Zhu De

Zhu De był ojcem chińskiej Armii Czerwonej, tak jak Mao Zedong był jej politycznym przywódcą. Przez dwie dekady ich nazwiska wymieniano jednym tchem: chłopi z gór Jinggang mówili o „Zhu-Mao”, jakby chodziło o jedną osobę. Dawny oficer armii prowincjonalnej i militarysta, który porzucił opium, wojsko i rodzinę, by w Berlinie wstąpić do partii komunistycznej, dowodził Armią Czerwoną w wojnach z Kuomintangiem, w czasie Długiego Marszu, a w wojnie z Japonią 8 Armią Marszową, której ofensywę w sierpniu 1940 roku znamy jako ofensywę stu pułków. Po 1949 roku był pierwszym z dziesięciu marszałków Chińskiej Republiki Ludowej i jej formalnym dostojnikiem, lecz realnej władzy miał coraz mniej.

Z ubogiego domu do akademii wojskowej

Urodził się 1 grudnia 1886 roku w powiecie Yilong w północnym Syczuanie, w ubogiej rodzinie dzierżawców, potomków osadników z Guangdongu. Z kilkanaściorga dzieci przeżyła tylko część. Jako dziecko został przysposobiony przez stryja, a rodzina złożyła się na jego naukę. Uczył się w szkole tradycyjnej, potem w nowoczesnej szkole średniej i w szkole wychowania fizycznego w Chengdu, a krótko pracował jako nauczyciel gimnastyki w rodzinnym powiecie. W 1909 roku przeszedł pieszo do Kunmingu w prowincji Junnan i dostał się do tamtejszej akademii wojskowej. Wstąpił tam do tajnej rewolucyjnej organizacji Tongmenghui Sun Jat-sena.

Rewolucjonista i militarysta

Po wybuchu rewolucji Xinhai wziął udział w powstaniu w Kunmingu 30 października 1911 roku, które obaliło władzę cesarską w Junnanie. Służył pod rozkazami generała Cai E, a w latach 1915–1916, gdy Cai poprowadził z Junnanu wojnę przeciw Yuan Shikaiowi, który ogłosił się cesarzem, Zhu wsławił się jako dowódca oddziału w walkach w Syczuanie. Został generałem i dowódcą brygady. Śmierć Cai E w 1916 roku i śmierć żony pogrążyły go w nałogu opium. Przez kilka lat był jednym z wielu prowincjonalnych militarystów ery militarystów, a w 1921 roku szefem policji Junnanu. W 1922 roku, gdy jego protektor przegrał walkę o władzę w prowincji, musiał uciekać.

W Szanghaju wyleczył się z nałogu i według relacji spotkał Sun Jat-sena, który proponował mu dowództwo wojsk. Zhu postanowił jednak zacząć od nowa. Zgłosił się do przywódcy komunistów, Chen Duxiu, ale ten odrzucił byłego militarystę. Pod koniec 1922 roku Zhu wyjechał do Europy. W Berlinie poznał Zhou Enlaia i z jego poręczenia został przyjęty do Komunistycznej Partii Chin, oficjalnie występując nadal jako członek Kuomintangu. Studiował w Getyndze, działał wśród chińskich studentów, dwukrotnie był aresztowany i w 1925 roku wydalony z Niemiec. Przez Moskwę, gdzie studiował marksizm i sprawy wojskowe, wrócił w 1926 roku do Chin.

Zhu-Mao

Po rozbiciu komunistów przez Czang Kaj-szeka w masakrze szanghajskiej Zhu, wówczas szef policji w Nanchangu i dowódca szkoły oficerskiej, był jednym z przywódców powstania w Nanchangu 1 sierpnia 1927 roku. Po jego klęsce wyprowadził resztki wojsk na pogranicze Guangdongu, Jiangxi i Hunanu i przez kilka miesięcy ukrywał je pod fałszywym nazwiskiem w armii dawnego kolegi z Junnanu. W styczniu 1928 roku razem z Chen Yi wywołał powstanie w południowym Hunanie, a w kwietniu przyprowadził kilka tysięcy ludzi w góry Jinggang, gdzie połączył się z oddziałem Mao Zedonga. Tak powstała chińska Armia Czerwona: Zhu został dowódcą 4 Armii, Mao jej przedstawicielem partii. Zhu sformułował wtedy zasadę walki partyzanckiej, którą rozwinął Mao: gdy wróg naciera, cofamy się; gdy staje, nękamy go; gdy jest zmęczony, atakujemy; gdy się wycofuje, ścigamy.

