Bitwa nad rzeką Muar

19 stycznia 1942 roku japońska Dywizja Gwardii zamknęła pierścień wokół wsi Bakri w zachodnim Johorze, około 150 kilometrów na północny zachód od Singapuru. W okrążeniu znalazły się resztki indyjskiej 45 Brygady Piechoty i dwa bataliony australijskiej 8 Dywizji, w sumie kilka tysięcy żołnierzy. Tego samego dnia Japończycy zepchnęli z grzbietu wzgórz na ich tyłach brytyjski batalion z Norfolku, który miał utrzymać jedyną drogę odwrotu. Był to środek bitwy nad rzeką Muar, trwającej od 14 do 22 stycznia, ostatniej wielkiej bitwy kampanii malajskiej przed odwrotem na wyspę Singapur. Zakończył ją czterodniowy marsz okrążonej kolumny przez japońskie blokady i zbrodnia pod Parit Sulong, gdzie żołnierze Gwardii zamordowali około 150 rannych jeńców australijskich i indyjskich.

W wielu chronologiach wojny można przeczytać, że 19 stycznia Japończycy wzięli „na północ od Singapuru” do niewoli wielu żołnierzy brytyjskich. Tego dnia nie doszło jednak do żadnej masowej kapitulacji. Okrążone oddziały nie poddały się, lecz przebijały się na południe, a do niewoli trafiali przez cały tydzień rozbitkowie, głównie indyjscy żołnierze rozproszonych batalionów 45 Brygady, oraz ranni pozostawieni pod Parit Sulong. Wielka kapitulacja nastąpiła dopiero 15 lutego w Singapurze.

Linia w Johorze

Miesiąc po japońskim desancie w Tajlandii i pod Kota Bharu, po klęsce nad rzeką Slim i zajęciu Kuala Lumpur 11 stycznia generał Archibald Wavell postanowił stoczyć decydującą bitwę o Malaje w północnym Johorze. Rozbity III Korpus Indyjski wycofano na tyły, a front przejęło zgrupowanie Westforce generała majora Gordona Bennetta, dowódcy australijskiej 8 Dywizji. Główne siły, australijska 27 Brygada i indyjska 9 Dywizja, broniły głównej drogi i linii kolejowej pod Gemas i Segamatem. Zachodnie skrzydło, nadbrzeżny odcinek wzdłuż rzeki Muar z miastem Muar u jej ujścia, Bennett powierzył 45 Brygadzie Indyjskiej brygadiera Herberta Duncana.

Był to najsłabszy punkt całego ustawienia. 45 Brygada przypłynęła do Singapuru na początku stycznia. Jej trzy bataliony, z pułków Radźputana Rifles, Royal Garhwal Rifles i Dżatów, składały się w większości z bardzo młodych rekrutów, którzy przeszli tylko krótkie szkolenie, mieli niewielu doświadczonych oficerów i nigdy nie ćwiczyli walki w dżungli. Brygada z jedną baterią artylerii miała bronić odcinka długości ponad 40 kilometrów, a Bennett kazał rozstawić dwa bataliony wzdłuż samego brzegu rzeki, z jednym tylko w odwodzie. Dowódca Malajów generał porucznik Arthur Percival spodziewał się głównego uderzenia na drodze przez Gemas; tymczasem na wybrzeże szła cała japońska Dywizja Gwardii generała porucznika Takumy Nishimury.

Zasadzka pod Gemas

Na głównej drodze Australijczycy przygotowali zasadzkę, o którą Percival od dawna zabiegał. Kompania B batalionu 2/30 podpułkownika Fredericka Galleghana ukryła się przy moście na rzeczce Gemencheh, kilka kilometrów przed Gemas. Most zaminowano, a na wzgórzach z tyłu ustawiono baterię artylerii. 14 stycznia około czwartej po południu do mostu podjechała japońska straż przednia, kilkuset żołnierzy na rowerach, z czołgami i ciężarówkami saperów za nimi, z oddziału pancernego pułkownika Mukaidy. Australijczycy przepuścili czoło kolumny przez most, a potem go wysadzili i otworzyli ogień do zatłoczonej drogi. Japońscy rowerzyści, którzy przejechali wcześniej, przecięli jednak ukryty kabel telefoniczny, i artyleria nie dostała sygnału do ostrzału. Kompania wycofała się wieczorem, tracąc jednego zabitego i sześciu zaginionych, później zamordowanych w niewoli.

