Tomoyuki Yamashita

Tomoyuki Yamashita był jednym z najzdolniejszych dowódców armii japońskiej i jednocześnie jednym z najbardziej niewygodnych dla jej władz. Związany z frakcją, która przegrała walkę o wpływy w armii po zamachu z lutego 1936 roku, przez lata trzymany był z dala od Tokio. W grudniu 1941 roku dostał jednak najważniejsze zadanie lądowe całej ofensywy na południe i w siedemdziesiąt dni zdobył Malaje i Singapur, zmuszając do kapitulacji armię liczniejszą od własnej. Japońska prasa nazwała go „Tygrysem Malajów”. Wkrótce potem odsunięto go do Mandżurii, a gdy w 1944 roku wezwano go na ratunek Filipinom, wojna była już przegrana. Po kapitulacji Japonii stanął przed amerykańskim sądem wojskowym w Manili, który skazał go na śmierć za zbrodnie popełnione przez podległe mu wojska. Jego proces stał się jednym z najważniejszych i najbardziej spornych precedensów prawa wojennego.

Syn lekarza z Sikoku

Urodził się 8 listopada 1885 roku w prefekturze Kōchi na wyspie Sikoku, jako drugi syn wiejskiego lekarza. Źródła różnie podają miejsce urodzenia: według japońskich biografii przyszedł na świat we wsi Akatsuka w powiecie Kami, a jako dwulatek przeniósł się z rodziną do rodzinnej wsi ojca, Ōsugi, którą większość źródeł zachodnich podaje jako jego miejsce urodzenia. Starszy brat został lekarzem marynarki. Tomoyuki wybrał armię: w 1900 roku wstąpił do wojskowej szkoły kadetów w Hiroszimie, a w listopadzie 1905 roku ukończył Akademię Wojskową, osiemnasty rocznik, z wysoką lokatą. W 1906 roku został podporucznikiem piechoty.

Kariera szła szybko. W 1914 roku walczył przeciw Niemcom w chińskiej prowincji Szantung, a w 1916 roku ukończył z wyróżnieniem Wyższą Szkołę Wojenną, co otwierało drogę do sztabów. Rok później ożenił się z Hisako, córką generała Nagayamy. Uchodził za znawcę Niemiec: w latach 1919–1922 był pomocnikiem attaché wojskowego w Bernie, a potem przebywał w Niemczech. W latach 1927–1930 był attaché wojskowym w Wiedniu i w Budapeszcie. W kraju pracował w sztabie generalnym i w ministerstwie wojny, gdzie zajmował się reformą i redukcją armii. W 1930 roku jako pułkownik objął 3 Pułk Piechoty w Tokio, jeden z najbardziej prestiżowych w armii, a w 1934 roku został generałem majorem.

Kōdō-ha i incydent 26 lutego

W latach trzydziestych armię japońską rozdzierała rywalizacja dwóch nieformalnych stronnictw. Kōdō-ha, „frakcja cesarskiej drogi”, skupiona wokół generałów Arakiego i Mazakiego, głosiła duchową odnowę Japonii i przygotowania do wojny z ZSRR, a wielu młodych oficerów z jej kręgu marzyło o przewrocie. Przeciwna jej „frakcja kontroli”, do której należał Hideki Tōjō, stawiała na dyscyplinę, nowoczesną armię i współpracę z biurokracją. Yamashita, przez teścia i przez znajomości z młodymi oficerami swojego dawnego pułku, uchodził za człowieka Kōdō-ha.

Gdy 26 lutego 1936 roku młodzi oficerowie, w dużej części z 3 Pułku, którym niedawno dowodził, wyprowadzili żołnierzy na ulice Tokio i zamordowali kilku ministrów, Yamashita, wówczas szef wydziału w ministerstwie wojny, był wśród tych, którzy z nimi rozmawiali. Gdy bunt upadał, zaproponował, by cesarz wysłał adiutanta, który byłby świadkiem samobójstwa przywódców buntu. Hirohito odmówił z oburzeniem, uznając, że buntownikom nie należy się żaden honor, a Yamashita stracił, jak sam uważał, zaufanie cesarza. Chciał odejść z wojska, lecz przełożeni go od tego odwiedli. Wysłano go na dowódcę brygady do Korei, z dala od stolicy. Do końca życia uważał, że musi się przed cesarzem zrehabilitować.