Między obu przywódcami nie zawsze było zgodnie. W 1929 roku Zhu i jego zwolennicy na krótko odsunęli Mao od kierowania armią, ale niepowodzenia skłoniły ich do przywrócenia mu stanowiska. Od 1930 roku Zhu był naczelnym dowódcą Armii Czerwonej, a w Chińskiej Republice Rad w Jiangxi przewodniczącym jej rady wojskowej. Pokierował odparciem czterech kampanii okrążających Czang Kaj-szeka. Piąta kampania w latach 1933–1934 zmusiła komunistów do porzucenia bazy. W Długim Marszu, który ruszył w październiku 1934 roku, Zhu był naczelnym dowódcą i na posiedzeniu w Zunyi poparł Mao. Gdy latem 1935 roku armie Mao i Zhang Guotao rozdzieliły się, Zhu znalazł się w obozie Zhanga i musiał iść z nim na południe. Według wersji partyjnej był tam w praktyce zakładnikiem i sprzeciwiał się rozłamowi. Z armią Mao połączył się dopiero w październiku 1936 roku w Gansu. Mao chwalił potem jego postawę słowami, że ma „serce szerokie jak morze i wolę twardą jak stal”.

Wojna z Japonią

Po incydencie w Xi’anie i zawarciu drugiego frontu jedności Armia Czerwona na północy weszła w sierpniu 1937 roku formalnie w skład armii rządowej jako 8 Armia Marszowa (wkrótce przemianowana na 18 Grupę Armii). Zhu De został jej dowódcą, z Peng Dehuaiem jako zastępcą, i otrzymał od rządu stopień generała. Jesienią 1937 roku jego wojska walczyły w Shanxi u boku armii Yan Xishana, a potem rozeszły się po tyłach Japończyków, zakładając bazy w Shanxi, Hebei i Shandongu. Zhu był też zastępcą dowódcy 2 Strefy Wojennej, którą dowodził Yan. Na łamach partyjnej prasy pisał o wojnie partyzanckiej, a jego kwatera w Shanxi przyjmowała zagranicznych dziennikarzy, wśród nich amerykańską pisarkę Agnes Smedley, która stała się jego biografką.

Wiosną 1940 roku, gdy rosło napięcie między komunistami a Kuomintangiem, Zhu prowadził w Luoyangu rozmowy z dowódcą 1 Strefy Wojennej, generałem Wei Lihuangiem, o rozgraniczeniu stref obu armii, a w maju wrócił do Yan’anu. Rozkazy do ofensywy stu pułków, która ruszyła 20 sierpnia 1940 roku, nosiły jego podpis obok podpisów Penga i Zuo Quana, ale w polu dowodził nią Peng. Zhu nie stracił na niej tyle co Peng, choć w czasie rewolucji kulturalnej hunwejbini oskarżali obu o zorganizowanie jej bez zgody Mao. Gdy japońskie kampanie odwetowe i blokada rządu w Chongqingu doprowadziły bazy komunistyczne do głodu, Zhu stał się inicjatorem samowystarczalności armii. Jego wojska karczowały pustkowia w Nanniwanie pod Yan’anem, a hasło produkcji wojskowej stało się częścią legendy Yan’anu.