Straty japońskie w zasadzce szacowano bardzo różnie. Australijczycy mówili o kilkuset zabitych, niektórzy nawet o sześciuset, japoński dziennik bojowy brygady, której podlegał oddział Mukaidy, podał 70 zabitych i 57 rannych w samym oddziale. Most naprawiono w ciągu kilku godzin. 15 stycznia batalion 2/30 przez cały dzień odpierał na swojej głównej pozycji pod Gemas natarcia piechoty i czołgów; australijskie działa przeciwpancerne zniszczyły sześć z ośmiu atakujących wozów. Batalion stracił w dwóch dniach 17 zabitych, 9 zaginionych i 55 rannych, a australijscy historycy oceniają straty japońskiej 5 Dywizji na około tysiąc ludzi. Bennett, zachęcony powodzeniem, zapowiadał w prasie, że jego żołnierze nie tylko zatrzymają Japończyków, ale zmuszą ich do defensywy. Był to jeden z niewielu taktycznych sukcesów aliantów w całej kampanii, ale o jej wyniku rozstrzygnęło to, co działo się na zachodzie.

Gwardia nad rzeką Muar

W nocy z 15 na 16 stycznia żołnierze Gwardii zabrali barki zacumowane na południowym brzegu rzeki Muar i przeprawili się w górze rzeki, a inne oddziały przypłynęły łodziami wzdłuż wybrzeża. O świcie rozbili kompanię radźputańską, a trzy kompanie stojące na północnym brzegu zostały odcięte i wzięte do niewoli, zanim sztab brygady zorientował się, że Japończycy są już po drugiej stronie. Próbę desantu w samym porcie odparła australijska artyleria, ale po południu Japończycy, przeprawieni wyżej, weszli do miasta. W walkach zginęli dowódcy batalionów radźputańskiego i garhwalskiego oraz większość ich oficerów, a japoński nalot zniszczył sztab brygady, zabijając prawie wszystkich oficerów sztabowych i ogłuszając brygadiera Duncana. Wieczorem 16 stycznia Muar był w rękach japońskich, a resztki brygady cofały się na południe.

Bennett rzucił do przeciwnatarcia dwa bataliony australijskie, które wycofał spod Gemas: 2/19 podpułkownika Charlesa Andersona i 2/29 podpułkownika Johna Robertsona. 17 stycznia zebrały się one z resztkami 45 Brygady pod Bakri, na drodze z Muaru w głąb lądu. Przeciwnatarcie na Muar załamało się, zanim się zaczęło, bo jedna z kolumn wpadła w japońską zasadzkę. 18 stycznia rano Nishimura uderzył na Bakri. Na czele szło dziewięć lekkich czołgów kapitana Shigeo Gotandy, które ruszyły bez piechoty, idąc za przykładem znad rzeki Slim. Dwa australijskie działa przeciwpancerne porucznika Billa McClure’a zniszczyły wszystkie. Tego samego dnia zginął jednak Robertson, a japońska piechota, choć Nishimura opisał później ten bój jako „ciężki i krwawy”, zaczęła okrążać pozycję.

19 stycznia

Do 19 stycznia Japończycy obeszli Bakri i wyszli na drogę za plecami obrońców. Jedyna droga odwrotu prowadziła przez Parit Sulong, gdzie most na rzece Simpang Kiri pilnowała tylko niewielka straż, do skrzyżowania w Yong Peng. Osłaniał ją wąwóz pod wzgórzem Bukit Pelandok, który obsadził 6 batalion Pułku Norfolk z brytyjskiej 53 Brygady, przybyłej do Singapuru zaledwie 13 stycznia po jedenastu tygodniach podróży morskiej. Było to pierwsze starcie brytyjskiej 18 Dywizji w Malajach. Po południu 19 stycznia dwa bataliony japońskiego 4 Pułku Gwardii wyparły Norfolków ze wzgórza; brytyjski batalion nie miał radiostacji i nie mógł nawet zawiadomić dowództwa o swoim położeniu. Następnego dnia rano kontratak batalionu pendżabskiego załamał się, częściowo od ognia Norfolków, którzy wzięli Hindusów za Japończyków, a jego dowódca zginął. Na wschodzie Westforce zaczęła się w tym czasie wycofywać spod Segamatu. Brytyjczycy stracili ostatnią szansę, by z zewnątrz otworzyć drogę okrążonym.

