Peng Dehuai

Peng Dehuai był jednym z najzdolniejszych dowódców chińskich komunistów i jednym z nielicznych, którzy odważyli się otwarcie sprzeciwić Mao Zedongowi. Syn biednych chłopów z Hunanu, przeszedł drogę od szeregowca w armii prowincjonalnego militarysty do pułkownika Kuomintangu, a w 1928 roku przeszedł z pułkiem na stronę komunistów. W wojnie z Japonią był zastępcą Zhu De w 8 Armii Marszowej i w sierpniu 1940 roku poprowadził największą ofensywę komunistów w tej wojnie, ofensywę stu pułków. Po 1949 roku dowodził chińskimi wojskami w Korei i był ministrem obrony Chińskiej Republiki Ludowej, dopóki w 1959 roku nie skrytykował polityki „wielkiego skoku”. Za to stracił wszystkie stanowiska, a w czasie rewolucji kulturalnej był maltretowany w więzieniu, w którym zmarł.

Dzieciństwo w nędzy

Urodził się 24 października 1898 roku we wsi Shixiang (Wushi) w powiecie Xiangtan w prowincji Hunan, tym samym, z którego pochodził Mao Zedong. Nadano mu imię Dehua. Rodzina miała kawałek ziemi i ojciec prowadził mały sklep, ale susza w latach 1905–1906 doprowadziła ją do nędzy. Matka zmarła w 1905 roku, młodszy brat zmarł z głodu, a ojciec musiał zastawić ziemię. Chłopiec, który zdążył ukończyć kilka lat tradycyjnej szkoły, w wieku dziesięciu lat żebrał z braćmi po wsi, a potem pasł bawoły. Stary stryjeczny dziadek, dawny uczestnik powstania tajpingów, opowiadał mu o świecie, w którym ziemię dzieli się równo, a każdy ma co jeść. Peng przez całe życie podkreślał swoje chłopskie pochodzenie.

W 1911 roku pracował w kopalni węgla w Xiangtan, gdzie pchał wózki po trzynaście godzin dziennie, aż właściciele zbankrutowali i uciekli, nie płacąc robotnikom. W 1913 roku, w czasie kolejnego głodu, wziął udział w zajęciu spichlerza kupca zbożowego i musiał uciekać przed policją. Przez dwa lata pracował przy budowie wałów nad jeziorem Dongting.

Żołnierz militarystów i Kuomintangu

W marcu 1916 roku zaciągnął się jako szeregowiec do wojsk hunańskich. Był to czas ery militarystów, gdy prowincjonalni generałowie walczyli ze sobą o władzę. Peng awansował powoli, ale konsekwentnie. Jeden z oficerów, uczestnik rewolucji Xinhai, zaszczepił mu sympatię dla haseł Kuomintangu: zjednoczenia kraju i reform społecznych. W 1921 roku jako młody oficer kazał aresztować i rozstrzelać obszarnika, który wyzyskiwał chłopów, za co dostał naganę. W latach 1922–1923 ukończył szkołę oficerską w Hunanie i wtedy po raz pierwszy użył imienia Dehuai. Jego jednostka weszła w 1926 roku do Narodowej Armii Rewolucyjnej i Peng jako major, a potem podpułkownik, walczył w ekspedycji północnej przeciw militaryście Wu Peifu.

Rozłam w Kuomintangu w 1927 roku i masakra komunistów w Szanghaju rozczarowały go do partii Czang Kaj-szeka. Komuniści, wśród nich jego dawni koledzy, przekonywali go, że tylko oni naprawdę chcą dać chłopom ziemię. Najpóźniej w kwietniu 1928 roku Peng, już pułkownik, potajemnie wstąpił do Komunistycznej Partii Chin. Wysłany do górzystego powiatu Pingjiang, by tępić komunistyczną partyzantkę, 22 lipca 1928 roku zbuntował swój pułk, zajął miasto, kazał stracić urzędników i obszarników i ogłosił władzę radziecką. Kontratak wojsk rządowych zmusił go do odwrotu, a pod koniec roku z niewielkim oddziałem dotarł w góry Jinggang, gdzie wiosną tego roku narodziła się Armia Czerwona Mao i Zhu De.

Dowódca Armii Czerwonej

Peng szybko stał się jednym z najlepszych dowódców komunistów. W kwietniu 1930 roku objął 3 Armię Czerwoną, a w lipcu, wykonując rozkaz ówczesnego przywódcy partii Li Lisana, by zdobyć stolicę prowincji, zajął Changshę, stolicę Hunanu. Utrzymał ją tylko kilka dni, a druga próba we wrześniu skończyła się ciężkimi stratami. W obronie bazy w Jiangxi przed kampaniami okrążającymi Czang Kaj-szeka ustępował tylko Lin Biao. Od początku wolał regularne działania manewrowe niż partyzantkę, którą zalecał Mao. W 1931 roku wszedł do Centralnej Komisji Wojskowej, a w 1933 roku został jej wiceprzewodniczącym.

