Arthur Ernest Percival

Arthur Ernest Percival przeszedł do historii jako generał, który poddał Singapur. 15 lutego 1942 roku, po siedemdziesięciu dniach kampanii na Malajach i tygodniu walk na wyspie, podpisał w fabryce Forda pod Bukit Timah bezwarunkową kapitulację przed japońskim generałem Tomoyukim Yamashitą. Do niewoli poszło wtedy około 80 tysięcy żołnierzy Wspólnoty Brytyjskiej, a w całej kampanii około 130 tysięcy. Premier Winston Churchill nazwał tę klęskę najgorszą katastrofą i największą kapitulacją w historii Wielkiej Brytanii. Percival nie był jednak człowiekiem, na jakiego wyglądał na słynnych zdjęciach z Bukit Timah. W I wojnie światowej był odznaczanym za męstwo dowódcą batalionu, w okresie międzywojennym jednym z najzdolniejszych oficerów sztabowych armii brytyjskiej, a w latach trzydziestych w studium obrony Malajów trafnie przewidział, skąd nadejdzie japońskie uderzenie. Spór o to, ile winy za upadek Singapuru ponosi on sam, a ile rząd w Londynie, który nie dał mu ani floty, ani samolotów, ani czołgów, trwa do dziś.

Pochodzenie i młodość

Urodził się 26 grudnia 1887 roku w Aspenden Lodge we wsi Aspenden w hrabstwie Hertfordshire, jako drugi syn Alfreda Reginalda Percivala, zarządcy majątku ziemskiego, i Edith z domu Miller, pochodzącej z rodziny lancashirskich fabrykantów bawełny. Od 1901 roku uczył się w szkole z internatem w Rugby. Był uczniem przeciętnym, lepiej radził sobie w krykiecie, tenisie i biegach przełajowych niż z łaciną i greką, a w szkolnym korpusie ochotniczym doszedł do stopnia sierżanta. Po ukończeniu szkoły w 1906 roku nie poszedł do wojska. Pracował jako urzędnik w londyńskiej firmie handlującej rudą żelaza, a jego zainteresowania wojskowe ograniczały się do miejscowego klubu strzeleckiego.

I wojna światowa

Wszystko zmieniła wojna. W pierwszych dniach sierpnia 1914 roku 26-letni Percival zaciągnął się jako szeregowiec do korpusu szkolenia oficerów Inns of Court, a po pięciu tygodniach został podporucznikiem. W listopadzie był już kapitanem. W 1915 roku wyjechał do Francji z 7 batalionem Bedfordshire Regiment, wchodzącym w skład 18 Dywizji. Pierwszy dzień bitwy nad Sommą, 1 lipca 1916 roku, przeżył bez szwanku, ale we wrześniu, gdy prowadził swoją kompanię do ataku na niemiecką redutę Schwaben za ruinami wsi Thiepval, został ciężko ranny odłamkami w czterech miejscach. Otrzymał za to Krzyż Wojskowy, a jeszcze w szpitalu zawodowy patent oficerski w Essex Regiment.

W 1917 roku, jako podpułkownik, dowodził batalionem. W czasie niemieckiej ofensywy wiosennej 1918 roku poprowadził kontratak, który uratował przed zdobyciem francuskie baterie artylerii, za co dostał francuski Krzyż Wojenny. W maju 1918 roku przez krótki czas dowodził brygadą. Za dowodzenie batalionem otrzymał Order Wybitnej Służby. Zakończył wojnę jako ceniony oficer liniowy, opisywany w opiniach jako „bardzo sprawny” i rekomendowany do akademii sztabowej.

Rosja i Irlandia

Zamiast od razu pójść na studia sztabowe, w 1919 roku Percival zgłosił się na ochotnika do brytyjskich wojsk interwencyjnych w północnej Rosji, walczących w wojnie domowej po stronie białych. Jako zastępca dowódcy 45 batalionu Royal Fusiliers w dowództwie Archangielska poprowadził w sierpniu 1919 roku nad Dźwiną Północną kolumnę, która w operacji pod Gorodokiem pomogła wziąć do niewoli kilkuset czerwonoarmistów. Dostał za to drugi Order Wybitnej Służby.