Odwrót Andersona

20 stycznia, gdy brygadier Duncan zginął, prowadząc atak na bagnety, by odbić utracone pojazdy, dowództwo wszystkich oddziałów pod Bakri objął Anderson. Urodzony w 1897 roku w Afryce Południowej, w I wojnie światowej walczył jako oficer w Afryce Wschodniej, potem był farmerem w Kenii i w Australii. Rano 20 stycznia dostał rozkaz przebicia się do Yong Peng. Czekał jeszcze na batalion Dżatów, przez co część batalionu 2/29 została odcięta. Z kolumną ruszyło około dwustu Australijczyków z tego batalionu, batalion 2/19 i około tysiąca żołnierzy indyjskich, z rannymi na ciężarówkach.

Już dwa kilometry za Bakri kolumnę zatrzymała zapora z ciężarówek zdobytych przez Japończyków. Przełamano ją dopiero atakiem na bagnety, który Anderson poprowadził osobiście. Potem przychodziły następne blokady, naloty i ataki czołgów z tyłu. Australijskie transportery Bren niszczyły gniazda karabinów maszynowych z bliska, saperzy walczyli jako piechota, a działa polowe strzelały do blokad na wprost. Do zmroku kolumna przeszła pięć kilometrów; Anderson nie pozwolił na odpoczynek i marsz trwał nocą. W ciągu dwóch dni przebyła około 24 kilometrów.

21 stycznia rano zwiad doniósł, że most w Parit Sulong jest w rękach japońskich; jego straż z batalionu Norfolków, odcięta i bez żywności, odeszła wcześniej wzdłuż rzeki. Australijczycy odbili większość wioski, ale przy samym moście Japończycy mieli umocnione stanowiska karabinów maszynowych, czołgi, artylerię i wsparcie lotnictwa. Kolumna, ściśnięta na kilkuset metrach drogi, przez cały dzień odpierała ataki z obu stron. Wieczorem Anderson posłał na most dwie sanitarki z ciężko rannymi pod białą flagą z prośbą o przepuszczenie ich do brytyjskich linii. Japończycy odmówili, zażądali kapitulacji całej kolumny, obiecując opiekę nad rannymi, i kazali sanitarkom stać na moście jako zapora. Po zmroku ranny porucznik Austin z kierowcą zwolnili hamulce, pozwolili samochodom stoczyć się cicho z mostu i odjechali z powrotem do kolumny.

22 stycznia rano dwa brytyjskie samoloty zrzuciły kolumnie żywność i morfinę i zbombardowały japońskie stanowiska za mostem, ale kolejna próba przejścia się nie udała. Bennett zawiadomił Andersona, że odsiecz nie dotrze na czas: „Przykro mi, że nie mogę pomóc po waszym bohaterskim wysiłku. Powodzenia”. Około dziewiątej Anderson kazał zniszczyć działa i pojazdy i rozkazał, by każdy, kto może iść, przedzierał się na własną rękę przez dżunglę i bagna na wschód, do Yong Peng. Rannych, którzy nie mogli iść, zostawiono pod opieką ochotników. Z ponad czterech tysięcy żołnierzy 45 Brygady i dwóch batalionów australijskich do brytyjskich linii dotarło według australijskiej historii oficjalnej około pięciuset Australijczyków i czterystu Hindusów. Za dowodzenie w tych dniach Anderson otrzymał Krzyż Wiktorii, ogłoszony 13 lutego 1942 roku.

