Powstanie chińskiej Armii Czerwonej

Wiosną 1928 roku w górach Jinggang na pograniczu chińskich prowincji Hunan i Jiangxi połączyły się dwa niewielkie oddziały komunistyczne: resztki wojsk, które w sierpniu 1927 roku zbuntowały się w Nanchangu, prowadzone przez Zhu De, i chłopska armia Mao Zedonga, ocalała z nieudanego powstania jesiennego w Hunanie. Utworzyły one 4 Armię Robotniczo-Chłopską, której dowódcą został Zhu De, a przedstawicielem partii Mao. W tych samych tygodniach kierownictwo Komunistycznej Partii Chin w Szanghaju postanowiło, że wojska na opanowanych przez komunistów terenach mają się odtąd oficjalnie nazywać Armią Czerwoną. Tak powstała Chińska Robotniczo-Chłopska Armia Czerwona, z której wyrosła później Ludowa Armia Wyzwolenia. Przez następne dwadzieścia lat walczyła z rządem Kuomintangu i z Japończykami, a w 1949 roku zdobyła dla komunistów całe Chiny kontynentalne.

Która data?

W popularnych kalendariach 28 maja 1928 roku figuruje jako dzień założenia chińskiej Armii Czerwonej. Źródła nie potwierdzają, by tego dnia stało się coś szczególnego. Narodziny Armii Czerwonej rozkładają się na kilka dat. Sama Ludowa Armia Wyzwolenia za dzień swojego powstania uważa 1 sierpnia 1927 roku, dzień powstania w Nanchangu, i obchodzi go jako święto armii od 1933 roku. Oddziały Zhu De i Mao Zedonga połączyły się w drugiej połowie kwietnia 1928 roku. Źródła chińskie podają różne dni, najczęściej 28 kwietnia, a uroczysty wiec z okazji połączenia odbył się 4 maja w miasteczku Longshi w powiecie Ninggang. 25 maja 1928 roku Komitet Centralny partii wydał okólnik nr 51, „Zarys pracy wojskowej”, w którym postanowił, że wojska na terenach opanowanych przez komunistów mają się oficjalnie nazywać Armią Czerwoną zamiast dotychczasowej Robotniczo-Chłopskiej Armii Rewolucyjnej. 4 czerwca kierownictwo partii napisało do Zhu De i Mao, że ich wojsko może się odtąd nazywać Armią Czerwoną, i wkrótce potem 4 Armia przyjęła nazwę 4 Armii Czerwonej. Data 28 maja leży więc między decyzją kierownictwa a jej wykonaniem.

Po masakrze

Do 1927 roku chińscy komuniści nie mieli własnego wojska. W ramach pierwszego frontu jedności działali wewnątrz Kuomintangu, a ich ludzie służyli w Narodowej Armii Rewolucyjnej jako oficerowie i komisarze polityczni. Wszystko zmieniło się po masakrze szanghajskiej w kwietniu 1927 roku, kiedy Czang Kaj-szek rozprawił się z komunistami, oraz po zerwaniu z nimi przez lewicowy rząd Kuomintangu w Wuhanie w lipcu. Partia, która straciła większość członków, postanowiła po raz pierwszy sięgnąć po broń przeciw dawnym sojusznikom.

1 sierpnia 1927 roku w Nanchangu, stolicy Jiangxi, zbuntowały się oddziały Narodowej Armii Rewolucyjnej, w których komuniści mieli silne wpływy. Kierował nimi komitet frontowy z Zhou Enlaiem na czele, a dowodzili He Long, Ye Ting, Zhu De i Liu Bocheng. Około 20 tysięcy żołnierzy zajęło miasto, ale już 3–5 sierpnia musiało je opuścić. Zgodnie z planem Kominternu ruszyli na południe, by zająć port w Guangdongu i otrzymać pomoc z ZSRR. Na początku października zostali rozbici w okolicach Shantou i Chaozhou. Zhou Enlai, ciężko chory, uciekł do Hongkongu. Zhu De z oddziałem liczącym niespełna tysiąc ludzi przedzierał się przez góry i ukrywał przez pewien czas w armii jednego z miejscowych generałów, swego dawnego kolegi ze szkoły wojskowej.