W latach 1920–1921 służył w Irlandii w czasie irlandzkiej wojny o niepodległość, najpierw jako dowódca kompanii, a potem oficer wywiadu 1 batalionu Essex Regiment w Bandon i Kinsale w hrabstwie Cork. Okazał się energicznym i skutecznym przeciwnikiem partyzantki: budował siatkę informatorów, tworzył ruchome oddziały na rowerach i ujął dowódcę miejscowej brygady IRA Toma Halesa oraz jej kwatermistrza Patricka Harte’a, za co otrzymał Order Imperium Brytyjskiego. W lutym 1921 roku w czasie obławy zastrzelił uciekającego ochotnika IRA Patricka Crowleya. Obaj ujęci przez niego dowódcy twierdzili, że byli torturowani, a Harte zmarł kilka lat później w zakładzie psychiatrycznym. Irlandzki dowódca partyzancki Tom Barry nazwał Percivala najbardziej zajadłym wrogiem Irlandczyków wśród brytyjskich oficerów, a IRA wyznaczyła nagrodę za jego głowę i kilkakrotnie próbowała go zabić. Oskarżenia o brutalność powtarzają też niektórzy historycy; jego biograf Clifford Kinvig uważa natomiast, że wizerunek Percivala jako okrutnika jest w dużej mierze dziełem republikańskiej propagandy. W 1921 roku jako znawca sytuacji w hrabstwie Cork rozmawiał o Irlandii z premierem Davidem Lloydem George’em i z Churchillem, a później wygłaszał wykłady o zwalczaniu partyzantki, w których podkreślał znaczenie wywiadu, zaskoczenia i współpracy różnych służb.

Kariera sztabowa

W latach 1923–1924 Percival ukończył Staff College w Camberley, którym kierował wówczas generał Edmund Ironside. Wykładowcy zaliczyli go do ośmiu najlepszych słuchaczy wytypowanych do szybkiego awansu. Potem przez cztery lata służył jako oficer sztabowy w pułku nigeryjskim w Afryce Zachodniej, w 1930 roku studiował w Królewskim Kolegium Marynarki w Greenwich, a w latach 1931–1932 wykładał w Camberley. Komendantem kolegium był wtedy generał John Dill, który został jego mentorem i protektorem na całą następną dekadę. Dill pisał o nim, że ma „wybitne zdolności, szeroką wiedzę wojskową i dobry osąd”, ale dodawał, że „nie ma zbyt imponującej prezencji” i przy pierwszym spotkaniu łatwo go nie docenić. Ta uwaga okazała się prorocza. Dzięki Dillowi Percival dowodził w latach 1932–1936 2 batalionem Cheshire Regiment, początkowo na Malcie, a w 1935 roku ukończył Imperial Defence College.

W 1927 roku poślubił Margaret Elizabeth MacGregor Greer, córkę kupca lnianego z hrabstwa Tyrone, którą poznał w czasie służby w Irlandii. Mieli dwoje dzieci, córkę Dorindę i syna Jamesa, który urodził się w Singapurze, a później sam został oficerem.

Studium obrony Malajów

W marcu 1936 roku Percival, już jako pułkownik, został szefem sztabu generała majora Williama Dobbiego, dowódcy wojsk na Malajach. Obrona Singapuru opierała się wtedy na założeniu, że w razie wojny z Japonią z Europy przypłynie główna flota, a garnizon musi bronić tylko wyspy i południowego Johoru do jej przybycia. Percival dostał zadanie ocenić, jak Japończycy najpewniej zaatakują. Jego studium z końca 1937 roku wskazywało, że kluczowe walki rozegrają się na północy półwyspu: nieprzyjaciel wyląduje na wschodnim wybrzeżu Tajlandii i Malajów, by zdobyć lotniska i panowanie w powietrzu, a potem podejdzie do Singapuru od lądu. Sam pisał, że Japończycy mogą „włamać się na Malaje tylnymi drzwiami”. Popierał też niezrealizowany plan Dobbiego budowy umocnień w południowym Johorze. Po latach uważał, że jego analiza była bardzo podobna do planu, który Japończycy wykonali w 1941 roku.

Pierwsze lata II wojny światowej

W 1938 roku Percival wrócił do Wielkiej Brytanii jako brygadier w sztabie dowództwa w Aldershot. We wrześniu 1939 roku wyjechał z Brytyjskim Korpusem Ekspedycyjnym do Francji jako szef sztabu I Korpusu, którym dowodził Dill. W lutym 1940 roku, jako p.o. generała majora, objął na krótko 43 Dywizję, a wiosną został zastępcą szefa Imperialnego Sztabu Generalnego w Ministerstwie Wojny. Po ewakuacji spod Dunkierki poprosił o przydział liniowy i przez dziewięć miesięcy dowodził 44 Dywizją, która broniła około stu kilometrów wybrzeża Anglii przed spodziewaną inwazją.

