Konferencja w Wannsee

20 stycznia 1942 roku, około południa, w willi przy ulicy Am Großen Wannsee 56–58 w berlińskiej dzielnicy Wannsee zebrało się piętnastu mężczyzn: wysocy urzędnicy ministerstw Rzeszy, kancelarii Hitlera i partii, administracji okupacyjnej oraz oficerowie SS i policji. Gospodarzem był szef Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy (RSHA) i zastępca protektora Rzeszy w Czechach i na Morawach, SS-Obergruppenführer Reinhard Heydrich. Zaproszenie mówiło o „naradzie połączonej ze śniadaniem”. Tematem było „ostateczne rozwiązanie kwestii żydowskiej w Europie”. Narada trwała około półtorej godziny, a jej przebieg znamy z protokołu, który sporządził referent RSHA do spraw żydowskich, SS-Obersturmbannführer Adolf Eichmann.

Nierzadko można przeczytać, że uczestnicy konferencji „postanowili, że ostatecznym rozwiązaniem kwestii żydowskiej będzie przesiedlenie, a później eksterminacja”. Ten opis wymaga poprawienia. W Wannsee nie zapadła decyzja o zagładzie Żydów i nie wybierano między przesiedleniem a mordem. Gdy urzędnicy siadali do stołu, Niemcy od siedmiu miesięcy masowo rozstrzeliwali Żydów na okupowanych ziemiach radzieckich, od grudnia zabijali ich gazem spalinowym w Chełmnie nad Nerem, a w Bełżcu budowali pierwszy obóz zagłady z komorami gazowymi. Konferencja służyła czemu innemu: Heydrich chciał, by ministerstwa i władze okupacyjne uznały jego kierownictwo, uzgodniły z RSHA zasady deportacji z całej Europy i stały się wspólnikami przedsięwzięcia. Słowo „ewakuacja” w protokole było eufemizmem, za którym kryło się wymordowanie Żydów, a nie ich przesiedlenie.

Droga do narady

Heydrich miał do zwołania narady formalny tytuł. 31 lipca 1941 roku Hermann Göring upoważnił go do przygotowania „całkowitego rozwiązania kwestii żydowskiej w niemieckiej strefie wpływów w Europie” i do włączenia do współpracy innych centralnych urzędów. Od lata 1941 roku do zimy polityka III Rzeszy wobec Żydów zmieniła się zasadniczo. Za frontem na wschodzie Einsatzgruppen, bataliony policji i brygady SS przeszły od zabijania żydowskich mężczyzn do mordowania całych społeczności, z kobietami i dziećmi. W wąwozie Babi Jar pod Kijowem w ostatnich dniach września rozstrzelano ponad 33 tysiące ludzi, a dowódca Einsatzkommando 3 Karl Jäger meldował 1 grudnia, że jego oddział zabił na Litwie ponad 137 tysięcy osób. Jesienią zakazano Żydom emigracji z obszarów pod władzą Niemiec, a od połowy października zaczęto wywozić Żydów z Rzeszy, Austrii i Protektoratu do gett w Łodzi, Kownie, Rydze i Mińsku. Część z nich zamordowano zaraz po przyjeździe: pod Kownem w listopadzie, a pod Rygą, w lesie Rumbula, 30 listopada, razem z tysiącami łotewskich Żydów z tamtejszego getta. Według szacunków historyków do początku 1942 roku Niemcy i ich pomocnicy zamordowali kilkaset tysięcy Żydów, według części szacunków blisko milion.

29 listopada 1941 roku Eichmann rozesłał w imieniu Heydricha zaproszenia na naradę wyznaczoną na 9 grudnia. Dołączył do nich kopię pisma Göringa i wspomniał, że Żydzi z Rzeszy są „ewakuowani” na wschód od 15 października. Naradę miano zrazu zorganizować w siedzibie Międzynarodowej Komisji Policji Kryminalnej, której Heydrich przewodniczył, przy Am Kleinen Wannsee 16, ale wkrótce przeniesiono ją do pensjonatu policji bezpieczeństwa i SD przy Am Großen Wannsee 56–58. Była to wystawna willa zbudowana w latach 1914–1915 dla przemysłowca Ernsta Marliera, kupiona w 1940 roku przez fundację, która załatwiała dla SD sprawy majątkowe.

