Długi Marsz to odwrót głównych sił chińskiej Armii Czerwonej z otoczonej bazy w prowincji Jiangxi do północnego Shaanxi, trwający od października 1934 do października 1935 roku. Ponad 86 tysięcy ludzi, ściganych przez wojska rządowe Czang Kaj-szeka i armie prowincjonalnych watażków, przeszło przez jedenaście prowincji, kilkanaście pasm górskich, kilkadziesiąt rzek i bagna na skraju Wyżyny Tybetańskiej. Do celu doszło kilka tysięcy. W czasie marszu kierownictwo Komunistycznej Partii Chin przejął Mao Zedong, a ocaleni komuniści znaleźli się na północy, gdzie wkrótce mieli stać się drugą obok Kuomintangu siłą chińskiego oporu wobec Japonii. Wojskowo była to klęska zamieniona w ocalenie. Politycznie stała się założycielskim mitem Chińskiej Republiki Ludowej, wokół którego narosło wiele legend.

Nazwa i daty

Chińskie słowo changzheng znaczy dosłownie „daleka wyprawa”. Uczestnicy mówili w 1934 roku o „przeniesieniu” albo „strategicznym przegrupowaniu”. Nazwy Długi Marsz Mao użył publicznie dopiero w grudniu 1935 roku, a w historiografii komunistycznej utrwaliło się określenie „Długi Marsz na 25 tysięcy li” (około 12,5 tysiąca kilometrów). Kuomintang mówił o „pościgu za bandytami” albo o „ucieczce na zachód”.

Chodzi tu o marsz głównej kolumny, 1 Armii Frontowej, zwanej Centralną Armią Czerwoną. Za początek marszu przyjmuje się 16 października 1934 roku, gdy główne siły zaczęły przeprawę przez rzekę pod Yudu i wyjście z bazy. Historiografia Chińskiej Republiki Ludowej podaje często 10 października, gdy z Ruijinu wyszły sztaby i urzędy centralne, albo wieczór 17 października, gdy przez rzekę przeszły korpusy. Za koniec – 22 października 1935 roku. 19 października czołówka dotarła do miasteczka Wuqi w północnym Shaanxi, 21 października odparła tam pościg kawalerii, a 22 października Biuro Polityczne ogłosiło zakończenie marszu Centralnej Armii Czerwonej. Inne armie komunistyczne zakończyły swoje marsze dopiero rok później: 22 października 1936 roku, po połączeniu trzech armii w Gansu, chińska historiografia uznaje cały Długi Marsz za zakończony.

Tło

Po rozbiciu komunistów w miastach w 1927 roku, w masakrze szanghajskiej i po nieudanych powstaniach, ich niedobitki schroniły się na wsi. W górach Jinggang narodziła się Armia Czerwona Mao Zedonga i Zhu De, a 7 listopada 1931 roku w Ruijinie proklamowano Chińską Republikę Rad. Czang Kaj-szek, który uważał komunistów za groźniejszych od Japonii, prowadził przeciw ich bazom kolejne kampanie okrążające. Nawet po incydencie mukdeńskim i utracie Mandżurii wysyłał najlepsze dywizje przeciw nim, a nie przeciw Japończykom. Cztery pierwsze kampanie, w latach 1930–1933, zakończyły się porażkami.

Po obronie Wielkiego Muru i rozejmie w Tanggu z maja 1933 roku Czang skupił siły na Jiangxi. Piąta kampania, rozpoczęta we wrześniu 1933 roku, była metodyczna: wojska rządowe posuwały się po kilka kilometrów i budowały za sobą tysiące małych fortów, odcinając bazę od soli, leków i towarów. Metodę tę wiązano z niemieckimi doradcami Czanga, wśród nich z Hansem von Seecktem, choć rozwijali ją także chińscy sztabowcy. Po stronie komunistów dowodzili wtedy Bo Gu, młody przywódca wykształcony w Moskwie, i doradca Kominternu Otto Braun, znany jako Li De. Odsunęli od dowodzenia Mao i kazali bronić każdego skrawka republiki w walkach pozycyjnych. Po upadku Guangchangu pod koniec kwietnia 1934 roku los bazy był przesądzony. W maju sekretariat partii postanowił w tajemnicy wyprowadzić z niej główne siły. Planowała to „trójka”: Bo Gu, Braun i Zhou Enlai.