Piąta kampania okrążająca w latach 1933–1934 zmusiła komunistów do opuszczenia Jiangxi. W październiku 1934 roku Peng prowadził 3 Korpus w Długim Marszu. Z około 18 tysięcy jego żołnierzy do Shaanxi dotarło jesienią 1935 roku kilka tysięcy. Na posiedzeniu w Zunyi w styczniu 1935 roku poparł Mao, choć wkrótce potem Mao zarzucił mu i Lin Biao, że chcą mu odebrać dowództwo. We wrześniu 1935 roku Peng dowodził Oddziałem Shaanxi-Gansu, który przebił się do północnego Shaanxi, a Mao napisał na jego cześć wiersz, w którym pytał, kto tak dzielnie rozgania wrogów na koniu, i odpowiadał: „tylko nasz wielki generał Peng”. W 1936 roku amerykański dziennikarz Edgar Snow spędził kilka dni w jego kwaterze i poświęcił mu w książce „Czerwona gwiazda nad Chinami” więcej miejsca niż komukolwiek poza Mao.

Wojna z Japonią

Po drugim froncie jedności i wybuchu wojny z Japonią w 1937 roku Armia Czerwona weszła formalnie do armii rządowej jako 8 Armia Marszowa. Zhu De został jej dowódcą, a Peng zastępcą dowódcy. Na naradzie w Luochuan w sierpniu 1937 roku Peng, podobnie jak wielu innych dowódców, opowiadał się za prawdziwą walką z Japończykami u boku Kuomintangu, podczas gdy Mao chciał oszczędzać siły na przyszłą rozprawę z Czang Kaj-szekiem. Jesienią 1937 roku Peng koordynował w Shanxi działania komunistów z wojskami Yan Xishana w bitwie o Taiyuan. Od końca 1938 roku z kwatery w górach Taihang Shan na pograniczu Shanxi i Hebei dowodził w praktyce większością 8 Armii Marszowej, rozwijając bazy i partyzantkę na tyłach Japończyków.

Latem 1940 roku, gdy Chiny przeżywały najgorszy okres wojny, Peng przygotował wielkie uderzenie na japońskie koleje w Chinach Północnych. Rozkazy podpisali Zhu De, Peng i zastępca szefa sztabu Zuo Quan, ale ponieważ Zhu przebywał w Yan’anie, operacją kierował Peng. 20 sierpnia 1940 roku ruszyła ofensywa stu pułków: oddziały komunistyczne zniszczyły setki kilometrów torów, mosty i stacje kolei Zhengtai i innych linii oraz kopalnię w Jingxing. W kolejnych fazach atakowały umocnione japońskie posterunki, co przyniosło im ciężkie straty, a Japończycy odpowiedzieli brutalnymi operacjami odwetowymi. Pod Guanjianao pod koniec października Peng osobiście dowodził atakiem na otoczony japoński oddział i poniósł porażkę, którą później zaliczał do największych w swojej karierze.

Mao początkowo przyjął ofensywę z entuzjazmem, ale potem uznał ją za błąd: odsłoniła siłę komunistów, ściągnęła na bazy japoński odwet, nazywany przez Chińczyków polityką „trzech wszystkich”, i zaniepokoiła Czang Kaj-szeka. W maju 1942 roku, w czasie japońskiej obławy na kwaterę główną 8 Armii Marszowej w górach Taihang, zginął Zuo Quan, a Peng ledwie uszedł. Pod koniec 1943 roku Peng wyjechał do Yan’anu, gdzie trwała kampania naprawy stylu, i już nie wrócił na front. Na naradzie w sprawie Chin Północnych w 1945 roku przez czterdzieści dni krytykowano go za ofensywę stu pułków i zmuszono do samokrytyki. Do końca wojny zajmował się głównie sprawami politycznymi i sztabowymi, a w 1944 roku przyjmował w Yan’anie amerykańskich oficerów misji „Dixie”. W czerwcu 1945 roku wszedł do Biura Politycznego partii.

Wojna domowa i Korea

Po kapitulacji Japonii i wznowieniu wojny domowej Peng dowodził w północno-zachodnich Chinach najsłabiej uzbrojoną z komunistycznych armii polowych. Gdy w marcu 1947 roku wojska rządowe generała Hu Zongnana zaatakowały Yan’an, Peng osłaniał ewakuację kierownictwa partii, a potem w serii manewrowych bitew rozbił siły przeciwnika i do 1949 roku opanował Shaanxi, Gansu, Ningxia i Qinghai. Jego wojska zajęły też Sinciang. Po proklamowaniu Chińskiej Republiki Ludowej zarządzał całym północnym zachodem kraju.

