Początek Długiego Marszu

W połowie października 1934 roku główne siły chińskiej Armii Czerwonej, około 86 tysięcy żołnierzy, urzędników i tragarzy, zebrały się nad rzeką pod miasteczkiem Yudu w południowym Jiangxi. Nocami, po mostach pontonowych i łodziach, przeprawiały się na zachodni brzeg, a potem ruszały na zachód, ku pierwszej linii blokady wojsk rządowych. Komuniści porzucali Chińską Republikę Rad, państwo, które od 1931 roku budowali wokół miasta Ruijin, bo piąta kampania okrążająca Czang Kaj-szeka zamknęła je w coraz ciaśniejszym pierścieniu fortów. Odwrót, który wtedy się zaczął, trwał rok, prowadził przez jedenaście prowincji, góry, rzeki i bagna zachodnich Chin i przeszedł do historii jako Długi Marsz. Przeżyła go tylko mała część tych, którzy wyruszyli znad Yudu, ale w jego trakcie przywództwo w partii zaczął przejmować Mao Zedong, a ocalali komuniści znaleźli się w północnych Chinach, w miejscu, z którego mieli wkrótce odegrać ważną rolę w wojnie z Japonią.

Która data?

Długi Marsz nie zaczął się jednego dnia. Decyzję o porzuceniu bazy kierownictwo partii podjęło w tajemnicy już wiosną 1934 roku, a pierwsze oddziały wyruszyły latem jako straż przednia. Wieczorem 10 października 1934 roku z Ruijinu wyszły kolumny sztabów i urzędów centralnych, i tę datę historiografia Chińskiej Republiki Ludowej podaje zwykle jako początek marszu. Oddziały liniowe zbierały się w następnych dniach w okolicach Yudu. Według większości relacji główna przeprawa przez rzekę Yudu (dopływ Gan) zaczęła się 16 października, a chińskie źródła partyjne opisują wieczór 17 października, gdy przez rzekę przeszły sztaby i korpusy armii, jako „pierwszy krok” Długiego Marszu. Przeprawa trwała kilka dni. W nocy z 21 na 22 października czołówki przełamały pierwszą linię blokady wojsk rządowych. Data 16 października oznacza więc początek przeprawy i wyjścia z bazy. W tym sensie jest uzasadniona, choć nie jest jedyną datą, z jaką można się spotkać.

Sama nazwa jest późniejsza. Uczestnicy mówili o „przeniesieniu”, „strategicznym przegrupowaniu” albo po prostu o „zachodnim marszu”. Określenia „Długi Marsz” (changzheng) Mao Zedong użył publicznie dopiero w grudniu 1935 roku, gdy było już po wszystkim. Kuomintang nazywał tę samą operację „pościgiem za bandytami”.

Republika w okrążeniu

Komuniści znaleźli się w Jiangxi po klęsce z 1927 roku, gdy Czang Kaj-szek rozprawił się z nimi w masakrze szanghajskiej, a ich powstania w miastach się nie powiodły. W górach na pograniczu Hunanu i Jiangxi narodziła się Armia Czerwona Mao Zedonga i Zhu De, a 7 listopada 1931 roku w Ruijinie proklamowano Chińską Republikę Rad. Jej przewodniczącym był Mao. Republika obejmowała kilkadziesiąt powiatów z kilkoma milionami ludzi, miała własną walutę, urzędy, szkoły i bezpiekę, żyła z konfiskaty ziemi i z przymusowych dostaw zboża.

Czang Kaj-szek uważał komunistów za groźniejszych niż Japończycy. Jego hasło brzmiało: najpierw spokój wewnątrz, potem opór na zewnątrz. Nawet po incydencie mukdeńskim i utracie Mandżurii wysyłał najlepsze dywizje nie na północ, lecz przeciw bazom komunistycznym. Cztery pierwsze kampanie okrążające, w latach 1930–1933, zakończyły się klęskami wojsk rządowych. Armia Czerwona wciągała kolumny przeciwnika w głąb swojego terytorium, a potem rozbijała je pojedynczo w szybkich manewrach. Po rozejmie w Tanggu z maja 1933 roku, który na pewien czas uspokoił północ, Czang mógł skupić siły na Jiangxi.