Siły

Z Jiangxi wyszły korpusy 1 (dowódca Lin Biao), 3 (Peng Dehuai), 5, 8 i 9 oraz dwie kolumny sztabów i urzędów centralnych, razem ponad 86 tysięcy ludzi, z ogromnym taborem: prasami drukarskimi, maszynami z warsztatów, archiwami i srebrem. Naczelnym dowódcą był Zhu De, a faktyczne decyzje wojskowe podejmowali Braun i Zhou Enlai. W Jiangxi zostało około 16 tysięcy żołnierzy, w tym wielu rannych, którzy mieli osłaniać odwrót. Inne armie komunistyczne działały osobno: 4 Armia Frontowa Zhang Guotao w północnym Syczuanie, oddziały He Longa na pograniczu Hunanu i Hubei oraz 25 Armia w środkowych Chinach.

Przeciw nim rząd zmobilizował w piątej kampanii według różnych szacunków od 700 tysięcy do miliona żołnierzy. Pościg prowadziły wojska centralne generała Xue Yue i armie prowincjonalne: hunańska He Jiana, kuangsyjska Bai Chongxiego i Li Zongrena, kantońska Chen Jitanga, a później wojska Kuejczou, Junnanu i Syczuanu oraz muzułmańska kawaleria rodu Ma w Gansu i Qinghai. Watażkowie bali się jednak wojsk centralnych Czanga bardziej niż komunistów i często woleli przepuścić Armię Czerwoną, niż wykrwawiać własne oddziały.

Przebieg: wyjście z Jiangxi i bitwa nad Xiang Jiang

Od 16 października 1934 roku kolumny przeprawiały się przez rzekę pod Yudu. Dzięki tajnemu porozumieniu z Chen Jitangiem, który zgodził się przepuścić komunistów przez swój odcinek blokady, armia przeszła 21–25 października pierwszą linię, na początku listopada drugą, a w połowie miesiąca trzecią, na pograniczu Hunanu i Guangdongu. Szła jednak bardzo wolno, obciążona taborem, i Czang zdążył rozpoznać jej kierunek. Ruijin padł 10 listopada.

Czwartą linię Czang ustawił nad rzeką Xiang Jiang w północnym Kuangsi. Od 27 listopada do 1 grudnia 1934 roku 1 i 3 Korpus bronił przeprawy między Xing’anem a Quanzhou przed wojskami hunańskimi i kuangsyjskimi, a reszta armii przechodziła przez rzekę pod bombami lotnictwa. Była to najkrwawsza bitwa marszu. Kilka jednostek tylnej straży zostało zniszczonych na wschodnim brzegu, a 8 Korpus stracił tyle ludzi, że go rozwiązano. Po przeprawie z ponad 86 tysięcy ludzi zostało według najczęstszych szacunków nieco ponad 30 tysięcy. Straty obejmowały poległych i rannych, ale też dezerterów i maruderów, a ich proporcji nie da się ustalić.

Przebieg: Zunyi i rzeka Chishui

Pierwotny plan zakładał marsz na północny zachód, do zachodniego Hunanu, na spotkanie z He Longiem. Czang zebrał tam jednak silne wojska. 12 grudnia na naradzie w Tongdao Mao przekonał większość przywódców, by skręcić na zachód, do słabo bronionego Kuejczou, co potwierdzono kilka dni później w Liping. Na przełomie roku armia przeszła przez rzekę Wu Jiang, a 7 stycznia 1935 roku zajęła Zunyi, drugie co do wielkości miasto prowincji.