W kwietniu 1941 roku awansowano go na p.o. generała porucznika i mianowano dowódcą wojsk lądowych na Malajach. Był to dla niego wielki awans, bo nigdy nie dowodził korpusem, a dwaj jego podwładni, dowódca III Korpusu Indyjskiego Lewis Heath i dowódca 8 Dywizji Australijskiej Henry Gordon Bennett, byli od niego starsi stażem lub doświadczeniem i nie zawsze chcieli go słuchać. Po dwutygodniowej podróży hydroplanem przez Gibraltar, Maltę, Aleksandrię, Basrę, Karaczi i Rangun przybył do Singapuru w maju 1941 roku. Sam przewidywał, że czeka go albo kilka lat bezczynności, albo, jeśli wybuchnie wojna, „bardzo przykra sprawa” z niewystarczającymi siłami, jakie zwykle stoją na dalekich krańcach imperium.

Malaje i Singapur

Percival zastał na Malajach armię liczną na papierze, lecz słabo wyszkoloną, bez czołgów i z lotnictwem, które szefowie sztabów sami uznawali za kilkakrotnie za słabe. Ponieważ floty nie było, obrona półwyspu miała się opierać na samolotach, a wojska lądowe rozproszono, by strzegły lotnisk na północy i wschodnim wybrzeżu. Percival starał się szkolić żołnierzy i umacniać pozycje pod Jitrą, ale ani on, ani jego przełożony, główny marszałek lotnictwa Robert Brooke-Popham, nie dostali z Londynu tego, o co prosili. Nie dostali też w porę zgody na uprzedzające wkroczenie do Tajlandii, przygotowywane jako operacja „Matador”.

8 grudnia 1941 roku Japończycy wylądowali pod Kota Bharu i w Tajlandii. Dwa dni później zatonęły „Prince of Wales” i „Repulse”, a japońska 25 Armia Yamashity w ciągu siedmiu tygodni zepchnęła wojska Percivala przez cały półwysep, rozbijając je kolejno pod Jitrą, nad rzeką Slim i nad rzeką Muar. 27 stycznia 1942 roku, za zgodą Archibalda Wavella, Percival nakazał odwrót na wyspę Singapur. Tam popełnił błędy, które historycy wymieniają najczęściej. Rozciągnął wojska wzdłuż całego wybrzeża, nie tworząc silnego odwodu. Wbrew opinii Wavella spodziewał się głównego uderzenia na północnym wschodzie, przy bazie morskiej, i tam postawił świeżą brytyjską 18 Dywizję, a najbardziej zagrożony zachód oddał osłabionym Australijczykom. Według relacji swojego głównego inżyniera wcześniej odrzucał budowę umocnień na północnym brzegu wyspy, tłumacząc, że źle wpłynęłyby na morale.

W nocy z 8 na 9 lutego 1942 roku Japończycy przeprawili się przez cieśninę Johor właśnie na zachodzie. W ciągu tygodnia zajęli Bukit Timah ze składami żywności i paliwa oraz zbiorniki wody, a obrońcy stłoczyli się na obwodzie wokół miasta, w którym żył blisko milion ludzi. Rano 15 lutego, gdy miejskie wodociągi miały według meldunków wystarczyć na dzień lub dwa, Percival zebrał dowódców w Forcie Canning. Wszyscy uznali kontratak za niemożliwy. Po południu Percival pojechał do fabryki Forda i podpisał kapitulację. Nie wiedział, że japońskiej artylerii kończyła się amunicja, a sam Yamashita uważał później swój atak za blef. Tak zakończyła się bitwa o Singapur.

Niewola

Percival trafił z innymi jeńcami do Changi na wschodnim krańcu wyspy. Współtowarzysze wspominali, jak godzinami chodził po obozie, rozmyślając o klęsce. Odtworzył w niewoli sztab Dowództwa Malajów, by utrzymać dyscyplinę, i wygłaszał dla jeńców wykłady o kampanii francuskiej 1940 roku. W sierpniu 1942 roku Japończycy wywieźli wyższych oficerów brytyjskich na Tajwan, a potem do Mandżukuo, do obozu pod Xi’an (dzisiejszym Liaoyuan), około 160 kilometrów na północny wschód od Mukdenu. Byli tam z nim inni wysocy rangą jeńcy, w tym amerykański generał Jonathan Wainwright, obrońca Corregidoru. W sierpniu 1945 roku, po kapitulacji Japonii, uwolnił ich zespół amerykańskiego Biura Służb Strategicznych.