8 grudnia, dzień przed wyznaczonym terminem, naradę odwołano. Po japońskim ataku na Pearl Harbor Hitler zwołał na 11 grudnia posiedzenie Reichstagu, na którym wypowiedział wojnę Stanom Zjednoczonym; zachowana notatka mówi o przełożeniu narady „z powodu posiedzenia Reichstagu”, którego członkami byli Heydrich i część zaproszonych. Dlaczego nowy termin wyznaczono dopiero na 20 stycznia, nie wiadomo. W tym czasie zaszły jednak wydarzenia, które w oczach wielu historyków zmieniły kontekst narady. 12 grudnia Hitler przemawiał w Kancelarii Rzeszy do przywódców partii, gauleiterów i reichsleiterów. Joseph Goebbels zanotował następnego dnia w dzienniku: „Co do kwestii żydowskiej, Führer postanowił zrobić czyste pole. Przepowiedział Żydom, że jeśli jeszcze raz wywołają wojnę światową, doświadczą przy tym swojej zagłady. To nie był frazes. Wojna światowa nadeszła, zagłada żydostwa musi być jej nieuchronnym następstwem”. Niemiecki historyk Christian Gerlach uznał to wystąpienie za ogłoszenie zasadniczej decyzji o wymordowaniu wszystkich Żydów Europy, a odroczenie narady za skutek tej decyzji; większość badaczy nie przypisuje jednemu dniu takiego znaczenia i widzi w grudniowych słowach Hitlera jeden z etapów radykalizacji, która trwała od lata 1941 do wiosny 1942 roku. 16 grudnia generalny gubernator Hans Frank mówił w Krakowie do swoich urzędników, że w Berlinie odpowiedziano mu, by sam „zlikwidował” swoich Żydów, i zapowiedział „wielką naradę” u Heydricha. 8 stycznia 1942 roku rozesłano nowe zaproszenia.

Uczestnicy

Przy stole zasiadło piętnastu mężczyzn. RSHA i SS reprezentowali Heydrich, szef gestapo SS-Gruppenführer Heinrich Müller, Eichmann, szef Głównego Urzędu Rasy i Osadnictwa SS SS-Gruppenführer Otto Hofmann, dowódca policji bezpieczeństwa i SD w Generalnym Gubernatorstwie SS-Oberführer Eberhard Schöngarth oraz komendant policji bezpieczeństwa i SD na Łotwie SS-Sturmbannführer Rudolf Lange, który osobiście kierował egzekucjami Żydów pod Rygą. Państwo i partię reprezentowali sekretarz stanu w ministerstwie spraw wewnętrznych Wilhelm Stuckart, współautor komentarza do ustaw norymberskich, sekretarz stanu w ministerstwie sprawiedliwości Roland Freisler, sekretarz stanu w urzędzie pełnomocnika do spraw planu czteroletniego Erich Neumann, sekretarz stanu w rządzie Generalnego Gubernatorstwa Josef Bühler, podsekretarz stanu w ministerstwie spraw zagranicznych Martin Luther, dyrektor ministerialny w Kancelarii Rzeszy Friedrich Wilhelm Kritzinger, Gerhard Klopfer z Kancelarii Partii NSDAP oraz dwaj przedstawiciele ministerstwa do spraw okupowanych ziem wschodnich: gauleiter Alfred Meyer, zastępca ministra Alfreda Rosenberga, i Georg Leibbrandt. Notatki stenograficzne prowadziła sekretarka Eichmanna, nie wymieniona w protokole.

Nie byli to przywódcy III Rzeszy. Hitlera, Heinricha Himmlera, Göringa i Goebbelsa w Wannsee nie było. Większość uczestników stanowili wysocy urzędnicy drugiego szczebla, w tym aż ośmiu z doktoratem, głównie z prawa. To właśnie ich obecność nadała naradzie wagę: przedstawiciele ministerstw, którzy dotąd nie byli formalnie wtajemniczeni w „ostateczne rozwiązanie”, mieli usłyszeć, że kieruje nim RSHA, i zgodzić się na współpracę.