Od 15 do 17 stycznia obradowało tam rozszerzone posiedzenie Biura Politycznego. Bo Gu tłumaczył klęskę przewagą wroga. Zhou Enlai przyznał się do błędów dowództwa, Zhang Wentian i Mao oskarżyli Bo Gu i Brauna o „czysto obronną linię” w Jiangxi i paniczną ucieczkę z taborem. Większość uczestników poparła Mao. Rozwiązano „trójkę”, Mao wszedł do stałego komitetu Biura Politycznego, a dowodzenie wojskowe objęli Zhou Enlai i Zhu De, z Mao jako pomocnikiem Zhou. W lutym Zhang Wentian zastąpił Bo Gu na czele partii, a w marcu powstała nowa trójka wojskowa: Mao, Zhou i Wang Jiaxiang. Zunyi nie dało więc Mao pełni władzy od razu, jak głosiła później oficjalna historia, ale było początkiem jego dominacji. Część historyków uważa, że ważniejsze od uchwał była sama klęska Bo Gu i Brauna, którzy stracili autorytet.

Następne tygodnie były najbardziej zawiłą częścią marszu. Próba przejścia przez Jangcy do Syczuanu, by połączyć się z Zhang Guotao, zawiodła po krwawej bitwie pod Tuchengiem 28 stycznia. Armia czterokrotnie przeprawiała się przez rzekę Chishui, krążąc po północnym Kuejczou między kolumnami wroga. W lutym ponownie zajęła Zunyi i rozbiła dwie dywizje wojsk centralnych, co było jej największym zwycięstwem w czasie marszu. Ale w połowie marca pod Lubanchang poniosła kolejną porażkę. Na początku kwietnia, gdy Czang przyjechał do Guiyangu, stolicy Kuejczou, komuniści pozorowali uderzenie na miasto, a gdy wojska Junnanu ruszyły mu na pomoc, skręcili do odsłoniętego Junnanu. Zwolennicy Mao przedstawiali te manewry jako dzieło geniuszu, krytycy wskazują, że kosztowały armię wiele tysięcy ludzi.

Przebieg: Jinsha i most Luding

Od 1 do 9 maja 1935 roku armia przeprawiła się na kilku łodziach przez rzekę Jinsha, górny bieg Jangcy, w Jiaopingdu. Pościg został po drugiej stronie. Na północy leżały ziemie ludu Yi, wrogiego Chińczykom. Liu Bocheng, dowódca straży przedniej, zawarł 22 maja braterstwo krwi z jednym z wodzów Yi, co pozwoliło przejść bez walki.

Następną przeszkodą była rwąca rzeka Dadu, przy której w 1863 roku zginęła armia tajpingów. 25 maja oddział siedemnastu ochotników przeprawił się łodzią pod Anshunchang, ale łodzi było za mało dla całej armii. 4 Pułk 1 Korpusu przeszedł więc forsownym marszem około 120 kilometrów w górę rzeki do Luding, gdzie stał łańcuchowy most z początku XVIII wieku. Rankiem 29 maja dwudziestu dwóch ochotników przeszło po łańcuchach, z których obrońcy zdjęli część desek, i z pomocą oddziałów, które przeszły wcześniej, zdobyło most i miasteczko.

Szturm na most Luding stał się najsłynniejszym epizodem Długiego Marszu, opisanym przez amerykańskiego dziennikarza Edgara Snowa w książce Czerwona gwiazda nad Chinami (1937) i powtarzanym w chińskich podręcznikach i filmach. Jego przebieg jest jednak sporny. Mostu bronił jeden pułk prowincjonalnych wojsk syczuańskiego watażki Liu Wenhuia, słabo uzbrojony i niechętny do walki. Według relacji uczestników na samym moście nikt nie zginął. Zbigniew Brzeziński opowiadał, że Deng Xiaoping powiedział mu, iż była to „bardzo łatwa operacja”, którą propaganda trzeba było udramatyzować. Jung Chang i Jon Halliday w biografii Mao twierdzą, że walki przy moście w ogóle nie było. Większość historyków odrzuca tę skrajną tezę, ale zgadza się, że opór był znacznie słabszy niż w legendzie.

