkich walk 8 i 59 Armia przeszły do obrony.

Kontrataki Strachwitza i wiosenna cisza

Zatrzymanie radzieckich natarć pozwoliło Niemcom przejąć inicjatywę. Grupa bojowa generała majora Hyazintha Strachwitza, dowódcy pancernego zwanego „Pancernym Hrabią”, rozbiła 26 marca radziecki klin na zachodnim krańcu przyczółka pod Krivasoo, a 6 kwietnia odcięła jego wschodni kraniec. Próba zlikwidowania całego przyczółka nie powiodła się – wiosenne roztopy zamieniły bagna w teren nieprzejezdny dla ciężkich czołgów. Pod koniec kwietnia obie strony były wyczerpane. Radziecki przyczółek na zachodnim brzegu pod Krivasoo przetrwał, ale do końca lipca na przesmyku panował względny spokój, przerywany ostrzałem, wypadami i nalotami. Finlandia, która w marcu prowadziła rozmowy z ZSRR, w kwietniu uznała radzieckie warunki za nie do przyjęcia i zerwała negocjacje – niemieccy dowódcy uznawali to za polityczny owoc obrony Narwy.

Przebieg: upadek Narwy i linia Tannenberg (lipiec – sierpień 1944)

Odwrót z Narwy

Latem sytuacja zmieniła się zasadniczo. W czerwcu Front Leningradzki uderzył na Finów na Przesmyku Karelskim (operacja wyborsko-pietrozawodzka), a operacja „Bagration” rozbiła niemiecką Grupę Armii Środek. Grupa Armii Północ musiała oddać kolejne dywizje na zagrożone odcinki i pod Narwą zostało znacznie mniej wojsk niż wiosną. Na początku lipca Frießner objął dowództwo całej Grupy Armii Północ (pod koniec lipca Hitler zamienił go na tym stanowisku z Ferdinandem Schörnerem, dowódcą Grupy Armii Południowa Ukraina), a dowództwo Oddziału Armijnego „Narwa” przejął 3 lipca generał piechoty Anton Grasser. Wobec szczupłości sił Frießner kazał przygotować nową, krótszą pozycję – linię Tannenberg (Tannenbergstellung) na trzech wzgórzach Sinimäed (est. „Niebieskie Wzgórza”) koło miejscowości Vaivara, około 16 kilometrów na zachód od Narwy. Odwrót miał nastąpić skrycie, zanim przeciwnik się zorientuje.

Front Leningradzki, nie wiedząc o niemieckich planach, szykował tymczasem operację narwską: 8 Armia miała uderzyć z przyczółka pod Krivasoo na północny zachód, a 2 Armia Uderzeniowa – przez rzekę na północ od miasta, i oba zgrupowania miały się spotkać na tyłach obrońców. Według szacunków estońskich Rosjanie mieli nad przeciwnikiem mniej więcej czterokrotną przewagę w ludziach i sprzęcie. 24 lipca, po silnym przygotowaniu artyleryjskim, 8 Armia zaatakowała pod Auvere, ale batalion estoński i 44 Pułk Piechoty (złożony z żołnierzy z Prus Wschodnich) odparły natarcie. W nocy z 24 na 25 lipca dywizja „Nordland” i brygada „Nederland” po cichu opuściły przyczółek w Iwangorodzie. Rano 25 lipca 2 Armia Uderzeniowa, przy wsparciu artylerii i okrętów Floty Bałtyckiej, sforsowała Narwę na północ od miasta i próbowała przeciąć szosę na tyłach wycofujących się oddziałów; zatrzymał ją estoński batalion broniący drogi odwrotu. Holenderski 48 pułk grenadierów pancernych SS „General Seyffardt”, który nie zdążył oderwać się od przeciwnika, został otoczony i niemal doszczętnie zniszczony. 26 lipca wojska radzieckie weszły do opuszczonych ruin Narwy.

Bitwa na wzgórzach Sinimäed

Linia Tannenberg opierała się na trzech niewysokich, porośniętych lasem wzgórzach ciągnących się od wybrzeża w głąb lądu: wschodnim, zwanym Wzgórzem Sierocińca (est. Lastekodumägi), środkowym – Wzgórzem Grenadierów (Grenaderimägi) i zachodnim – Wzgórzem Wieżowym (Tornimägi). Choć żadne nie wznosiło się wyżej niż kilkadziesiąt metrów ponad okolicę, panowały nad płaskim przesmykiem i szosą do Tallinna. Bronił ich III Korpus Pancerny SS Steinera z resztkami dywizji „Nordland” i brygady „Nederland”, pułkami estońskiej dywizji, batalionem flamandzkich ochotników z brygady „Langemarck” i jednostkami Wehrmachtu.

Już 26 i 27 lipca radzieckie dywizje strzeleckie zajęły część Wzgórza Sierocińca, skąd w nocy wyparła je kompania z duńskiego pułku SS „Danmark”. Nocny kontratak estońskiego batalionu i batalionu rozpoznawczego „Nordland” z 27 na 28 lipca załamał się w ogniu radzieckich czołgów. 29 lipca nastąpił punkt kulminacyjny bitwy: po huraganowym ostrzale oddziały szturmowe zdobyły Wzgórze Sierocińca i wdarły się na Wzgórze Grenadierów, a radzieckie czołgi obeszły je i dotarły do Wzgórza Wieżowego. Steiner rzucił do kontrataku ostatnie siedem czołgów, które zaskoczyły radziecką broń pancerną, a improwizowana grupa bojowa pod dowództwem estońskiego oficera Waffen-SS Paula Maitli odbiła Wzgórze Grenadierów. Obie radzieckie armie poniosły w tych dniach ogromne straty, a ich pułki czołgów zostały praktycznie zniszczone.