Gdy jesienią 1950 roku wojska ONZ pod dowództwem amerykańskim przekroczyły 38 równoleżnik w Korei, Mao postanowił interweniować. Lin Biao odmówił dowództwa, a Peng je przyjął. 5 października został dowódcą i komisarzem Chińskich Ochotników Ludowych, którzy w nocy z 19 na 20 października zaczęli przekraczać Jalu. Zaskoczył przeciwnika i do końca 1950 roku wyparł go z Korei Północnej, a na początku 1951 roku zajął na krótko Seul. Dalsze ofensywy, prowadzone pod naciskiem Mao, załamały się z ogromnymi stratami pod ogniem amerykańskiej artylerii i lotnictwa. W listopadzie 1950 roku w amerykańskim nalocie na sztab Penga zginął syn Mao, Mao Anying. W 1952 roku Peng wrócił do Chin, a 27 lipca 1953 roku podpisał w Panmundżomie porozumienie o zawieszeniu broni.

Minister obrony i Lushan

Doświadczenia z Korei przekonały go, że Chiny potrzebują nowoczesnej, zawodowej armii. Jako minister obrony od 1954 roku wprowadzał w Chińskiej Armii Ludowo-Wyzwoleńczej, na wzór radziecki, stopnie wojskowe, regularny pobór, wyszkolenie i dyscyplinę, ograniczając rolę komisarzy politycznych. We wrześniu 1955 roku został jednym z dziesięciu marszałków ChRL. Był człowiekiem skromnym i porywczym. Nie lubił kultu Mao i sprzeciwiał się wieszaniu jego portretów w urzędach.

Gdy wielki skok naprzód zaczął w 1958 roku prowadzić do katastrofy, Peng, który odwiedził rodzinne strony w Hunanie, zobaczył na własne oczy skutki tej polityki. Na naradzie kierownictwa partii w Lushan w lipcu 1959 roku napisał do Mao list, w którym krytykował zawyżanie danych o zbiorach, przymusową produkcję stali w przydomowych piecach i „drobnomieszczański fanatyzm”. Mao uznał to za atak na siebie i zagroził rozłamem w partii, jeśli delegaci poprą Penga. 16 sierpnia 1959 roku potępiono Penga jako przywódcę „antypartyjnej kliki prawicowych oportunistów”. Jednym z zarzutów była też ofensywa stu pułków. We wrześniu stanowisko ministra obrony objął Lin Biao. Zhu De, który krytykował Penga tylko łagodnie, sam usłyszał od Mao zarzuty. Głód wywołany wielkim skokiem pochłonął w następnych latach dziesiątki milionów ofiar.

Prześladowanie i śmierć

Peng zamieszkał w odosobnieniu pod Pekinem, pod nadzorem. W 1962 roku wysłał do kierownictwa partii długi list w swojej obronie, w którym pisał, że chce być jak Hai Rui, urzędnik z czasów dynastii Ming, który ośmielił się upomnieć cesarza. W 1965 roku Mao pozwolił mu zająć się budową przemysłu zbrojeniowego w południowo-zachodnich Chinach. Po wybuchu rewolucji kulturalnej hunwejbini z poduszczenia żony Mao, Jiang Qing, porwali go w grudniu 1966 roku w Chengdu i przewieźli do Pekinu. Był wielokrotnie wystawiany na „wiecach walki”, bity i przesłuchiwany po kilkanaście godzin dziennie, miał połamane żebra i uszkodzone płuca. W 1970 roku specjalny trybunał skazał go na dożywocie. Ciężko chory, zmarł w więzieniu w Pekinie 29 listopada 1974 roku. Według relacji ostatnim jego życzeniem było zobaczyć Zhu De. Ciało spalono, a prochy wysłano do Chengdu pod fałszywym nazwiskiem.

Znaczenie

Śmierć Penga ukrywano do 1978 roku, gdy po śmierci Mao kierownictwo partii pod wodzą Deng Xiaopinga zrehabilitowało go i uznało decyzję z Lushan za „całkowicie błędną”. Dziś Chiny czczą go jako jednego z najwybitniejszych dowódców swojej armii, a ofensywa stu pułków, przez dziesięciolecia wykorzystywana przeciw niemu, uchodzi za jedno z wielkich zwycięstw wojny z Japonią.

Dla historii drugiej wojny światowej w Azji Peng Dehuai jest ważny przede wszystkim jako twórca tej ofensywy. Pokazała ona w 1940 roku, że komuniści stali się w Chinach Północnych realną siłą zbrojną, ale też ściągnęła na ich bazy i na ludność cywilną japoński odwet. Spór o nią, o to, czy komuniści powinni naprawdę walczyć z Japończykami, czy oszczędzać siły na wojnę z Kuomintangiem, był w gruncie rzeczy sporem o samą strategię Mao i ciągnął się za Pengiem aż do jego śmierci.