Przebieg: góry śnieżne i spór z Zhang Guotao

W czerwcu armia przeszła przez przełęcz w górach Jiajin, na wysokości około 4000 metrów, w letnich mundurach, bez zapasów i doświadczenia z wysokimi górami. Wielu żołnierzy, wycieńczonych głodem i chorobami, zmarło z zimna albo spadło w przepaść. 12 czerwca pod Dawei czołówka spotkała oddziały 4 Armii Frontowej Zhang Guotao. Zhang przyprowadził według różnych szacunków około 80 tysięcy ludzi w dobrej kondycji, a z kolumny Mao zostało kilkanaście tysięcy. Zhang, jeden z założycieli partii, uznał, że to jemu należy się przewodnictwo.

Na naradzie w Lianghekou 26 czerwca uzgodniono marsz na północ, ale spór trwał. Zhang zażądał stanowisk dla swoich ludzi i w lipcu został głównym komisarzem politycznym Armii Czerwonej. Obie armie zmieszano w dwie kolumny. Prawa, z Mao i kierownictwem partii, przeszła pod koniec sierpnia przez bagniste pastwiska Zoigê na pograniczu Syczuanu i Gansu. Przez prawie tydzień żołnierze szli przez trzęsawiska bez dróg i schronienia, jedząc trawę i rzemienie, i wielu z nich utonęło w bagnach lub zmarło z głodu i chorób. Po wyjściu z bagien prawa kolumna rozbiła pod Baozuo dywizję wojsk centralnych Hu Zongnana.

Lewa kolumna Zhang Guotao nie przyszła. Zhang chciał iść na południe, a nie na północ. W nocy z 9 na 10 września Mao i jego ludzie potajemnie odłączyli się od oddziałów 4 Armii i z 1 i 3 Korpusem ruszyli na północ. Był to najpoważniejszy rozłam w historii partii. W październiku Zhang ogłosił się szefem własnego Komitetu Centralnego.

Przebieg: do Shaanxi

12 września w Ejie z resztek 1 Armii utworzono Oddział Shaanxi-Gansu, liczący około 7–8 tysięcy ludzi, z Peng Dehuaiem jako dowódcą i Mao jako komisarzem. 17 września oddział zdobył przełęcz Lazikou, bronioną przez wojska Gansu. W miasteczku Hadapu przywódcy dowiedzieli się z kuomintangowskich gazet, że w północnym Shaanxi działa baza komunistyczna Liu Zhidana, i obrali ją za cel. Po przejściu blokady nad rzeką Wei i przez góry Liupan Shan, gdzie Mao napisał jeden ze swych znanych wierszy, 19 października 1935 roku oddział wszedł do Wuqi. Tam odparł ścigającą go kawalerię, a 22 października Biuro Polityczne ogłosiło koniec marszu. Na początku listopada przybysze połączyli się z miejscowymi siłami i z 25 Armią Xu Haidonga, która przyszła z Henanu już we wrześniu.

Pozostałe armie

Długi Marsz nie skończył się dla wszystkich w październiku 1935 roku. 4 Armia Zhang Guotao poszła na południe, przegrała w listopadzie 1935 roku ciężką bitwę z wojskami syczuańskimi i centralnymi pod Baizhangguan i wycofała się w tybetańskie góry Kham. Oddziały He Longa i Ren Bishiego wyruszyły 19 listopada 1935 roku z Hunanu i po trudnym marszu przez Junnan i góry Tybetu połączyły się z Zhangiem w lipcu 1936 roku w Garzê, tworząc 2 Armię Frontową. Pod naciskiem Kominternu Zhang rozwiązał swój Komitet Centralny i ruszył na północ. Połączenie trzech armii w Huining i Jiangtaibao w Gansu w październiku 1936 roku chińska historiografia uznaje za ostateczny koniec Długiego Marszu. Część 4 Armii, tak zwana Armia Zachodnia, wysłana za Żółtą Rzekę, została na początku 1937 roku niemal całkowicie zniszczona przez muzułmańską kawalerię rodu Ma. Zhang Guotao nigdy już nie zagroził pozycji Mao, a w 1938 roku przeszedł na stronę Kuomintangu.