Piąta kampania

Piąta kampania ruszyła we wrześniu 1933 roku i była zupełnie inna niż poprzednie. Rząd zmobilizował w całym kraju według różnych szacunków od 700 tysięcy do miliona żołnierzy, z czego około pół miliona skierowano przeciw centralnej bazie komunistów. Wojska nie wchodziły już głęboko w terytorium wroga, lecz posuwały się powoli, po kilka kilometrów, i za każdym krokiem budowały małe forty z kamienia i betonu, połączone drogami i drutem kolczastym. Według chińskich danych do jesieni 1934 roku zbudowano ich kilkanaście tysięcy. Bazę odcięto od soli, leków i towarów przemysłowych. Pod hasłem „trzy części wojskowe, siedem części polityczne” odbudowywano na zajętych terenach administrację i system wzajemnej odpowiedzialności wsi.

Tę metodę często przypisuje się niemieckim doradcom wojskowym Czanga, wśród nich Hansowi von Seecktowi, który był w Chinach w 1933 roku i wrócił tam wiosną 1934 roku jako główny doradca. Niemcy szkolili oficerów i zalecali metodyczne działania, ale sama taktyka fortów była rozwijana także przez chińskich sztabowców i część historyków uważa jej niemiecki rodowód za przesadzony.

Po stronie komunistów dowodzenie przeszło w ręce ludzi, którzy wrócili z Moskwy. Na czele partii stał dwudziestokilkuletni Bo Gu, jeden z tak zwanych „28 bolszewików”, wychowanków Uniwersytetu Suna Jat-sena w Moskwie. Doradcą wojskowym był wysłannik Kominternu Otto Braun, niemiecki komunista, absolwent radzieckiej akademii wojskowej, znany w Chinach jako Li De. Mao, krytykowany od 1932 roku za „partyzanckie” metody, został odsunięty od dowodzenia wojskiem, choć formalnie pozostał szefem rządu republiki. Bo Gu i Braun uznali, że Armia Czerwona nie może oddawać terenu, i kazali jej bronić granic republiki. Komuniści budowali własne umocnienia z ziemi i drewna i przechodzili do kontrataków na forty. Nie wykorzystali też buntu 19 Armii w Fujianie (listopad 1933 – styczeń 1934), który na kilka tygodni odciągnął wojska rządowe.

Rozstrzygnięcie przyszło wiosną 1934 roku pod miastem Guangchang, nazywanym północną bramą republiki. Armia Czerwona broniła go w otwartej bitwie i poniosła ciężkie straty, a 28 kwietnia miasto padło. Latem wojska rządowe podeszły na kilkadziesiąt kilometrów do Ruijinu. Republika skurczyła się do kilku powiatów, a jej armia straciła w ciągu roku dziesiątki tysięcy ludzi.

Przygotowania do ucieczki

W maju 1934 roku sekretariat partii postanowił w tajemnicy wyprowadzić główne siły z Jiangxi. Planowanie powierzono „trójce”: Bo Gu odpowiadał za politykę, Braun za strategię, a Zhou Enlai za wykonanie. Celem miało być zachodnie Hunan, gdzie działały oddziały He Longa. Decyzji nie przedstawiono całemu Biuru Politycznemu, a większość dowódców i żołnierzy dowiedziała się o wymarszu w ostatniej chwili. Latem wysłano dwa oddziały jako zasłonę: 7 Korpus ruszył na północny wschód jako „przednia straż do walki z Japonią”, a 6 Korpus Xiao Ke na zachód, by przetrzeć drogę. Na przełomie września i października wywiad Zhou Enlaia, który miał agentów w sztabie Kuomintangu w Nanchangu, doniósł, że rząd szykuje ostateczne natarcie.

Zhou wysłał też negocjatorów do generała Chen Jitanga, władcy Guangdongu, którego wojska trzymały południowy odcinek blokady. Chen bał się, że wojska centralne Czanga wejdą do jego prowincji równie chętnie jak komuniści, i zgodził się w tajemnicy przepuścić Armię Czerwoną przez swój pas pod warunkiem, że nie zapuści się w głąb Guangdongu.

Wymarsz

Z Jiangxi wyszły korpusy 1, 3, 5, 8 i 9 oraz dwie kolumny sztabów i urzędów centralnych, razem ponad 86 tysięcy ludzi. Wśród nich byli Bo Gu, Braun, Zhou Enlai, Zhu De jako naczelny dowódca, Zhang Wentian i Mao Zedong, a także około trzydziestu kobiet, przeważnie żon przywódców. Armia zabrała ze sobą wszystko, co mogła: prasy drukarskie, maszyny z warsztatów zbrojeniowych, archiwa, zapasy srebra. Tysiące tragarzy niosły ten sprzęt na drągach, a kolumny ciągnęły się na dziesiątki kilometrów. Żołnierze nazywali ten tabor „przeprowadzką”.