Kwatera Główna żądała jednak rozbicia Grupy „Narwa” i zdobycia Rakvere do 7 sierpnia. Uzupełnione armie atakowały dalej, wielokrotnie, tymi samymi metodami i w tych samych miejscach, ale nie zdołały przełamać obrony na wzgórzach. 10 sierpnia Goworow, od czerwca marszałek Związku Radzieckiego, przerwał ofensywę. Na przesmyku front zastygł na kolejne pięć tygodni.

Straty

Straty w bitwie o Narwę są jednymi z najbardziej spornych na całym froncie wschodnim. Władze radzieckie nigdy nie opublikowały zestawień dla całej bitwy, a nieudane natarcia zimowe i wiosenne przez dziesięciolecia przemilczano. Według zbiorczego zestawienia rosyjskiego historyka wojskowego Grigorija Kriwoszejewa Front Leningradzki stracił w całym 1944 roku 665 827 ludzi, w tym 145 102 zabitych, zaginionych i wziętych do niewoli – ale liczby te obejmują także operację leningradzko-nowogrodzką, walki pod Pskowem i ofensywę przeciw Finlandii, nie da się więc z nich wydzielić Narwy. Estoński historyk i polityk Mart Laar szacował straty radzieckie pod Narwą na około 100 tysięcy zabitych i zaginionych oraz około 370 tysięcy rannych i chorych; obliczenia te, oparte na liczbie zaangażowanych dywizji i porównaniach, są przez wielu badaczy uznawane za zawyżone, a w każdym razie nie mają oparcia w pełnych danych archiwalnych. Pewne jest jedynie, że radzieckie natarcia, prowadzone wielokrotnie w tych samych miejscach przez bagna i na przygotowane pozycje, kosztowały bardzo wiele krwi.

Straty niemieckie są lepiej udokumentowane. Według meldunków Oddział Armijny „Narwa” stracił w samym lutym 1944 roku 23 963 ludzi zabitych, rannych i zaginionych, a do końca lipca kolejnych ponad 34 tysiące. Na tej podstawie estońscy i niemieccy autorzy szacują łączne straty po stronie niemieckiej (wraz z oddziałami estońskimi i ochotnikami zagranicznymi) na około 14 tysięcy zabitych i zaginionych oraz około 54 tysięcy rannych i chorych. Ciężkie straty poniosły zwłaszcza pułki estońskie i oddziały ochotników z Danii, Norwegii, Holandii i Flandrii. Ludność cywilna Narwy w większości została wcześniej ewakuowana, ale miasto przestało istnieć: z zabytkowego Starego Miasta ocalało zaledwie kilka budynków. Ofiary cywilne pociągnęły też radzieckie naloty na Tallinn, Tartu i inne miasta Estonii.

Znaczenie

Bitwa o Narwę była jedną z nielicznych w 1944 roku sytuacji, w których Wehrmacht zdołał na długo zatrzymać Armię Czerwoną. Plan Stalina, by szybko odzyskać Estonię i wykorzystać ją jako bazę do uderzenia na Finlandię i ku Prusom Wschodnim, nie powiódł się – front pod Narwą stał przez ponad siedem miesięcy. Część historyków, zwłaszcza fińskich i estońskich, uważa, że przedłużająca się obrona przesmyku pozwoliła Finlandii uniknąć desantów i nalotów z estońskich baz i wynegocjować latem 1944 roku rozejm zamiast kapitulacji.

Na losy samej Estonii bitwa wpłynęła jednak tylko na krótko. We wrześniu 1944 roku Finlandia wystąpiła z wojny, a radziecka ofensywa w krajach bałtyckich zagroziła odcięciem Grupy Armii Północ. W nocy na 18 września 1944 roku Grupa „Narwa” po cichu opuściła linię Tannenberg; Rosjanie zauważyli to dopiero po kilku godzinach. Tego samego dnia w Tallinnie działacze skupieni wokół Uluotsa ogłosili rząd Ottona Tiefa, licząc na powtórzenie scenariusza z 1918 roku, ale 22 września Armia Czerwona weszła do stolicy, a do końca listopada zajęła całą Estonię wraz z wyspami. Część żołnierzy estońskich odeszła z Niemcami, część zwolniono z wojska; wielu z nich trafiło później do łagrów albo do oddziałów Leśnych Braci, walczących z władzą radziecką jeszcze po wojnie. Resztki Grupy Armii Północ zostały odcięte w Kurlandii.

Po wojnie Narwy nie odbudowano w dawnej postaci – ruiny Starego Miasta w większości rozebrano, a miasto zasiedlili głównie przybysze z innych części ZSRR. Pamięć o bitwie pozostaje podzielona: dla historiografii radzieckiej i rosyjskiej to etap wyzwolenia Estonii, dla wielu Estończyków – rozpaczliwa obrona przed powrotem okupacji z lat 1940–1941, prowadzona jednak w niemieckich mundurach, także w szeregach Waffen-SS – formacji uznanej w Norymberdze za organizację przestępczą, z wyłączeniem osób wcielonych do niej przymusowo. Te dwie perspektywy do dziś ścierają się w sporach o upamiętnienie walk na wzgórzach Sinimäed.