Chiny, lotnictwo i misja do Niemiec

Po wybuchu wojny z Chinami w lipcu 1937 roku jego brygada walczyła pod Pekinem, a sam Yamashita dał się poznać jako dowódca prowadzący żołnierzy z pierwszej linii. W listopadzie 1937 roku został generałem porucznikiem, a w lipcu 1938 roku szefem sztabu Armii Obszaru Chin Północnych. Na tym stanowisku opracował zasady tłumienia antyjapońskiej partyzantki w północnych Chinach i był zwolennikiem twardej linii wobec zachodnich koncesji, co w 1939 roku doprowadziło do blokady Tiencinu. We wrześniu 1939 roku objął 4 Dywizję, a w lipcu 1940 roku został generalnym inspektorem lotnictwa armii.

W grudniu 1940 roku poprowadził do Niemiec i Włoch misję wojskową, która przez pół roku studiowała niemieckie lotnictwo, broń pancerną i doświadczenia z kampanii 1940 roku. Spotkał się z Adolfem Hitlerem i Benito Mussolinim. Po powrocie zalecał mechanizację armii, rozbudowę lotnictwa i wojsk spadochronowych oraz ostrzegał, że Japonia nie jest gotowa na wojnę z mocarstwami. Według części relacji radził też unikać wojny ze Stanami Zjednoczonymi i Wielką Brytanią, dopóki armia nie zostanie zmodernizowana. W lipcu 1941 roku, wbrew nadziejom, wysłano go do Mandżurii na dowódcę Armii Obrony Kwantungu.

Tygrys Malajów

6 listopada 1941 roku Yamashita objął dowództwo 25 Armii, której powierzono zdobycie Malajów i Singapuru. Tōjō, który go nie lubił, uznał, że nikt lepiej się do tego nie nadaje. Plan był ryzykowny: trzy dywizje, około 60–80 tysięcy żołnierzy z oddziałami tyłowymi, miały pokonać garnizon, który w grudniu liczył około 88 tysięcy ludzi i otrzymywał posiłki, zanim Brytyjczycy zdołają się umocnić. Yamashita postawił na szybkość: ciągłe natarcie, obchodzenie pozycji przez dżunglę i od morza, piechotę na rowerach i czołgi na drogach.

Kampania malajska zaczęła się w nocy na 8 grudnia 1941 roku desantem pod Kota Bharu i w Tajlandii, a już 10 grudnia japońskie lotnictwo zatopiło „Prince of Wales” i „Repulse”. Armia Yamashity rozbiła Brytyjczyków pod Jitrą i nad rzeką Slim, 11 stycznia 1942 roku zajęła Kuala Lumpur, a pod koniec stycznia doszła do cieśniny Johor. W nocy z 8 na 9 lutego przeprawiła się na wyspę Singapur. Yamashita nie miał przewagi liczebnej, a jego artylerii kończyła się amunicja; później przyznawał, że atak był blefem. 15 lutego generał Arthur Percival podpisał w fabryce Forda w Bukit Timah kapitulację około 80 tysięcy żołnierzy, a w całej kampanii do niewoli poszło około 130 tysięcy. Opowieść o tym, jak Yamashita uderzał pięścią w stół i żądał odpowiedzi „tak albo nie”, obiegła świat; sam generał tłumaczył później, że zniecierpliwił go powolny przekład. W Japonii stał się bohaterem narodowym, a cesarz przesłał mu wyrazy uznania.

Zwycięstwo miało ciemną stronę. 14 i 15 lutego japońscy żołnierze wymordowali personel i pacjentów szpitala wojskowego Alexandra. Yamashita miał później przeprosić ocalałych i według części relacji kazał ukarać winnych. Kilka dni po kapitulacji, od 18 lutego, żandarmeria i oddziały 25 Armii przeprowadziły w Singapurze, a potem na Malajach, masakrę Sook Ching, wymierzoną w ludność chińską. Japońskie dowództwo przyznało później około 5–6 tysięcy ofiar, szacunki singapurskie mówią o kilkudziesięciu tysiącach. Rozkaz „oczyszczenia” miasta z „elementów antyjapońskich” wydano w imieniu dowództwa armii; jego szczegóły ustalali szef sztabu Sōsaku Suzuki i podpułkownik Masanobu Tsuji. Historycy spierają się, w jakim stopniu był to pomysł samego Yamashity, ale jako dowódca armii ponosił za tę zbrodnię odpowiedzialność. Po wojnie Brytyjczycy skazali za nią w 1947 roku na śmierć dwóch wyższych oficerów; Tsuji uniknął procesu, ukrywając się.