Zbrodnia pod Parit Sulong

Ranni pozostawieni w Parit Sulong, według australijskiego Departamentu Spraw Weteranów 110 Australijczyków i około 40 Hindusów, poddali się żołnierzom Gwardii. Tych, którzy nie mogli się ruszać, bito kolbami i kopano, część zabito od razu. Pozostałych stłoczono w kilku małych pomieszczeniach baraku dla robotników, odmawiając im wody i opieki medycznej. Według zeznań ocalałych wartownicy przynosili wiadra z wodą do drzwi i wylewali ją na ziemię. Wieczorem jeńców wyprowadzono, związanych w grupy sznurem lub drutem, i rozstrzelano z karabinów maszynowych. Ciała, wśród nich ludzi jeszcze żywych, oblano benzyną i podpalono. Według relacji świadków część żołnierzy indyjskich ścięto. Źródła podają liczbę zamordowanych od około 135 do około 155; najczęściej przyjmuje się około 150.

Ocaleli nieliczni. Porucznik Ben Hackney z batalionu 2/29, z połamanymi nogami, udawał martwego i odczołgał się w zarośla; przez ponad miesiąc ukrywał się z pomocą miejscowych Chińczyków, aż schwytano go i oddano Japończykom. Przeżył niewolę i budowę Kolei Birmańskiej, a jego relacja, zeznania szeregowca Reginalda Whartona i dwóch żołnierzy indyjskich oraz odnalezione po wojnie szczątki stały się podstawą powojennego śledztwa.

Za zbrodnię odpowiedział dowódca Dywizji Gwardii. Nishimura, skazany najpierw przez brytyjski sąd w Singapurze na dożywocie za udział w masakrach chińskiej ludności Singapuru w lutym i marcu 1942 roku, został w 1950 roku przejęty przez Australijczyków, gdy wracał do Japonii, i postawiony przed australijskim sądem wojskowym na wyspie Manus. Sąd uznał, że wydał rozkaz zabicia jeńców i zniszczenia ciał, i skazał go na śmierć; powieszono go 11 czerwca 1951 roku. Jego odpowiedzialność bywa kwestionowana: Hackney nie rozpoznał go na fotografii, a jeden z japońskich oficerów miał przyznać, że to on przeprowadził egzekucję. Teza australijskiego dziennikarza Iana Warda z 1996 roku, że oskarżyciel zmanipulował dowody, została jednak podważona w późniejszych badaniach historyków.

Miejsce w wojnie

Bitwa nad rzeką Muar kosztowała aliantów około trzech tysięcy żołnierzy, jednego brygadiera i czterech dowódców batalionów. 45 Brygada przestała istnieć, a oba bataliony australijskie straciły większość stanu. Percival obciążył winą brygadę, pisząc, że „nigdy nie nadawała się do użycia na teatrze wojny”; historycy częściej wskazują tych, którzy postawili najmniej doświadczony oddział naprzeciw elitarnej dywizji z przewagą w powietrzu i czołgami. Tydzień walk na wybrzeżu nie był jednak daremny: opóźnił Gwardię na tyle, że główne siły Westforce zdążyły wycofać się spod Segamatu przez Yong Peng, zanim Japończycy odcięli im drogę.

Johoru nie dało się już utrzymać. Pod koniec stycznia Japończycy wylądowali także na wschodnim wybrzeżu pod Endau, ostatnia linia od Batu Pahat przez Kluang po Mersing załamała się, a 27 stycznia Wavell zgodził się na odwrót na wyspę. W nocy z 30 na 31 stycznia ostatnie oddziały przeszły przez groblę na cieśninie Johor, a 15 lutego Singapur skapitulował. Parit Sulong była pierwszą wielką zbrodnią japońskiego wojska na australijskich jeńcach. Dla Australijczyków stała się zapowiedzią losu ponad dwudziestu tysięcy ich żołnierzy, którzy w latach 1942–1945 trafili do japońskiej niewoli, w większości w Malajach i Singapurze; ponad jedna trzecia z nich nie przeżyła wojny. Sam Nishimura pozostawał w ostrym konflikcie z dowódcą 25 Armii Tomoyukim Yamashitą; w kwietniu 1942 roku odwołano go do Japonii i przeniesiono w stan spoczynku.