Przebieg narady i protokół

Heydrich mówił przez blisko godzinę. Przypomniał, że Göring powołał go na pełnomocnika do przygotowania ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej w Europie, a kierownictwo spoczywa w rękach Himmlera jako Reichsführera SS i szefa policji niemieckiej. Podsumował dotychczasową politykę: do października 1941 roku z Rzeszy, Austrii i Protektoratu wyemigrowało około 537 tysięcy Żydów. Teraz, „po uprzednim zatwierdzeniu przez Führera”, miejsce emigracji zajęła „ewakuacja Żydów na wschód”. Działania te, mówił, należy jednak traktować tylko jako „środki tymczasowe”, które dostarczą „praktycznych doświadczeń” dla nadchodzącego ostatecznego rozwiązania.

Następnie przedstawił zestawienie przygotowane przez Eichmanna. „Ostateczne rozwiązanie” miało objąć około 11 milionów Żydów w całej Europie, również w krajach neutralnych i wrogich, poza zasięgiem Niemiec: 330 tysięcy w Anglii, 4 tysiące w Irlandii, 18 tysięcy w Szwajcarii, ponad 55 tysięcy w europejskiej części Turcji. Generalnemu Gubernatorstwu przypisano 2 284 000 Żydów, okręgowi białostockiemu 400 tysięcy, Ukrainie ponad 2,9 miliona, całemu Związkowi Radzieckiemu 5 milionów, Węgrom 742 800. Estonię opisano jako „wolną od Żydów” (judenfrei), a liczby dla Litwy i Łotwy były już tylko ułamkiem przedwojennych, bo zestawienie uwzględniało ofiary egzekucji z poprzednich miesięcy.

Najczęściej cytowany fragment protokołu opisuje, co miało czekać deportowanych: „W ramach ostatecznego rozwiązania Żydzi mają zostać pod odpowiednim kierownictwem w stosowny sposób skierowani na wschód do pracy. W wielkich kolumnach roboczych, z rozdzieleniem płci, zdolni do pracy Żydzi zostaną poprowadzeni do tych obszarów przy budowie dróg, przy czym bez wątpienia znaczna ich część odpadnie wskutek naturalnego ubytku. Ewentualna pozostała na koniec reszta, jako że stanowi bez wątpienia najodporniejszą część, będzie musiała zostać odpowiednio potraktowana, ponieważ stanowiąc naturalną selekcję, w razie uwolnienia byłaby zalążkiem nowego żydowskiego odrodzenia”. Większość historyków czyta „odpowiednie potraktowanie” jako urzędowe określenie zabicia. Ani w tym zdaniu, ani nigdzie indziej protokół nie mówi wprost o komorach gazowych czy rozstrzeliwaniu; o losie tych, którzy nie nadawali się do pracy, w ogóle milczy.

Europa miała być „przeczesywana z zachodu na wschód”, ale ze względu na brak mieszkań i inne „konieczności społeczno-polityczne” zaczęto by od Rzeszy i Protektoratu. Żydów niemieckich zamierzano wywozić najpierw do „gett przejściowych”, a stamtąd dalej na wschód. Żydzi powyżej 65 lat, ciężko ranni weterani I wojny światowej i kawalerowie Krzyża Żelaznego I klasy mieli trafić do „getta dla starców” w Theresienstadt, co jednym ruchem miało uciąć „liczne interwencje” w ich obronie. Heydrich omówił też kraje sojusznicze i okupowane: we Francji rejestracja Żydów miała „prawdopodobnie” pójść bez trudu, Rumunia powołała już komisarza do spraw żydowskich, a na Węgry trzeba będzie wkrótce narzucić doradcę w tej sprawie. Przedstawiciel MSZ Luther zapowiedział, że trudności mogą się pojawić w krajach skandynawskich.