2 września 1945 roku Percival i Wainwright stali na pokładzie pancernika „Missouri” w Zatoce Tokijskiej tuż za generałem Douglasem MacArthurem, gdy przyjmował on kapitulację Japonii; MacArthur podarował Percivalowi jedno z piór, którymi podpisał dokument. Następnego dnia obaj byli w Baguio na Filipinach, gdzie kapitulację wojsk japońskich podpisywał Yamashita. Według relacji obecnych Yamashita był zaskoczony widokiem swojego dawnego jeńca, a Percival, rozgoryczony losem jeńców w Singapurze, nie podał mu ręki.

Po wojnie

Po powrocie do Wielkiej Brytanii we wrześniu 1945 roku Percival napisał w Ministerstwie Wojny oficjalny raport o kampanii. Rząd przeredagował go i opublikował dopiero w 1948 roku. W 1946 roku Percival przeszedł w stan spoczynku z honorowym stopniem generała porucznika, ale z emeryturą generała majora, bo tylko ten stopień miał na stałe. W 1949 roku wydał książkę „The War in Malaya”, w której główną przyczynę klęski widział w tym, że sprzęt mogący uratować Singapur wysłano do Rosji i na Bliski Wschód, choć przyznawał, że wobec walki o życie na Zachodzie była to decyzja „bolesna, ale nieunikniona i słuszna”. Książkę przyjęto chłodno, a w powojennej opinii utrwalił się wizerunek Percivala jako bezbarwnego oficera sztabowego, któremu zabrakło stanowczości.

Resztę życia poświęcił w dużej mierze dawnym jeńcom. Był prezesem Stowarzyszenia Jeńców Dalekiego Wschodu (FEPOW) i przewodniczącym jego funduszu pomocy, zabiegał o odszkodowania i pomógł uzyskać na ten cel symboliczne 5 milionów funtów z zamrożonych japońskich aktywów. W 1957 roku protestował przeciw filmowi „Most na rzece Kwai”, który jego zdaniem fałszywie przedstawiał zachowanie brytyjskich oficerów w niewoli, i doprowadził do tego, że film opatrzono informacją o fikcyjnym charakterze fabuły. W latach 1950–1955 był szefem honorowym Cheshire Regiment, a w Hertfordshire zastępcą lorda namiestnika i prezesem miejscowego Czerwonego Krzyża. Zmarł 31 stycznia 1966 roku w londyńskim szpitalu króla Edwarda VII dla oficerów, w wieku 78 lat, i został pochowany w Widford w Hertfordshire.

Ocena

Percival pozostaje jedną z najbardziej spornych postaci brytyjskiej historii wojskowej. Dla wielu współczesnych i historyków był uosobieniem klęski: wysoki, chudy, z wystającymi zębami, mówiący cicho i bez charyzmy, oficer, który świetnie analizował, ale nie umiał narzucić woli podwładnym ani przeciwnikowi. Wytyka mu się złe rozmieszczenie wojsk na wyspie, rezygnację z umocnień, powolność decyzji i to, że poddał się armii liczebnie słabszej, której zapasy były na wyczerpaniu. Inni, jak John Smyth, który sam dowodził w 1942 roku dywizją w Birmie, a potem pisał o wojnie, czy biograf Percivala Clifford Kinvig, autor książki o wymownym tytule „Scapegoat” („Kozioł ofiarny”), podkreślają, że przegrał przede wszystkim rząd w Londynie i cała strategia singapurska: Malajów broniła armia bez floty, z garstką przestarzałych samolotów, bez czołgów i z niedoszkolonymi rekrutami, przeciw doświadczonemu przeciwnikowi panującemu w powietrzu i na morzu.

W dziejach II wojny światowej Percival jest przede wszystkim twarzą najgłębszego upokorzenia imperium brytyjskiego w tej wojnie. Zdjęcia, na których idzie pod białą flagą do Yamashity, obiegły całą Azję i stały się symbolem końca europejskiej przewagi na tym kontynencie. Sam dźwigał tę klęskę przez resztę życia, a w niewoli i po wojnie pozostał związany z żołnierzami, których poddał.