Straty

Dokładnych liczb nie ma. Z ponad 86 tysięcy ludzi, którzy wyszli z Jiangxi w październiku 1934 roku, do północnego Shaanxi doszło według różnych szacunków od około 4 do niespełna 8 tysięcy, przy czym w Oddziale Shaanxi-Gansu było też wielu ludzi wcielonych po drodze. Największe straty przyniosła bitwa nad Xiang Jiang. Wielu żołnierzy zginęło w walkach, zmarło z głodu, zimna i chorób w górach i na bagnach, wielu zdezerterowało albo zostało w wioskach. Chińskie źródła partyjne podają, że w czasie marszu zginęło ponad 400 dowódców od szczebla batalionu wzwyż. Ciężkie straty poniosły też 4 i 2 Armia. Strat wojsk rządowych i prowincjonalnych nikt nie podsumował.

Marsz miał też koszt dla ludności. Armia brała żywność, a w ramach „bicia miejscowych tyranów” konfiskowała majątki właścicieli ziemskich i bogatszych chłopów, a niektórych zabijała. Na pozostawionych terenach Jiangxi powrót władz rządowych przyniósł represje wobec współpracowników komunistów. Wśród tych, którzy zginęli, był dawny przywódca partii Qu Qiubai, rozstrzelany w czerwcu 1935 roku.

Legenda i spory

Odległość, którą komuniści podawali (25 tysięcy li, około 12,5 tysiąca kilometrów), jest przesadzona dla 1 Armii. Brytyjscy badacze Ed Jocelyn i Andrew McEwen, którzy przeszli trasę w latach 2002–2003, oszacowali ją na około 6 tysięcy kilometrów, a chińscy historycy na 9–10 tysięcy. Przesadzona była też rola Mao w Zunyi i pod mostem Luding. Jung Chang i Jon Halliday twierdzą ponadto, że Czang Kaj-szek celowo pozwolił komunistom uciec, by wprowadzić swoje wojska do zachodnich prowincji i odzyskać syna, Chiang Ching-kuo, przetrzymywanego w ZSRR. Większość historyków nie przyjmuje tej tezy, choć zgadza się, że Czang wykorzystał pościg do podporządkowania sobie watażków Kuejczou, Junnanu i Syczuanu.

Znaczenie

Wojskowo Długi Marsz był dla komunistów klęską: stracili bazę, państwo i większość armii. Ocalili jednak kierownictwo i najbardziej doświadczonych dowódców, a w czasie marszu Mao Zedong zaczął przejmować przywództwo, którego nie oddał do śmierci w 1976 roku. Wśród uczestników byli przyszli marszałkowie i przywódcy Chińskiej Republiki Ludowej, wśród nich Zhu De, Zhou Enlai, Lin Biao, Peng Dehuai, Liu Bocheng i Deng Xiaoping.

Dla drogi do drugiej wojny światowej w Azji kluczowe było to, gdzie komuniści dotarli. W północnym Shaanxi stanęli naprzeciw Armii Północno-Wschodniej Zhang Xueliang, wygnanej przez Japończyków z Mandżurii. W listopadzie 1935 roku rozbili jej dywizję, ale wkrótce zaczęli tajne rozmowy z jej dowódcami pod hasłem „Chińczycy nie strzelają do Chińczyków”. W grudniu 1935 roku, zgodnie z nową linią Kominternu, partia ogłosiła politykę antyjapońskiego frontu narodowego. W grudniu 1936 roku Zhang Xueliang uwięził Czanga w Xi’anie i zmusił go do zakończenia wojny domowej. Gdy w lipcu 1937 roku wybuchła wojna z Japonią, Armia Czerwona weszła formalnie do armii rządowej jako 8 Armia Marszowa i prowadziła wojnę partyzancką za liniami japońskimi, rozbudowując swoje siły z kilkudziesięciu tysięcy do blisko miliona ludzi w 1945 roku. Z kolei pościg za komunistami pozwolił Czangowi wprowadzić wojska centralne do Syczuanu, który w latach 1938–1945, z tymczasową stolicą w Chongqingu, był zapleczem Chin w wojnie z Japonią. Tak odwrót z Jiangxi wpłynął i na przebieg tej wojny, i na wojnę domową, która po niej nastąpiła.

Długi Marsz