W Jiangxi zostało około 16 tysięcy żołnierzy pod dowództwem Xiang Yinga i Chen Yi, w tym wielu rannych i chorych, a także dzieci i większość kobiet. Mieli osłaniać odwrót i prowadzić wojnę partyzancką. Wojska rządowe zajęły Ruijin 10 listopada 1934 roku. Wielu pozostawionych działaczy zginęło lub zostało straconych, wśród nich dawny przywódca partii Qu Qiubai, rozstrzelany w czerwcu 1935 roku, i młodszy brat Mao, Mao Zetan, który zginął w walce wiosną tego roku. Na terenach dawnej republiki wracali właściciele ziemscy i urzędnicy rządowi, a z nimi represje wobec tych, którzy współpracowali z komunistami.

Pierwsze dwie linie blokady armia przeszła stosunkowo łatwo, dzięki porozumieniu z Chen Jitangiem i zaskoczeniu przeciwnika. Mimo to oddziały kantońskie, nie wszystkie uprzedzone o układzie, zadały jej straty w potyczkach. Na początku listopada przekroczyła drugą, a w połowie miesiąca trzecią linię na pograniczu Hunanu i Guangdongu. Czang Kaj-szek zrozumiał już wtedy, że komuniści idą na zachód, i zebrał nad rzeką Xiang Jiang w północnym Kuangsi wojska rządowe, hunańskie i kuangsyjskie. Ciężka, powolna kolumna z taborami szła prosto w pułapkę. W walkach przy przeprawie, od 27 listopada do 1 grudnia 1934 roku, Armia Czerwona poniosła największe straty całego marszu. Gdy dotarła do Zunyi w styczniu 1935 roku, z ponad 86 tysięcy ludzi, którzy wyruszyli znad Yudu, zostało według najczęstszych szacunków nieco ponad 30 tysięcy. Wielu zginęło, ale wielu też zdezerterowało albo zostało w wioskach po drodze.

Co działo się dalej

Klęska nad Xiang Jiang podważyła autorytet Bo Gu i Brauna. W styczniu 1935 roku na posiedzeniu w Zunyi odebrano im dowodzenie, a Mao wszedł do ścisłego kierownictwa. Potem armia przez wiele miesięcy wymykała się pościgom w Kuejczou, Junnanie i Syczuanie, przeszła przez rzekę Dadu, przez wysokie przełęcze i bagna na pograniczu Tybetu, rozdzieliła się w sporze z drugą armią komunistyczną Zhang Guotao i w październiku 1935 roku dotarła do północnego Shaanxi. Doszło tam według różnych szacunków od kilku do niespełna ośmiu tysięcy ludzi z kolumny, która wyszła z Jiangxi.

Znaczenie

Dla Czang Kaj-szeka wyparcie komunistów z Jiangxi było wielkim sukcesem. Najważniejsza baza przeciwnika przestała istnieć, a pościg za Armią Czerwoną pozwolił wojskom centralnym wejść do prowincji, w których dotąd rządzili niezależni watażkowie: do Kuejczou, Junnanu i Syczuanu. Ta ostatnia stała się kilka lat później zapleczem Chin w wojnie z Japonią, z tymczasową stolicą w Chongqingu. Czang nie zdołał jednak zniszczyć komunistów. Ich kierownictwo przetrwało, a ruch, który w Jiangxi wydawał się skazany na zagładę, odrodził się na północy.

Dla drogi do drugiej wojny światowej w Azji ważne jest przede wszystkim to, gdzie komuniści się znaleźli. W północnym Shaanxi stanęli naprzeciw Armii Północno-Wschodniej Zhang Xueliang, wygnanej z Mandżurii przez Japończyków, której żołnierze nie chcieli walczyć z Chińczykami. Hasło „Chińczycy nie strzelają do Chińczyków” i zwrot Kominternu ku frontowi ludowemu doprowadziły w grudniu 1936 roku do incydentu w Xi’anie, po którym Czang musiał zawiesić wojnę domową. Gdy w lipcu 1937 roku wybuchła wojna z Japonią, komuniści, którzy przeżyli Długi Marsz, stali się obok Kuomintangu drugą siłą chińskiego oporu, a w czasie wojny rozbudowali swoje armie i bazy za liniami japońskimi. Długi Marsz stał się też założycielskim mitem partii i źródłem autorytetu Mao, który w 1949 roku przejął władzę nad całymi Chinami.