Najdłuższy spór dotyczył osób, które nazistowskie prawo określało jako „mieszańców” (Mischlinge), i małżeństw mieszanych. Według propozycji Heydricha „mieszańców pierwszego stopnia”, czyli osoby z dwojgiem żydowskich dziadków, należało co do zasady traktować jak Żydów, z wyjątkiem żonatych z „Niemcami krwi” i mających z nimi dzieci; ci, którzy zostaliby w Rzeszy, mieli zostać wysterylizowani. „Mieszańców drugiego stopnia” miano zasadniczo zrównać z Niemcami. Stuckart uznał te zasady za niewykonalne w praktyce administracyjnej i zaproponował przymusową sterylizację wszystkich „mieszańców pierwszego stopnia” oraz ustawowe rozwiązanie małżeństw mieszanych. Sprawy nie rozstrzygnięto i przekazano ją na kolejne narady. Neumann z urzędu planu czteroletniego prosił, by do czasu znalezienia zastępstwa nie wywozić Żydów zatrudnionych w zakładach ważnych dla wojny, na co Heydrich odparł, że takie są już zasady.

Bühler oświadczył, że Generalne Gubernatorstwo powita rozpoczęcie „ostatecznego rozwiązania” na swoim terenie, bo transport nie stanowi tam problemu, a większość z dwóch i pół miliona Żydów nie jest zdolna do pracy i jako „roznosiciele chorób” stanowi „wyjątkowe niebezpieczeństwo”. Prosił, by „kwestię żydowską na tym terenie rozwiązać możliwie szybko”. Pod koniec, jak zapisano w protokole, omówiono „różne rodzaje możliwości rozwiązania”, a Bühler i Meyer wnieśli, by pewne prace przygotowawcze prowadzić na miejscu, „unikając przy tym zaniepokojenia ludności”.

Protokół, tzw. protokół z Wannsee, sporządził Eichmann na podstawie notatek stenograficznych, a Müller i Heydrich kilkakrotnie go poprawiali. Na procesie w Jerozolimie w 1961 roku Eichmann zeznał, że Heydrich polecił mu przełożyć dosadne wypowiedzi na urzędowy język, a w nieoficjalnej części narady, przy koniaku, „mówiono o zabijaniu, eliminowaniu i wyniszczaniu”. Opowiadał też, że Heydrich był zadowolony: spodziewał się oporu ministerstw, a zastał gotowość do współpracy. Te relacje pochodzą od oskarżonego, który bronił się przed karą śmierci, i historycy traktują je ostrożnie, ale nie przeczą im żadne inne źródła.

Odnaleziony egzemplarz

Wykonano 30 egzemplarzy protokołu, opatrzonych klauzulą „tajna sprawa Rzeszy” (Geheime Reichssache). 26 lutego 1942 roku Heydrich rozesłał je uczestnikom. Większość zniszczono pod koniec wojny. Ocalał tylko egzemplarz numer 16, wysłany Lutherowi do MSZ. Luther w 1943 roku popadł w konflikt z ministrem Joachimem von Ribbentropem, trafił do obozu w Sachsenhausen, a akta jego wydziału ewakuowano i nie zniszczono. W marcu 1947 roku współpracownicy Roberta Kempnera, amerykańskiego oskarżyciela przygotowującego proces ministerstw, odnaleźli protokół wśród przejętych akt Auswärtiges Amt. Dokument stał się jednym z kluczowych dowodów w procesach norymberskich, a dziś jest jednym z najczęściej cytowanych źródeł do historii Zagłady Żydów. Negacjoniści latami twierdzili, że jest fałszerstwem; historycy, którzy badali jego dzieje i porównali go z innymi aktami, wykazali bezpodstawność tych zarzutów.