7 sierpnia 1927 roku kierownictwo partii zebrało się na nadzwyczajnej naradzie w Hankou. Za klęskę obwiniono dotychczasowego przywódcę Chen Duxiu, którego zastąpił Qu Qiubai. Narada postanowiła wzniecać powstania zbrojne. Mao Zedong wypowiedział wtedy zdanie, które stało się później jednym z jego najsłynniejszych haseł: władza polityczna wyrasta z lufy karabinu.

Powstanie jesienne i góry Jinggang

Mao dostał zadanie wzniecenia powstania w Hunanie w porze jesiennych zbiorów. 9 września 1927 roku jego oddziały, złożone z górników, chłopów, zbuntowanych żołnierzy i miejscowych bojówek, ruszyły na Changsha, stolicę prowincji. W ciągu kilku dni zostały rozbite. Wbrew poleceniom kierownictwa Mao nie zaatakował miasta po raz drugi, lecz poprowadził niespełna tysiąc ocalałych w góry. Pod koniec września w wiosce Sanwan zreorganizował ich w jeden pułk i wprowadził zasadę, która stała się fundamentem przyszłej armii: komórki partyjne w każdej kompanii i władzę komisarzy politycznych nad dowódcami. W październiku dotarł w góry Jinggang, porośnięty lasami masyw o powierzchni kilkuset kilometrów kwadratowych, do którego prowadziło tylko kilka przełęczy. Rządzili tam dwaj przywódcy band, Wang Zuo i Yuan Wencai. Mao zawarł z nimi sojusz i włączył ich ludzi do swojego oddziału. Wprowadził też pierwsze zasady dyscypliny wobec ludności: słuchać rozkazów, nie zabierać chłopom nawet batata, oddawać wszystko, co zdobyto na wrogu. Z nich wyrosły później „trzy główne zasady dyscypliny i osiem punktów uwagi” chińskiej armii komunistycznej.

W grudniu 1927 roku komuniści, popychani przez wysłanników Kominternu, podjęli jeszcze jedną próbę opanowania wielkiego miasta. Powstanie w Kantonie, nazywane komuną kantońską, upadło po niespełna trzech dniach i zakończyło się rzezią tysięcy uczestników. Doświadczenia z Nanchangu, Changsha i Kantonu przekonały część komunistów, że miasta są dla nich na razie nie do zdobycia. W styczniu 1928 roku Zhu De wzniecił powstanie w południowym Hunanie, ale wobec przewagi wojsk Kuomintangu musiał wycofać się na wschód i w kwietniu dotarł w góry Jinggang.

Narodziny 4 Armii

Połączone siły liczyły według różnych szacunków od kilku do dziesięciu tysięcy ludzi, w tym wielu słabo uzbrojonych chłopów. Nazwano je 4 Armią, nawiązując do „żelaznej” 4 Armii Narodowej Armii Rewolucyjnej, z której pochodziła część żołnierzy z Nanchangu. Zhu De został dowódcą, Mao przedstawicielem partii i sekretarzem komitetu armii, szefem sztabu Wang Erzhuo, a szefem wydziału politycznego Chen Yi. Zhu De był zawodowym oficerem, który przed laty służył w armii prowincji Yunnan i studiował w Niemczech, a Mao politykiem i organizatorem chłopów. Ich współpraca okazała się tak trwała, że chłopi i przeciwnicy mówili przez lata o „armii Zhu-Mao”, jakby chodziło o jedną osobę.