Odsunięty do Mandżurii

Sława nie przyniosła Yamashicie awansu w Tokio. W lipcu 1942 roku przeniesiono go na dowódcę 1 Armii Obszaru w Mandżurii, na front, na którym nic się nie działo, i to bez zwyczajowej audiencji u cesarza w drodze. Tłumaczono to tajemnicą wojskową, ale powszechnie uważano, że premier Tōjō nie chciał w stolicy popularnego rywala. Według niektórych relacji pretekstem było przemówienie, w którym Yamashita nazwał mieszkańców Singapuru nowymi poddanymi cesarza, czego rząd nie zamierzał im przyznawać. W lutym 1943 roku został generałem. Gdy latem 1944 roku po upadku Saipanu rząd Tōjō podał się do dymisji, część polityków i członków rodziny cesarskiej widziała w nim ministra wojny, ale armia wybrała kogo innego.

Filipiny

Pod koniec września 1944 roku powierzono mu dowództwo 14 Armii Obszarowej, która miała bronić Filipin. Przed wyjazdem wreszcie spotkał się z cesarzem. Na początku października przyleciał do Manili, a niespełna dwa tygodnie później Amerykanie generała Douglasa MacArthura wylądowali na Leyte. Wbrew jego opinii dowództwo w Sajgonie i Tokio kazało mu przerzucać na Leyte kolejne siły, które w większości zginęły na morzu lub na wyspie. Gdy w styczniu 1945 roku Amerykanie wylądowali na Luzonie, Yamashita, mając około 260 tysięcy słabo uzbrojonych żołnierzy, zrezygnował z walnej bitwy. Postanowił jak najdłużej wiązać nieprzyjaciela w górach północnego Luzonu i wycofał wojska armii z Manili.

Miasta nie ogłosił jednak otwartym, a kontradmirał Sanji Iwabuchi z kilkunastoma tysiącami marynarzy, formalnie mu podlegający, wbrew jego rozkazom postanowił bronić Manili. W walkach od lutego do marca 1945 roku i w towarzyszącej im masakrze zginęło ponad sto tysięcy filipińskich cywilów, wielu z nich zamordowanych przez japońskich żołnierzy i marynarzy. Także w innych częściach wysp oddziały armii mordowały ludność podejrzaną o pomoc partyzantom. Yamashita bronił się w górach do końca wojny. Zszedł z nich dopiero po kapitulacji Japonii, a 3 września 1945 roku w Baguio podpisał akt kapitulacji wojsk japońskich na Filipinach. Przy podpisaniu był obecny Percival, którego MacArthur sprowadził z niewoli.

Proces i śmierć

Od 29 października do 7 grudnia 1945 roku Yamashitę sądziła w Manili amerykańska komisja wojskowa złożona z pięciu generałów. Oskarżono go nie o wydanie rozkazów zbrodni, lecz o to, że jako dowódca nie zapobiegł masowym mordom, gwałtom i grabieżom popełnionym przez jego wojska. Obrona, kierowana przez pułkownika Harry’ego Clarke’a, dowodziła, że w chaosie amerykańskiej ofensywy Yamashita nie miał łączności z wieloma oddziałami, a za rzeź w Manili odpowiadała marynarka, która go nie słuchała. Oskarżenie przedstawiło zeznania, w części z drugiej ręki, że przyzwalał na egzekucje bez sądu. Komisja uznała go winnym i skazała na śmierć przez powieszenie. MacArthur zatwierdził wyrok, a 4 lutego 1946 roku Sąd Najwyższy Stanów Zjednoczonych odmówił jego uchylenia; dwóch sędziów, Frank Murphy i Wiley Rutledge, w zdaniach odrębnych nazwało proces pośpiesznym i niesprawiedliwym. Prezydent Harry Truman nie skorzystał z prawa łaski. 23 lutego 1946 roku Yamashitę powieszono w Los Baños na południe od Manili.

Znaczenie

Yamashita przeszedł do historii jako autor najbardziej błyskotliwego zwycięstwa Japonii w II wojnie światowej. Zdobycie Singapuru zachwiało brytyjskim panowaniem w Azji, a jego kampania jest do dziś analizowana jako przykład śmiałego dowodzenia małymi siłami. Jednocześnie pod jego dowództwem dokonano dwóch wielkich zbrodni na ludności cywilnej, w Singapurze w 1942 roku i na Filipinach w latach 1944–1945. Zasada, na podstawie której go skazano, że dowódca odpowiada za zbrodnie podwładnych, jeśli wiedział lub powinien był o nich wiedzieć i nie zrobił nic, by im zapobiec, nazywana jest „standardem Yamashity” i w zmienionej formie weszła do prawa międzynarodowego. Sam proces pozostaje sporny: jedni widzą w nim słuszne ukaranie dowódcy, inni zemstę zwycięzców i wyrok wydany w pośpiechu. Z jego imieniem wiąże się też powojenna legenda o „złocie Yamashity”, rzekomym skarbie zrabowanym w Azji i ukrytym na Filipinach, której nie potwierdzono.