Co zmieniła konferencja

Dziś historycy są w głównych punktach zgodni. Konferencja w Wannsee nie była momentem, w którym postanowiono wymordować Żydów Europy; takie decyzje mógł podjąć tylko Hitler w porozumieniu z Himmlerem i nie zapadały one przy stole urzędników drugiego szczebla. Muzeum, które działa dziś w willi, nazywa przekonanie, że to tam zdecydowano o ludobójstwie, „niemal nieodwracalnym błędem historiografii i publicystyki”. Narada była natomiast aktem koordynacji i podporządkowania. Ministerstwa przyjęły do wiadomości, że deportowanymi zajmuje się wyłącznie SS, i nie zgłosiły zastrzeżeń wobec samej zasady deportacji; Peter Longerich uważa, że to był najważniejszy wynik narady i główny powód, dla którego Heydrich kazał sporządzić i rozesłać szczegółowy protokół. Uczestnicy stali się współodpowiedzialni, a ich urzędy w następnych latach pomagały przy wywożeniu, rabunku majątku i prawnym upokarzaniu ofiar.

Dla historyków protokół jest też zapisem chwili przejściowej. Pokazuje zamiar objęcia „ostatecznym rozwiązaniem” wszystkich Żydów kontynentu, w tym w krajach, których Niemcy nie kontrolowały, ale jeszcze nie przesądza, ile ofiar zginie od pracy, głodu i chorób, a ile zostanie zamordowanych od razu. Brytyjski historyk Mark Roseman pisze, że konferencja nie była dla przebiegu Zagłady bardzo ważna; jej waga wynika z tego, że zachował się protokół. Inni badacze zwracają uwagę, że po Wannsee deportacje objęły cały obszar pod władzą niemiecką, a w Generalnym Gubernatorstwie mordowanie przestało ograniczać się do niezdolnych do pracy.

Miejsce w wojnie

Już 29 stycznia 1942 roku w ministerstwie do spraw okupowanych ziem wschodnich odbyła się pierwsza narada wykonawcza, na której uzgodniono szeroką definicję „Żyda” na okupowanych terenach radzieckich. Kolejne narady, 6 marca i 27 października 1942 roku w biurze Eichmanna przy Kurfürstenstraße, wracały do sprawy „mieszańców” i małżeństw mieszanych; ani przymusowych rozwodów, ani masowej sterylizacji w Rzeszy w czasie wojny nie wprowadzono. Na ziemiach polskich trwały już deportacje z getta łódzkiego do Chełmna, a w połowie marca 1942 roku zaczął działać Bełżec. W ramach akcji „Reinhardt”, nazwanej według przeważającego poglądu od imienia Heydricha, w Bełżcu, Sobiborze i Treblince zamordowano do jesieni 1943 roku około półtora miliona Żydów, głównie z Generalnego Gubernatorstwa. Od lata 1942 roku pociągi z Francji, Belgii, Holandii, Słowacji, a potem także z Grecji, Włoch i Węgier jechały do Auschwitz-Birkenau. Do końca wojny Niemcy i ich pomocnicy zamordowali około sześciu milionów Żydów.

Losy uczestników narady pokazują, jak nierówno rozliczono jej sprawców. Heydrich zmarł 4 czerwca 1942 roku po zamachu w Pradze. Freisler zginął w nalocie na Berlin w lutym 1945 roku, Lange i Meyer odebrali sobie życie w ostatnich miesiącach wojny, Luther zmarł wkrótce po wyjściu z obozu, a Müller zaginął bez śladu w maju 1945 roku. Schöngarth został stracony w 1946 roku z wyroku brytyjskiego sądu wojskowego za zamordowanie zestrzelonego lotnika alianckiego, a Bühler w 1948 roku w Krakowie z wyroku Najwyższego Trybunału Narodowego. Hofmann dostał w Norymberdze 25 lat więzienia i wyszedł w 1954 roku, Stuckart w procesie ministerstw niespełna cztery lata, które zaliczono mu na poczet internowania. Kritzinger i Neumann zmarli przed procesem lub wkrótce po wojnie, a postępowania przeciw Leibbrandtowi i Klopferowi umorzono; Klopfer, ostatni żyjący uczestnik narady, zmarł w 1987 roku w Ulm. Eichmanna, uprowadzonego w 1960 roku z Argentyny przez izraelski wywiad, osądzono w Jerozolimie i powieszono w 1962 roku. Od stycznia 1992 roku w willi nad jeziorem działa Dom Konferencji w Wannsee, miejsce pamięci i edukacji, w którym zbrodnię opowiada się przez dokumenty urzędników, którzy ją organizowali.