W czerwcu 1928 roku, zgodnie z decyzją kierownictwa partii, oddział przyjął nazwę 4 Armii Czerwonej. Latem i jesienią odpierał wyprawy wojsk Kuomintangu z Hunanu i Jiangxi. W lipcu 1928 roku w Pingjiang w Hunanie zbuntował się pułk Narodowej Armii Rewolucyjnej dowodzony przez Peng Dehuaia, który utworzył 5 Armię Czerwoną i w grudniu dołączył do Zhu De i Mao. W tym czasie w Moskwie obradował VI Zjazd Komunistycznej Partii Chin, który uznał budowę Armii Czerwonej i baz na wsi za jedno z głównych zadań partii, choć nadal stawiał na przyszłe powstania w miastach. W ZSRR toczyła się zarazem walka o władzę, w której Józef Stalin pokonał opozycję. Krytyka jego polityki chińskiej należała do głównych zarzutów Trockiego, którego niedługo wcześniej wykluczono z partii.

Od Jinggang do Yan’anu

W styczniu 1929 roku Zhu De i Mao opuścili góry Jinggang i przenieśli się na południe Jiangxi i na zachód Fujianu. W grudniu 1929 roku na naradzie w Gutian przyjęto rezolucję o podporządkowaniu armii partii, którą Mao streścił później w zdaniu, że partia dowodzi karabinem, a karabin nigdy nie może dowodzić partią. W innych częściach Chin powstawały kolejne armie czerwone, między innymi oddziały He Longa. Według różnych szacunków w 1930 roku wszystkie liczyły już ponad sto tysięcy żołnierzy. 7 listopada 1931 roku w Ruijin komuniści proklamowali Chińską Republikę Rad.

Czang Kaj-szek prowadził przeciw niej kolejne kampanie okrążające. Cztery pierwsze, w latach 1930–1933, zakończyły się porażkami wojsk rządowych. Piąta, przygotowana z udziałem niemieckich doradców wojskowych, w 1934 roku zmusiła główne siły Armii Czerwonej do opuszczenia Jiangxi. Rozpoczął się Długi Marsz, w którym z około 86 tysięcy żołnierzy 1 Frontu, którzy wyruszyli w październiku 1934 roku, do północnego Shaanxi dotarło po roku zaledwie kilka tysięcy. W czasie marszu Mao Zedong zdobył przewagę w kierownictwie partii. Nowym ośrodkiem komunistów stał się Yan’an.

Długi cień Armii Czerwonej

Narodziny chińskiej Armii Czerwonej sprawiły, że wojna domowa w Chinach, zaczęta w 1927 roku, nie skończyła się szybkim zwycięstwem Kuomintangu. Rząd w Nankinie, który od incydentu jinańskiego w maju 1928 roku miał coraz poważniejszy konflikt z Japonią, musiał przez całe lata 30. toczyć jednocześnie wojnę z komunistami. Gdy Japończycy w 1931 roku zajęli Mandżurię, Czang Kaj-szek uznał, że najpierw trzeba zniszczyć komunistów, a dopiero potem stawić czoło najeźdźcy. Japonia wykorzystała słabość podzielonych Chin, a jej propaganda przedstawiała ekspansję także jako walkę z bolszewizmem.

Dopiero po incydencie w Xi’anie w grudniu 1936 roku Czang zgodził się na drugi front jedności. Po wybuchu wojny chińsko-japońskiej w lipcu 1937 roku Armia Czerwona formalnie przestała istnieć: jej główne siły na północy przekształcono w 8 Armię Marszową, a oddziały partyzanckie z południa w Nową 4 Armię, nominalnie podległe rządowi Kuomintangu. W czasie wojny z Japonią komuniści prowadzili głównie walkę partyzancką za liniami wroga i rozbudowywali swoje wojska oraz bazy. W 1945 roku mieli już blisko milion żołnierzy regularnych. W wojnie domowej, wznowionej w 1946 roku, armia nazywana od 1947 roku Ludową Armią Wyzwolenia pokonała Kuomintang, a 1 października 1949 roku Mao Zedong proklamował w Pekinie Chińską Republikę Ludową. Wielu dowódców, którzy w 1928 roku byli w górach Jinggang, wśród nich Zhu De, Chen Yi i Peng Dehuai, zostało marszałkami ludowych Chin, a Lin Biao, który przyszedł tam jako młody oficer z oddziałem Zhu De, dowodził potem armiami, które zdobyły Mandżurię.