Na VII Zjeździe partii w kwietniu 1945 roku wygłosił referat o „froncie wyzwolonych obszarów”, a w czerwcu wszedł do Biura Politycznego i sekretariatu jako drugi w partyjnej hierarchii po Mao. 10 i 11 sierpnia 1945 roku, gdy Japonia zgłosiła gotowość do kapitulacji, wydał rozkazy nakazujące wojskom komunistycznym przyjmowanie kapitulacji Japończyków i zajmowanie miast. Czang Kaj-szek zakazał tego, a spór o to, kto ma rozbrajać armię japońską, był jedną z przyczyn wznowienia wojny domowej.

Wojna domowa i Chińska Republika Ludowa

W wojnie domowej w latach 1946–1949 Zhu był naczelnym dowódcą Ludowej Armii Wyzwoleńczej, choć strategię wyznaczał już przede wszystkim Mao, a bitwy prowadzili dowódcy armii polowych. 21 kwietnia 1949 roku razem z Mao podpisał rozkaz do ogólnego natarcia przez Jangcy. 1 października 1949 roku przyjmował defiladę w dniu proklamowania Chińskiej Republiki Ludowej.

W nowym państwie zajmował wysokie, ale coraz bardziej reprezentacyjne stanowiska. Był wiceprzewodniczącym rządu ludowego, w latach 1954–1959 wiceprzewodniczącym ChRL, w latach 1956–1966 wiceprzewodniczącym partii, a od 1959 roku do śmierci przewodniczącym Stałego Komitetu Ogólnochińskiego Zgromadzenia Przedstawicieli Ludowych. We wrześniu 1955 roku otrzymał stopień marszałka, pierwszy na liście dziesięciu. Ministrem obrony nie był: został nim w 1954 roku Peng Dehuai. Na konferencji w Lushan w 1959 roku Zhu skrytykował Penga tylko łagodnie, za co Mao zarzucił mu, że „nie trafił w sedno”, a Lin Biao nazwał go „starym karierowiczem”. W kolejnych latach Zhu ostrożnie popierał odejście od skrajności wielkiego skoku, między innymi zniesienie wiejskich stołówek publicznych.

Rewolucja kulturalna i śmierć

W czasie rewolucji kulturalnej zwolennicy Lin Biao i Jiang Qing nazywali go „czarnym dowódcą” i „wielkim militarystą”, a w 1969 roku stracił miejsce w ścisłym kierownictwie partii. Mao jednak go chronił i Zhu, w przeciwieństwie do Penga, uniknął aresztu. W październiku 1969 roku, w czasie napięcia z ZSRR, wywieziono go wraz z innymi marszałkami z Pekinu do Guangdongu. Po śmierci Lin Biao w 1971 roku jego pozycja się poprawiła, a w 1973 roku wrócił do Stałego Komitetu Biura Politycznego. Mao powiedział mu wtedy żartem, że nie ma „Mao” bez „Zhu”. Zmarł w Pekinie 6 lipca 1976 roku, pół roku po Zhou Enlaiu i dwa miesiące przed Mao Zedongiem. Był kilkakrotnie żonaty. Jedna z żon, Wu Ruolan, wpadła w 1929 roku w ręce wojsk rządowych i została stracona, a ostatnia, Kang Keqing, poślubiona w 1929 roku uczestniczka Długiego Marszu, przeżyła go o wiele lat.

Znaczenie

Zhu De nie był ani wielkim teoretykiem, ani politykiem na miarę Mao czy Zhou Enlaia, ale bez niego chińscy komuniści nie mieliby armii. To on przyprowadził do Jinggang pierwsze regularne oddziały, dowodził Armią Czerwoną przez wojny lat trzydziestych i przez całą wojnę z Japonią, a jego popularność wśród żołnierzy dawała partii autorytet w wojsku. W historii drugiej wojny światowej w Azji jest dowódcą armii, która na tyłach Japończyków w Chinach Północnych zbudowała bazy liczące dziesiątki milionów ludzi. Ofensywa stu pułków z sierpnia 1940 roku, przygotowana pod jego nazwiskiem, pokazała, jak wielką siłą stała się ta armia, a zarazem ściągnęła na jej bazy brutalny odwet. Siła ta posłużyła ostatecznie przede wszystkim do zwycięstwa w wojnie domowej w 1949 roku.